चेत्यासम्भवतस् तस्मिन् पदे केव चिदर्थता । आस्वादकासम्भवतो मरिचे केव तीक्ष्णता
जिथे जाणिवाच उदयच होत नाही, तिथे कशाचंही अस्तित्व कसं वाटू शकतं? जिथे अनुभव घेणारा नाही, तिथे मृगजळाला धार कशी येईल?
सत्येवेयम् असत्यैव चितेश् चित्तोदिता परे । अभावात् प्रतिबिम्बस्य प्रतिबिम्बार्हता कुतः
ही गोष्ट खरी वाटली तरी खरी नाही; ती मनातून परमचैतन्यात निर्माण होते. प्रतिबिंबच नसेल तर प्रतिबिंबाचं स्वरूप कसं येईल?
परमाणोर् अपि परं तद् अणीयो ऽप्य् अणीयसः । शुद्धं सूक्ष्मं परं शान्तं तद् आकाशोदराद् अपि
ती अगदी सूक्ष्म कणापेक्षाही अधिक सूक्ष्म, अधिक शुद्ध, अधिक उन्नत आणि शांत आहे—आकाशाच्या पोकळीपेक्षाही अधिक.
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वाद् अतिविस्तृतम् । तद् अनाद्यन्तम् आभासं भासनीयविवर्जितम्
दिशा, काळ किंवा दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने ती मर्यादित नाही, म्हणून ती अत्यंत व्यापक आहे; तिला सुरुवात नाही, शेवट नाही, आणि तिला उजळवायला काहीच लागत नाही.
चिद्रूपम् एव नो यत्र लभ्यते तत्र जीवता । कथं स्याच् चित्तताकारा वासनानिलरूपिणी
जिथे केवळ चैतन्याचं स्वरूप असतं, तिथे मनाचं रूप, जे वासनांच्या वाऱ्यामुळे तयार होतं, तिथे कसं असू शकेल?
चिद्रूपानुदयाद् एव तत्र नास्त्य् एव जीवता । न बुद्धिता न चित्तत्वं नेन्द्रियत्वं न वासनाः
जिथे फक्त चैतन्य प्रकट होतं, तिथे खरंतर जीव, बुद्धी, मन, इंद्रिय किंवा वासना असतच नाहीत.
एवं स्थितं लयारम्भपूर्णम् अप्य् अजरं पदम् । अस्मद्दृष्ट्या स्थितं शान्तं शून्यम् आकाशतो ऽधिकम्
असं स्थित झालेलं, जरी त्यात विलय आणि सुरुवात भरलेली असली, तरी ते वय न लागणारं स्थान कायम राहतं; आपल्या दृष्टीने ते शांत, रिकामं आणि आकाशापेक्षा मोठं आहे.
परमार्थस्य किं रूपं तस्यानन्तचिदाकृतेः । पुनर् एतत् समाचक्ष्व निपुणं बोधवृद्धये
परमार्थाचं स्वरूप, ज्याचं रूप अनंत चैतन्य आहे, ते नेमकं कसं आहे? कृपया हे पुन्हा सविस्तर सांग, जेणेकरून समज वाढेल.
महाप्रलयसम्पत्तौ सर्वकारणकारणम् । शिष्यते यत् परं ब्रह्म तद् इदं वर्ण्यते शृणु
महाप्रलयाच्या वेळी सर्व कारणांचा मूळ कारण म्हणून जे उरते, तेच परब्रह्म आहे. तेच आता सांगतो, ऐक.
नाशयित्वा स्वम् आत्मानं मनसो वृत्तिसङ्क्षये । यद् रूपं यद् अनाख्येयं तद् रूपं तस्य वस्तुनः
मनाच्या सर्व हालचाली थांबल्यावर, आपले अस्तित्वही नाहीसे केल्यावर, जे रूप सांगता येत नाही, तेच त्या सत्याचे खरे रूप आहे.
नास्ति दृश्यं जगद् द्रष्टा दृश्याभावाद् विलीनवत् । भातीति भासनं यत् स्यात् तद् रूपं तस्य वस्तुनः
इथे न दिसणारे जग आहे, न पाहणारा आहे, कारण दृश्य नसल्यामुळे सर्व काही लय पावते. जे शुद्ध प्रकाशासारखे चमकते, तेच त्या सत्याचे रूप आहे.
चितेर् जीवस्वभावो यो यदि चेत्योन्मुखो वपुः । चिन्मात्रं विमलं शान्तं यत् तत् कारणकारणम्
जीवाचा स्वभाव जर बाह्य वस्तूंमध्ये गुंतला असेल, तर ते शरीर आहे; पण जे फक्त शुद्ध, निर्मळ आणि शांत चैतन्य आहे, तेच सर्व कारणांचे कारण आहे.
अङ्गुष्ठस्याथ वाङ्गुल्या वाताद्यस्पर्शने सति । जीवतश् चेतसो रूपं यत् तद् परमम् आत्मनः
अंगठा किंवा बोट वारा वगैरे कोणत्याही गोष्टीने स्पर्शला नाही, अशा वेळी जिवंत मनाची जी अवस्था उरते, तीच परमात्म्याची खरी ओळख आहे.
अस्वप्नाया अनन्ताया अजडाया घनस्थितेः । यद् रूपं चिरचिन्तायास् तत् तदानघ शिष्यते
जी अवस्था दीर्घ विचारधारेनंतर, झोप नसलेली, अनंत, जडपण नसलेली आणि ठामपणे स्थिर असते, तीच, हे निष्पापा, शेवटी उरते.
यद् व्योम्नो हृदयं यद् वा शिलायाः पवनस्य च । तस्याचेत्यस्य चिद्व्योम्नस् तद् रूपं परमात्मनः
आकाशाचं किंवा दगडाचं किंवा वाऱ्याचं जे अंतरंग आहे, त्या न समजता येणाऱ्या चैतन्याच्या आकाशाचं जे स्वरूप आहे, तेच परमात्म्याचं खरं रूप आहे.
अचेत्यस्यामनस्कस्य जीवतो या क्रियावतः । स्यात् स्थितिस् सा परा शान्ता सत्ता तस्याद्यवस्तुनः
जो न समजता येणारा, मनरहित, जिवंत असूनही कृती करणारा आहे, त्याची जी शांत, सर्वोच्च आणि स्थिर अवस्था आहे, तीच आद्य तत्त्वाची खरी सत्ता आहे.
चित्प्रकाशस्य यन् मध्यं प्रकाशस्य घनस्य वा । दर्शनस्य च यन् मध्यं तद् रूपं परमात्मनः
ज्या ठिकाणी चैतन्याचा प्रकाश, किंवा प्रखर तेजाचा मध्यभाग आहे, किंवा ज्या ठिकाणी पाहण्याचे केंद्र आहे, तेच परमतत्त्वाचे खरे स्वरूप आहे.
वेदनस्य प्रकाशस्य दृश्यस्य तमसस् तथा । वेदनं यद् अनाद्यन्तं तद् रूपं परमात्मनः
अनुभूती, प्रकाश, दृश्य आणि अंधार यांच्या मध्ये जी सुरुवात आणि शेवट नसलेली जाणीव आहे, तीच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.
यतो जगद् उदेतीव नित्यानुदितरूप्य् अपि । विभिन्नवद् इवाभिन्नं तद् रूपं पारमात्मनः
ज्यापासून हे जग जणू निर्माण होते असे वाटते, पण प्रत्यक्षात ते कधीच निर्माण झालेले नाही, वेगळे वाटले तरी एकरूप असते, तेच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.
व्यवहारपरस्यापि यत् पाषाणवद् आसनम् । अव्योम्न एव व्योमत्वं तद् रूपं पारमात्मिकम्
जगातील व्यवहारात गुंतलेल्यालाही, जणू दगडासारखे स्थिर असलेले जे आसन आहे, आणि जे अवकाश नसतानाही अवकाशासारखे आहे, तेच परमतत्त्वाचे स्वरूप आहे.
वेद्यवेदनवेत्तृत्वरूपत्रयम् इदं पुनः । यत्रोदेत्य् अस्तम् आयाति तत् तत् परमम् उत्तमम्
जेथे ज्ञेय, जाणिवा आणि जाणणारा हे तिघेही प्रकटतात आणि लुप्त होतात, तेच खरे सर्वोच्च आणि श्रेष्ठ आहे.
वेद्यवेदनवेत्तृत्वं यत्रेदं प्रतिबिम्बति । अबुद्ध्यादौ महादर्शे तद् रूपं परमं स्मृतम्
ज्ञेय, जाणिवा आणि जाणणारा हे ज्या ठिकाणी, मनरहित आणि विशाल आरशात प्रतिबिंबित होतात, तीच अवस्था परम मानली जाते.
मनष्षष्ठेन्द्रियोन्मुक्तं यद् रूपं स्यान् महाचितेः । जङ्गमे स्थावरे वापि तत् सर्गान्ते ऽवशिष्यते
महान चैतन्याचे जे रूप मन, सहा इंद्रिये आणि त्यांचे प्रवृत्ती यांपासून मुक्त असते, ते जड किंवा सजीव कशातही असो, सृष्टीच्या शेवटी तेच उरते.
स्थावराणां हि यद् रूपं तच् चेद् बोधमयं भवेत् । मनोबुद्ध्यादिनिर्मुक्तं तत् परेण समं भवेत्
स्थावर वस्तूंचे रूप जर खरोखरच चैतन्यमय असेल आणि मन, बुद्धी वगैरेपासून मुक्त असेल, तर ते परमाशी समरूप होते.
ब्रह्मार्कविष्णुहरशक्रसदाशिवादिशान्तौ शिवं परमम् एतद् इहैकम् आस्ते । शिष्टं प्रदिष्टम् अविनष्टम् अकष्टम् इष्टं मिश्रं न मिश्रम् अणुनाश्रितम् आश्रितेन
ब्रह्मा, सूर्य, विष्णु, हर, इंद्र, सदाशिव आणि इतरांच्या शांततेमध्ये, इथे एकच सर्वोच्च शिव कायम आहे; बाकी सर्व काही केवळ नावाने ओळखले जाते, ते नाशरहित, दुःखरहित, हवे तसे, मिसळलेले किंवा वेगळे, सूक्ष्म, आधार देणारे किंवा आधार घेतलेले आहे.
इत्थंरूपम् इदं दृश्यं जगन् नामास्ति भासुरम् । महाप्रलयसम्पत्तौ भो ब्रह्मन् क्व नु गच्छति
हे जग जसे दिसते, तेजस्वी आहे, नाव आणि रूप असलेले — हे ब्रह्मन्, महाप्रलयाच्या वेळी हे कुठे जाते?
कुत आयाति कीदृग् वा वन्ध्यापुत्रः क्व गच्छति । क्व याति कुत आयाति वद वा व्योमकाननम्
हे कुठून येते, आणि कसे असते? वंध्येचा मुलगा कुठे जातो? आकाशातील जंगल कुठे जाते आणि ते कुठून येते? मला सांग.
वन्ध्यापुत्रो व्योमवनं नैवास्ति न भविष्यति । कीदृशी दृश्यता तस्य कीदृशी तस्य नास्तिता
वंध्येचा मुलगा आणि आकाशातील जंगल कधीच अस्तित्वात नव्हते, आणि कधीच असणार नाहीत; मग त्यांना दिसण्यासारखे काय, आणि नसण्यासारखे काय?
वन्ध्यापुत्रव्योमवने यथा न स्तः कदाचन । जगदाद्य् अखिलं दृश्यं तथा नास्ति कदाचन
जशी एखाद्या वंध्येच्या मुलाच्या आकाशात कधीच कुठलेही जंगल नसते, तशीच हे सगळं जग दिसतं जरी, तरी ते कधीच खरं अस्तित्वात नाही.
न चोत्पन्नं न च ध्वंसि यत् किलादौ न विद्यते । उत्पत्तिः कीदृशी तस्य नाशशब्दस्य का कथा
जे सुरुवातीपासूनच नव्हतं, त्याचा जन्मही होत नाही आणि त्याचा नाशही होत नाही; मग अशा गोष्टीच्या उत्पत्ती किंवा नाशाबद्दल बोलायचं तरी कसं?