ब्रह्मा सङ्कल्पमात्रात्मा निराकृतिर् इदं स्थितम् । जगद् इत्य् एव जातो मे निश्चयẖ कथयेतरत्
ब्रह्म म्हणजे केवळ संकल्पस्वरूप, निराकार आहे; हे जग असंच उभं आहे. 'जग' असं जे काही म्हणतात, ते दुसरं काही नसून हेच आहे, ही माझी ठाम समजूत आहे.
आदौ तावद् इदं नासन् न सद् आस्ते निरामयम् । चिन्मात्रपरमाकाशम् आशाकोशैकपूरकम्
सुरुवातीला हे काहीच नव्हतं; खरं असं काहीही नव्हतं—फक्त शुद्ध, निर्मळ चैतन्याचं आकाश होतं, ज्यात केवळ शक्यतांचा विस्तार भरून राहिला होता.
तत् स्वाम् आकाशतां चैतच् चेत्यम् इत्य् अवबुध्यते । स्वरूपम् अजहन् नित्यं चित्त्वाद् भवति चेतनम्
तेच स्वतःच्या स्वरूपामुळे 'हे जाणण्यासारखं आहे' असं म्हणून आकाशासारखं ओळखलं जातं; आपलं मूळ स्वरूप कधीही न सोडता, चैतन्य असल्यामुळे तेच चेतना होतं.
विद्धि त्वं चेतनं जीवं स घनत्वान् मनस् स्थितम् । एतावति स्थिते जाले न किञ्चित् साकृति स्थितम्
तू स्वतःला तीच चेतना, तोच जीव समज, जो घनतेमुळे मन म्हणून स्थिर आहे; हे जाळं असताना, खऱ्या अर्थाने दुसरं काहीही अस्तित्वात नाही.
शुद्धं व्योमैव चिद्व्योम स्थितम् आत्मनि पूर्ववत् । यद् एतत् प्रतिभातं तु तद् अनन्यच् छिवात् ततः
पूर्वीप्रमाणेच, शुद्ध आकाश म्हणजेच चैतन्याचं आकाश आत्म्यात राहिलेलं असतं. जे काही दिसतं, ते सुद्धा त्या मंगलातूनच उत्पन्न झालेलं असून, त्यापलीकडे काहीच नाही.
अथ तन् मन आभोगि भाविताहङ्कृति स्फुरत् । सङ्कल्पात्मकम् आकाशम् आस्ते तिमितम् अव्ययम्
मग ते मन, भोगाकडे वळलेलं आणि 'मी'पणाने भरलेलं, तेजस्वी होतं; विचारांनी बनलेलं आकाश हलकंसं, पण नाश न होणारं, तसंच टिकून राहतं.
तत् सङ्कल्पचिदाभासनभो ऽहम् इति भावितम् । असन्तम् एवानुभवत् सन्निवेशं खम् एव खे
तेच, विचार आणि चैतन्याच्या भासासारखं प्रकट होतं आणि 'मी आहे' असं समजलं जातं; जरी ते खरं नसलं, तरी ते स्वतःची मांडणी—आकाशातलं आकाश—अनुभवतो.
वेत्ति भावितम् आत्मानं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । सङ्कल्पकात्मकं शून्यम् एव देह इति स्थितम्
ते स्वतःला जसं समजलंय तसं ओळखतं, पाहतं आणि अनुभवतंही; ज्याला शरीर मानलं जातं, ते प्रत्यक्षात फक्त विचारांनी तयार झालेलं रिकामेपणच आहे.
शून्यम् एव यथाकारि सङ्कल्पनगरं भवान् । पश्यत्य् एवम् अजो देहं खे खम् एवानुभूतवान्
जशी आपण कल्पनेतील नगरी खरीच रिकामी आहे असं पाहतो, तशीच अजन्म्य आत्मा देहाला आकाशातलं आकाशच वाटतो.
संविदो निर्मलत्वात् स यावदिच्छं तथाविधम् । अनुभूयानुभवनं स्वेच्छयैवोपशाम्यति
जाणिवा निर्मळ असल्यामुळे ती आपल्या इच्छेनुसार जसं हवं तसं अनुभव घेते, आणि आपल्या इच्छेने तो अनुभव थांबवते.
यदा त्व् अत्र परिज्ञानम् अस्मदादेस् तदाततम् । इदं संसरणं विद्धि शून्यं सत्यम् इव स्थितम्
जेव्हा माझ्यासारख्या उपदेशातून या गोष्टीचं खरं ज्ञान होतं, तेव्हा हा संसाराचा फेर रिकामा आहे हे जाणावं, जसं सत्य स्थिर आहे तसंच.
यथाभूतपरिज्ञानाद् अत्र शाम्यति वासना । अद्वैतान् निरहङ्कारात् ततो मोक्षो ऽवशिष्यते
खरं ज्ञान झाल्यावर सगळ्या वासनांचा शांत होतो; द्वैतभाव नाहीसा झाला आणि अहंकार गेला की, फक्त मुक्तीच उरते.
एवम् एष स यो ब्रह्मा स एवेदं जगत् स्थितम् । विराजो ब्रह्मणो राम देहो यस् तद् इदं जगत्
राम, जो ब्रह्मा आहे तोच हे जग आहे. विराज हा ब्रह्माचा देह आहे आणि तोच हे सर्व जग आहे.
सङ्कल्पाकाशरूपस्य तस्य या भ्रान्तिर् उत्थिता । तद् इदं जगद् आभाति तद् ब्रह्माण्डम् उदाहृतम्
ज्याची कल्पनेच्या आकाशासारखी प्रकृती आहे, त्याच्यातून जी भ्रांती निर्माण होते, तीच हे जग म्हणून दिसते आणि तिलाच ब्रह्मांड म्हणतात.
सर्वम् आकाशम् एवेदं सङ्कल्पकलनात्मकम् । वस्तुतस् त्व् अस्ति न जगत् त्वत्तामत्ते च न क्वचित्
हे सर्व खरे तर एक कल्पनेने घडवलेले आकाशच आहे. प्रत्यक्षात जग आहेच असे नाही, तुझ्यात किंवा कुठेही असे काही अस्तित्वात नाही.
क्व चिन्मात्रे ऽमले व्योम्नि कथं वा केन वा जगत् । किं जायते किम् अत्रास्ति कारणं सहकारि यत्
शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात हे जग कसे, कोणामुळे किंवा कोणत्या प्रकारे निर्माण होईल? इथे काय जन्माला येते, काय अस्तित्वात आहे आणि कोणते कारण किंवा आधार आहे?
अतो ऽलीकम् इदं जातम् अलीकं परिदृश्यते । अलीकं स्वदते ऽलीकम् एव नश्यति शून्यकम्
म्हणून हे सगळं असत्यातूनच जन्मतं; असत्यच दिसतं. असत्यच असत्याचा अनुभव घेतं, आणि शेवटी तेच असत्य शून्यात नाहीसं होतं.
जगदादिकया भासा चिन्मात्रं स्वदते स्वतः । आत्मनात्माम्बरे द्वैतं स्पन्दनेनेव मारुतः
जगाच्या आरंभीच्या प्रकाशामुळे शुद्ध चैतन्य स्वतःमध्येच आनंद मानतं; आत्म्याच्या आकाशात, वाऱ्याच्या हालचालीसारखं द्वैत उमटतं.
इदं किञ्चिन् नकिञ्चिद् वा द्वैताद्वैतविवर्जितम् । चिदाकाशं जगद् विद्धि शून्यम् अच्छं निरामयम्
हे काहीतरी आहे किंवा काहीच नाही, द्वैत आणि अद्वैत या दोन्हींपासून मुक्त आहे. हे जग म्हणजे चैतन्याचं आकाश आहे—शून्य, निर्मळ आणि दुःखरहित.
शान्ताशेषविशेषो ऽहं तेन राघव संस्थितः । सन्न् एवासन्न् इवातस् त्वम् एवम् एवास्स्व निर्ममः
राघव, मी जिथे सर्व भेद शांत झाले आहेत अशा अवस्थेत स्थिर आहे. अस्तित्वात असूनही जणू काही नाही असं आहे; म्हणून तूही असंच, काहीच आपलं नाही अशा भावनेने राहा.
निर्वासनश् शान्तमना मौनी विगतचापलः । सर्वं कुरु यथाप्राप्तं कुरु वा मात्र किं ग्रहः
ज्या माणसाच्या मनात कोणत्याही वासनांचा माग नाही, मन शांत आहे, तो मौनात आहे, चंचलपणा नाही—त्याने जे काही समोर येईल ते करावं, किंवा काहीच करू नये; यात धरून ठेवावं असं काहीच नाही.
अनादिनित्यानुभवो य एकस् स एव दृश्यं न तु दृश्यम् अन्यत् । सत्यानुभूतेर् अनुभूतयो यास् सुविस्तृता दृश्यमहादृशस् ताः
जी अनुभूती अनादी आणि शाश्वत आहे, तीच प्रत्यक्ष दिसणारी आहे; दुसरं काहीच दिसत नाही. खरी अनुभूती ज्या अनुभवांनी व्यापलेली आहे, त्या अनुभवांचं मोठं विश्व हेच प्रत्यक्ष दिसणं आहे.
बन्धमोक्षजगद्बुद्धिर् न शून्या नापि सन्मयी । नास्तम् एति न चोदेति किम् अप्य् आद्यम् असौ किल
बंधन, मुक्ती, जग आणि बुद्धी या कल्पना ना रिकाम्या आहेत, ना केवळ अस्तित्वाने भरलेल्या; त्या ना अस्त होतात, ना उगवतात—त्या काही तरी आद्य स्वरूपाचं आहेत.
उपदिष्टम् इदं ब्रह्मंस् त्वया बुद्धम् अलं मया । भूयẖ कथय तृप्तिर् हि शृण्वतो नास्ति मे ऽमृतम्
हे ब्रह्मन्, हे शिक्षण तुम्ही दिलं आणि मी ते नीट समजून घेतलं आहे. तरीही पुन्हा सांगा, कारण हे अमृत ऐकताना मला कधीच समाधान मिळत नाही.
सर्गादिसम्भ्रमदृशश् शून्यतादिदृशस् तथा । न काश्चन विभो सत्या असत्या न च काश्चन
सृष्टी वगैरे गोष्टींची जशी समजूत होते, तशीच शून्यता वगैरे गोष्टींचीही समजूत होते; पण हे सर्व, हे सर्वव्यापी, खरेही नाहीत आणि अगदी खोटेही नाहीत.
एवं स्थिते तु यत् सत्यं तत् सर्वं बुद्धवान् अहम् । तथापि भूयो बोधाय सर्गानुभव उच्यताम्
अशी स्थिती असताना जे काही खरं आहे ते मी पूर्णपणे समजून घेतलं आहे; तरीही अधिक समजून घेण्यासाठी सृष्टीचा अनुभव पुन्हा सांगावा.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं देशकालक्रियादिमत्
इथे जे काही दिसतं, हे सगळं जग, स्थिर असो वा चल, सर्व प्रकारांनी भरलेलं, देश, काळ, कृती आणि इतर सर्व गोष्टींनी युक्त आहे.
तस्य नाशे महानाशे महाप्रलयनामनि । ब्रह्मोपेन्द्रमरुद्रुद्रमहेन्द्रपरिणामिनि
त्याचं जेव्हा नाश होतो, म्हणजेच महाप्रलय होतो, तेव्हा ब्रह्मा, उपेन्द्र, मरुत, रुद्र आणि महेन्द्र हे सगळेही बदलून जातात.
शिष्यते शान्तम् अत्यच्छं किम् अप्य् अजम् अनादिमत् । यतो वाचो निवर्तन्ते किम् अन्यद् अवगम्यते
शांत, पारदर्शक, जन्म न घेतलेलं आणि आरंभ नसलेलं असं काहीतरी उरून राहतं, जिथे शब्द पोहोचू शकत नाहीत; त्यापलीकडे अजून काय जाणता येईल?
सर्षपापेक्षया मेरुर् यथातिवितताकृतिः । तथाकाशम् अपि स्थूलं शून्यं सद् यदपेक्षया
जसं मोहरीच्या दाण्याच्या मानानं मेरू पर्वत फार मोठा वाटतो, तसंच जे खरं आहे त्याच्या तुलनेनं आकाशही स्थूल आणि रिकामं वाटतं.