देशकालक्रियाद्रव्यशब्दानाम् अर्थवेदनम् । भविष्यति स्वयम् असाव् आकाशविशदो ऽपि सन्
ही जाणीव, जरी आकाशासारखी स्वच्छ असली तरी, आपोआपच देश, काळ, कृती, वस्तू आणि शब्द यांचा अर्थ ओळखते.
इत्थं स्वानुभवेनैष व्योम्न्य् एव व्योमरूपधृत् । आतिवाहिकनामान्तर् देहस् सम्पद्यते चितः
अशा प्रकारे, स्वतःच्या अनुभवानं, ही चैतन्य आकाशरूप धारण करते आणि आकाशात 'मानस देह' म्हणून ओळखला जाणारा सूक्ष्म देह प्राप्त करते.
एष एव चिरं कालं तत्र भावनया तया । गृह्णाति निश्चयं पूर्णम् आधिभौतिकम् आत्मनः
हीच जाणीव तिथे खूप काळ त्या चिंतनामुळे आपल्या देहभावाची पूर्ण खात्री मिळवते.
व्योम्ना व्योम्न्य् एव रचितो निर्मलेनेति विभ्रमः । असतासत् समास्तीर्णं तापनद्या जलं यथा
आपण आकाशातून, आकाशातच, आणि पूर्णपणे शुद्ध आहोत असा समज फसवा आहे—जसा मृगजळातले पाणी खरे आणि खोट्या दोन्हीवर पसरलेले असते.
सङ्कल्पनाम् उपादत्ते स्वदेहे गगनाकृतिः । शिरश्शब्दार्थदां काञ्चित् पादशब्दार्थदां क्वचित्
कल्पनेने ही जाणीव आपल्या देहात वेगवेगळ्या रूपे घेत असते—कुठे आकाशासारखे डोके, जे 'डोके' या शब्दाचा अर्थ देते, तर कुठे पाय, जे 'पाय' या शब्दाचा अर्थ देतात.
उरḫपार्श्वादिशब्दार्थमयीं क्वचिद् अनाबिलाम् । भावाभावग्रहोत्सर्गशब्दाद्यर्थमयीम् अपि
कुठे छाती किंवा बाजू, ज्या त्या शब्दांच्या अर्थांनी बनलेल्या असतात, तर कधी धरणे, सोडणे, अस्तित्व आणि अनुपस्थिती यांसारख्या शब्दांच्या अर्थांनी बनलेले शरीरही घेते.
नियताकारकलनां देशकालादियन्त्रिताम् । विषयोन्मुखतां याताम् इन्द्रियव्रातवेधिताम्
आकाराची ठरलेली कल्पना, जी देश, काळ आणि इतर गोष्टींनी बांधलेली असते, ती जेव्हा विषयांकडे वळते, तेव्हा इंद्रियांचा समूह तिला भिडतो.
सो ऽणुḫ पश्यत्य् अथाकारम् आत्मनस् स्वात्मकल्पितम् । हस्तपादादिकलितं चित्तादिकलनान्वितम्
मग तो सूक्ष्म जीव स्वतःच्याच कल्पनेतून, स्वतःचे हात, पाय वगैरे असलेला, मनादींच्या कल्पनांनी युक्त असा स्वतःचा आकार पाहतो.
एवं सम्पद्यते ब्रह्मा तथा सम्पद्यते हरिः । एवं सम्पद्यते रुद्र एवं सम्पद्यते क्रिमिः
अशा प्रकारे ब्रह्मा निर्माण होतो, हरी निर्माण होतो, रुद्र निर्माण होतो आणि अगदी कृमिही अशाच प्रकारे निर्माण होतो.
न च किञ्चन सम्पन्नं यथास्थितम् अवस्थितम् । शून्यं शून्ये विलसितं ज्ञप्तौ ज्ञप्तिर् विजृम्भिता
पण प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही; सर्व काही जसेच्या तसेच राहते—शून्यात शून्य उजळते, आणि जाणिवेतच जाणिवा प्रकट होते.
प्रतिच्छन्दश् शरीराणां बीजं त्रैलोक्यवीरुधाम् । सर्गार्गडप्रदो मुक्तेस् संसारासारवारिदः
प्रतिबिंब हेच सर्व प्राण्यांचं शरीर आहे, तीनही लोकांतील वनस्पतींचं मूळ आहे, सृष्टीच्या विषाचं दान देणारं आहे, आणि संसाररूपी निरर्थक समुद्रावरचा मेघ आहे, तसेच बंधनाचं कारण आहे.
कारणं सर्वकार्याणां नेता कालक्रियादिषु । स चाद्यḫ पुरुषस् स्वैरम् इत्य् अनुत्थित उत्थितः
हेच सर्व कार्यांचं मूळ कारण आहे, काळ आणि कृती यांसारख्या सर्व गोष्टींमध्ये हेच पुढाकार घेणारं आहे; आणि हा आदिपुरुष आपल्या इच्छेनुसार कधी प्रकट होतो, तर कधी प्रकट होत नाही.
नास्य भूतमयो देहो नास्यास्थीनि शरीरके । अवष्टब्धुम् असौ मुष्ट्या शक्यते न च केनचित्
त्याचं शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं नाही, त्याच्या शरीरात हाडं नाहीत; कुणीही त्याला मूठभर पकडू शकत नाही.
तेनाब्धिमेघसङ्ग्रामसिंहगर्जोर्जितात्मना । अपि सुप्तनरेणेव नूनं मौनवता स्थितम्
म्हणूनच, जरी त्याचं स्वरूप समुद्र आणि मेघ यांच्या युद्धात सिंहाच्या गर्जनेप्रमाणे असलं, तरी तो नक्कीच झोपलेल्या माणसासारखा शांततेत, मौनात स्थिर असतो.
जाग्रतस् स्वप्नसन्दृष्टयोधारभटवेदनम् । यथा स्मृतिगतं नासन् न सत् तद्वद् असौ स्थितः
जागेपणी स्वप्नात पाहिलेल्या मारहाणीची वेदना खरी वाटत नाही, तशीच ती अवस्था आहे — ती ना खरी आहे, ना नसलेली आहे.
बहुयोजनलक्षौघप्रमाणो ऽपि बृहद्वपुः । परमाण्वन्तरे माति लोमान्तस्स्थजगत्त्रयः
अगदी मोठं शरीर असलं, हजारो योजनांची लांबी असली, तरी एका केसाच्या टोकात असलेल्या कणातही तो तीनही जग पाहतो.
कुलशैलगुणौघात्मा बृहद्वृन्दात्मको ऽपि सन् । तुलायां धानकामात्रम् अपि नापूरयत्य् अजः
जो पर्वत, कुळं आणि असंख्य गुणांचा आधार आहे, मोठ्या समूहांचा आत्मा आहे, तो अजन्मा एक धान्याच्या वजनाएवढंही तुला भरू शकत नाही.
जगत्कोटिशताभोगविस्तीर्णो ऽप्य् अणुमात्रकम् । वस्तुतो व्याप्तवान् एष न देशं स्वप्नशैलवत्
शेकडो कोटी विश्वांचा विस्तार असूनही, खऱ्या अर्थाने तो फक्त एका कणाएवढ्या जागेत आहे, एखाद्या स्वप्नातल्या पर्वतासारखा प्रदेश व्यापत नाही.
स्वयम्भूर् एष कथितो विराड् एष स उच्यते । ब्रह्माण्डात्मा जगद्देहो वस्तुतस् तु नभोमयः
हा स्वतः प्रकटलेला आहे, त्याला विराट असेही म्हणतात. तो ब्रह्मांडाचा आत्मा आहे, जगाचा देह आहे, पण खऱ्या अर्थाने तो आकाशासारखाच आहे.
सनातन इति प्रोक्तो रुद्र इत्य् अपि सञ्ज्ञितः । इन्द्रोपेन्द्रमरुन्मेघशैलजालादिदेहकः
त्याला सनातन असेही म्हणतात, आणि रुद्र हे नावही आहे. तो इंद्र, उपेंद्र, वारा, मेघ, डोंगर यांच्या आणि अशा अनेक रूपांत प्रकटतो.
तेजोऽणुमात्रप्रथितं चेतित्वा प्रथमं वपुः । क्रमेण स्फारसंवित्तिर् महान् अहम् इति स्थितः
तेजाच्या एका कणासारखे पहिले शरीर म्हणजेच चेतना आहे; हळूहळू ती चेतना विस्तारत जाऊन 'मी आहे' असे मोठ्या प्रमाणात जाणवते.
स्पन्दसंवेदनात् तेन स्पन्द इत्य् अनुभूयते । यस् स एवानिलाभिख्यो वातस्कन्धात्मना स्थितः
त्या स्पंदनाची जाणीव झाल्यामुळे त्याला स्पंदन असे अनुभवले जाते; तोच पुढे वाऱ्यासारखा ओळखला जातो आणि वायूंच्या समूहाचा मूळ आहे.
प्राणापानपरिस्पन्दो वेदनाद् अनुभूयते । तेन यस् सो ऽयम् आकाशे वातस्कन्ध उदाहृतः
श्वासोच्छ्वासाची हालचाल आपण जशी जाणतो, तशीच ही जागेतील वाऱ्याची गटही सांगितली जाते.
चित्त्वाद् ये कल्पितास् तेन बालेनेव पिशाचकाः । तेजẖकणा असन्तो ऽपि त एते धिष्ण्यतां गताः
मनाने कल्पिलेल्या गोष्टी, जशा एखाद्या लहान मुलाने पिशाच्चांची कल्पना करावी, त्या प्रत्यक्ष नसतानाही केवळ प्रकाशकण असूनही खऱ्यासारख्या वाटतात.
प्राणापानपरावर्तदोला तदुदरोदिता । वातस्कन्धाभिधां धत्ते जगत् तद्धृदयं बृहत्
श्वासोच्छ्वासाची ही दोलायमान हालचाल जी पोटातून उठते, तिलाच वाऱ्याचा गट म्हणतात; हेच जगाचे मोठे हृदय आहे.
प्रतिच्छन्दश् शरीराणां प्रथमं बीजम् एष सः । जगद्गतानां सर्वेषाम् आकल्पव्यवहारिणाम्
हेच सर्व शरीरांचे पहिले बीज आहे, आणि जगात वावरणाऱ्या, व्यवहार करणाऱ्या सर्वांच्या अस्तित्वाचा आरंभ आहे.
प्रतिच्छन्दाद् यदैतस्माद् उत्थिता जगदात्मनः । देहास् तदा यथा बाह्यम् अन्तर् एषां तथा स्थितम्
जगाच्या आत्म्याच्या या प्रतिबिंबातून जेव्हा देह निर्माण होतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी बाहेरचं जसं आहे तसंच ते आतसुद्धा असतं.
चितिस् तस्याद्यबीजस्य पूर्वम् एव यथोदिता । तथैवाद्यापि जीवे ऽन्तस् तथोदेति तदीहिता
जशी पूर्वी सांगितली, तशीच ही चेतना त्या मूळ बीजासारखी आहे; आजही जिवंत प्राण्यामध्ये तिची क्रिया आतून तशीच उगवते.
श्लेष्मपित्तानिलास् तस्य चन्द्रार्कपवनास् त्रयः । ग्रहा ऋक्षगणास् तस्य प्राणे ष्ठीवनशीकराः
त्याच्या कफ, पित्त आणि वात हे चंद्र, सूर्य आणि वारा आहेत; त्याचे ग्रह आणि नक्षत्र म्हणजे श्वासातील थुंकी आणि ओलावा आहेत.
तस्यास्थीन्य् अद्रिजालानि मेदसो जालिका घनाः । शिरḫ पादौ त्वचं देहात् पश्यामस् तस्य नो वयम्
त्याच्या हाडांचे जसे डोंगरांचे समूह असतात, त्याचे मेद जाड जाळ्यासारखे असते; पण आपण जसा देहाचा डोका, पाय किंवा त्वचा पाहतो, तसं त्याचं काहीच दिसत नाही.