उपलब्धं विदुर् द्रव्यं द्रष्टृतात्रोपलब्धृता । आलोकनं दर्शनता दृग् आलोकनकारणम्
जेव्हा आपण एखाद्या वस्तूला पाहतो, तेव्हा ती वस्तू जाणण्यामागे पाहणारा असतो; पाहणे म्हणजे जाणण्याची क्रिया आणि डोळे हे पाहण्यासाठीचे साधन असतात.
एवम् उच्छूनता भाति मितानन्ताथ वा क्रमात् । असत्यैव नभस्य् एव नभोरूपैव निष्प्रमा
अशा प्रकारे, वाढ किंवा घट दिसते, ती मर्यादित असो किंवा अमर्याद, हळूहळू ती भासत जाते; पण प्रत्यक्षात ती खोटीच असते, जशी आकाशातील एखादी आकृती, जी वस्तुतः अस्तित्वात नसते.
चिदणोर् भासनं भातं तत्प्रदेशेन देहगम् । येन पश्यति तच् चक्षुस् तच् छ्रोत्रं येन च श्रुतिः
चैतन्याचा तेजस्वी अंश देहात त्याच्या उपस्थितीमुळे प्रकटतो; ज्यामुळे आपण पाहतो ते डोळे आहेत, आणि ज्यामुळे आपण ऐकतो ते कान आहेत.
येन जिघ्रति तद् घ्राणं येन स्पृशति चर्म तत् । रस्यते येन सा जिह्वा सङ्ग्रहो ऽक्षदृशाम् इति
ज्यामुळे आपण वास घेतो ते नाक आहे, ज्यामुळे स्पर्श जाणवतो ती त्वचा आहे, ज्यामुळे चव कळते ती जीभ आहे; हे सर्व इंद्रियांचा समूह आहे.
चिदणुप्रतिभासे ऽन्तḫ प्रथमं नामवर्जितम् । तन्मात्रवृन्दम् एतेषाम् एतदाकाशरूपि तत्
मधल्या चेतनाअणूची पहिली झलक कोणत्याही नावाशिवाय उमटते; हीच या इंद्रियांसाठी सूक्ष्म तत्त्वांची एकत्रित स्थिती असून, तिचं स्वरूप आकाशासारखं आहे.
चिदणुप्रतिभाकाशपिण्ड एकघनस्थितिः । अनुसन्धानविवशश् चेततीन्द्रियपञ्चकम्
चेतनाअणूचं हे आकाशासारखं गोल रूप एकसंध आणि अखंड असतं; हेच पाचही इंद्रियांचं मूळ असून, विचाराच्या प्रेरणेने ते कार्यरत राहतं.
एवं चिदनुसन्धानं दृश्यपोषम् उपैत्य् अलम् । तद् एव ज्ञानम् इत्य् उक्तं बुद्धिर् इत्य् अभिधीयते
अशा प्रकारे चेतनेचा शोध घेतल्याने दृश्य जग समृद्ध होतं; हेच खरं ज्ञान मानलं जातं आणि त्यालाच बुद्धी असंही म्हणतात.
ततो मनस्तया रूढम् अहङ्कारपदं गतम् । देशकालपरिच्छेद इत्य् अङ्गीकृत आत्मना
यानंतर ही बुद्धी जेव्हा दृढ होते, तेव्हा ती अहंकाराच्या अवस्थेला पोहोचते आणि देश-कालाच्या मर्यादा स्वतःच्या स्वरूपात स्वीकारते.
चिदणोर् अस्य भावस्य प्रत्यग्रं यत्र वेदनम् । स तत्रोत्तरकालेन पूर्वाभिख्यां करिष्यति
जिथे या चेतन स्वरूपाची तात्काळ जाणीव होते, तिथे नंतर त्या जाणीवेला आधीचं नाव दिलं जातं.
अन्यस्मिन्न् एकदेशे ऽसाव् ऊर्ध्वाभिख्यां करिष्यति । एवं दिगभिधानादि कल्पयिष्यति स क्रमात्
दुसऱ्या ठिकाणी, त्याला पुढचं नाव दिलं जातं; अशा रीतीने, एकामागून एक दिशा वगैरे नावं तयार केली जातात.
देशकालक्रियाद्रव्यशब्दानाम् अर्थवेदनम् । भविष्यति स्वयम् असाव् आकाशविशदो ऽपि सन्
ही जाणीव, जरी आकाशासारखी स्वच्छ असली तरी, आपोआपच देश, काळ, कृती, वस्तू आणि शब्द यांचा अर्थ ओळखते.
इत्थं स्वानुभवेनैष व्योम्न्य् एव व्योमरूपधृत् । आतिवाहिकनामान्तर् देहस् सम्पद्यते चितः
अशा प्रकारे, स्वतःच्या अनुभवानं, ही चैतन्य आकाशरूप धारण करते आणि आकाशात 'मानस देह' म्हणून ओळखला जाणारा सूक्ष्म देह प्राप्त करते.
एष एव चिरं कालं तत्र भावनया तया । गृह्णाति निश्चयं पूर्णम् आधिभौतिकम् आत्मनः
हीच जाणीव तिथे खूप काळ त्या चिंतनामुळे आपल्या देहभावाची पूर्ण खात्री मिळवते.
व्योम्ना व्योम्न्य् एव रचितो निर्मलेनेति विभ्रमः । असतासत् समास्तीर्णं तापनद्या जलं यथा
आपण आकाशातून, आकाशातच, आणि पूर्णपणे शुद्ध आहोत असा समज फसवा आहे—जसा मृगजळातले पाणी खरे आणि खोट्या दोन्हीवर पसरलेले असते.
सङ्कल्पनाम् उपादत्ते स्वदेहे गगनाकृतिः । शिरश्शब्दार्थदां काञ्चित् पादशब्दार्थदां क्वचित्
कल्पनेने ही जाणीव आपल्या देहात वेगवेगळ्या रूपे घेत असते—कुठे आकाशासारखे डोके, जे 'डोके' या शब्दाचा अर्थ देते, तर कुठे पाय, जे 'पाय' या शब्दाचा अर्थ देतात.
उरḫपार्श्वादिशब्दार्थमयीं क्वचिद् अनाबिलाम् । भावाभावग्रहोत्सर्गशब्दाद्यर्थमयीम् अपि
कुठे छाती किंवा बाजू, ज्या त्या शब्दांच्या अर्थांनी बनलेल्या असतात, तर कधी धरणे, सोडणे, अस्तित्व आणि अनुपस्थिती यांसारख्या शब्दांच्या अर्थांनी बनलेले शरीरही घेते.
नियताकारकलनां देशकालादियन्त्रिताम् । विषयोन्मुखतां याताम् इन्द्रियव्रातवेधिताम्
आकाराची ठरलेली कल्पना, जी देश, काळ आणि इतर गोष्टींनी बांधलेली असते, ती जेव्हा विषयांकडे वळते, तेव्हा इंद्रियांचा समूह तिला भिडतो.
सो ऽणुḫ पश्यत्य् अथाकारम् आत्मनस् स्वात्मकल्पितम् । हस्तपादादिकलितं चित्तादिकलनान्वितम्
मग तो सूक्ष्म जीव स्वतःच्याच कल्पनेतून, स्वतःचे हात, पाय वगैरे असलेला, मनादींच्या कल्पनांनी युक्त असा स्वतःचा आकार पाहतो.
एवं सम्पद्यते ब्रह्मा तथा सम्पद्यते हरिः । एवं सम्पद्यते रुद्र एवं सम्पद्यते क्रिमिः
अशा प्रकारे ब्रह्मा निर्माण होतो, हरी निर्माण होतो, रुद्र निर्माण होतो आणि अगदी कृमिही अशाच प्रकारे निर्माण होतो.
न च किञ्चन सम्पन्नं यथास्थितम् अवस्थितम् । शून्यं शून्ये विलसितं ज्ञप्तौ ज्ञप्तिर् विजृम्भिता
पण प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही; सर्व काही जसेच्या तसेच राहते—शून्यात शून्य उजळते, आणि जाणिवेतच जाणिवा प्रकट होते.
प्रतिच्छन्दश् शरीराणां बीजं त्रैलोक्यवीरुधाम् । सर्गार्गडप्रदो मुक्तेस् संसारासारवारिदः
प्रतिबिंब हेच सर्व प्राण्यांचं शरीर आहे, तीनही लोकांतील वनस्पतींचं मूळ आहे, सृष्टीच्या विषाचं दान देणारं आहे, आणि संसाररूपी निरर्थक समुद्रावरचा मेघ आहे, तसेच बंधनाचं कारण आहे.
कारणं सर्वकार्याणां नेता कालक्रियादिषु । स चाद्यḫ पुरुषस् स्वैरम् इत्य् अनुत्थित उत्थितः
हेच सर्व कार्यांचं मूळ कारण आहे, काळ आणि कृती यांसारख्या सर्व गोष्टींमध्ये हेच पुढाकार घेणारं आहे; आणि हा आदिपुरुष आपल्या इच्छेनुसार कधी प्रकट होतो, तर कधी प्रकट होत नाही.
नास्य भूतमयो देहो नास्यास्थीनि शरीरके । अवष्टब्धुम् असौ मुष्ट्या शक्यते न च केनचित्
त्याचं शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं नाही, त्याच्या शरीरात हाडं नाहीत; कुणीही त्याला मूठभर पकडू शकत नाही.
तेनाब्धिमेघसङ्ग्रामसिंहगर्जोर्जितात्मना । अपि सुप्तनरेणेव नूनं मौनवता स्थितम्
म्हणूनच, जरी त्याचं स्वरूप समुद्र आणि मेघ यांच्या युद्धात सिंहाच्या गर्जनेप्रमाणे असलं, तरी तो नक्कीच झोपलेल्या माणसासारखा शांततेत, मौनात स्थिर असतो.
जाग्रतस् स्वप्नसन्दृष्टयोधारभटवेदनम् । यथा स्मृतिगतं नासन् न सत् तद्वद् असौ स्थितः
जागेपणी स्वप्नात पाहिलेल्या मारहाणीची वेदना खरी वाटत नाही, तशीच ती अवस्था आहे — ती ना खरी आहे, ना नसलेली आहे.
बहुयोजनलक्षौघप्रमाणो ऽपि बृहद्वपुः । परमाण्वन्तरे माति लोमान्तस्स्थजगत्त्रयः
अगदी मोठं शरीर असलं, हजारो योजनांची लांबी असली, तरी एका केसाच्या टोकात असलेल्या कणातही तो तीनही जग पाहतो.
कुलशैलगुणौघात्मा बृहद्वृन्दात्मको ऽपि सन् । तुलायां धानकामात्रम् अपि नापूरयत्य् अजः
जो पर्वत, कुळं आणि असंख्य गुणांचा आधार आहे, मोठ्या समूहांचा आत्मा आहे, तो अजन्मा एक धान्याच्या वजनाएवढंही तुला भरू शकत नाही.
जगत्कोटिशताभोगविस्तीर्णो ऽप्य् अणुमात्रकम् । वस्तुतो व्याप्तवान् एष न देशं स्वप्नशैलवत्
शेकडो कोटी विश्वांचा विस्तार असूनही, खऱ्या अर्थाने तो फक्त एका कणाएवढ्या जागेत आहे, एखाद्या स्वप्नातल्या पर्वतासारखा प्रदेश व्यापत नाही.
स्वयम्भूर् एष कथितो विराड् एष स उच्यते । ब्रह्माण्डात्मा जगद्देहो वस्तुतस् तु नभोमयः
हा स्वतः प्रकटलेला आहे, त्याला विराट असेही म्हणतात. तो ब्रह्मांडाचा आत्मा आहे, जगाचा देह आहे, पण खऱ्या अर्थाने तो आकाशासारखाच आहे.
सनातन इति प्रोक्तो रुद्र इत्य् अपि सञ्ज्ञितः । इन्द्रोपेन्द्रमरुन्मेघशैलजालादिदेहकः
त्याला सनातन असेही म्हणतात, आणि रुद्र हे नावही आहे. तो इंद्र, उपेंद्र, वारा, मेघ, डोंगर यांच्या आणि अशा अनेक रूपांत प्रकटतो.