वस्तुतस् तु न जातो ऽस्मि न च नश्यामि किञ्चन । चिदाकाशश् चिदाकाशे तिष्ठाम्य् अहम् अनावृतः
खरं सांगायचं तर मी कधीच जन्मलो नाही, आणि कधीच नष्ट होत नाही. मी केवळ चैतन्याच्या आकाशात, पूर्णपणे मोकळा, मुक्तपणे वास करतो.
यद् अयं त्वं ममाहं ते यद् इदं कथनं मिथः । तत् तरङ्गस् तरङ्गाग्रे रणत्य् एवेति मे मतिः
तू मला जे बोलतोस, मी तुला जे सांगतो, आपलं हे परस्पर बोलणं — माझ्या मते, हे जणू लाटांवर लाटा खेळत असल्यासारखंच आहे.
एवंरूपस्य मे कालवशतो विशदाकृतेः । सौकुमार्याच् चिदाभासमात्रस्यान्तस् स्वभावतः
माझ्यासारख्या, ज्याचं रूप काळाच्या प्रभावामुळे अगदी स्पष्ट आहे, ज्याचं सूक्ष्मपण फक्त चैतन्याचा आभास आहे, अशा माझ्या अंतरंगात — हीच माझी खरी प्रकृती आहे.
ममानन्या तवान्यस्य चान्येवेह विभाति या । सोदितानुदितैवान्तर् ममाहम् इति वासना
इथे जी भावना 'माझं', 'तुझं' किंवा 'इतराचं' म्हणून चमकते, ती आतून कधी उमटते, कधी उमटत नाही; 'मी माझा आहे' हीच वासना मनात अधूनमधून उगवते.
अनाशसत्तामुदितस् त्व् अहम् आत्मनि संस्थितः । स्वभावाद् अच्युताकारस् स्वात्मारामस् स्वयंप्रभः
मी माझ्या आत्म्यात स्थिर झालो आहे, आता मला कशाचाही आस नाही. माझं स्वरूप नेहमीच एकसारखं आहे, मी स्वतःच्या आत्म्यात आनंद घेतो आणि माझ्या प्रकाशातच रमतो.
तस्या अहम् इति भ्रान्तेर् वासनाया जगत्स्थितेः । सम्पन्नेयम् अधिष्ठातृदेवता देहरूपिणी
‘ही मी आहे’ असा भ्रम आणि मनातल्या इच्छांमुळेच हे जग टिकून आहे; या इच्छांना आधार देणारी देवता या जगात देहधारी झाली आहे.
वासनाया अधिष्ठातृदेवतैवम् इयं स्थिता । न तु मे गृहिणी नापि गृहिण्यर्थेन मत्कृता
या इच्छांना आधार देणारी देवता इथेच आहे; पण ती माझी पत्नी नाही, किंवा पत्नी म्हणून मी तिला स्वीकारलेलं नाही.
स्ववासनावेशवशेन भावं गृहिण्य् अहं ब्रह्मण इत्य् उपेत्य । एषा स्वयं व्यर्थम् इतातिदुẖखं यस्मात् किलैषैव हि वासनान्तः
माझ्या स्वतःच्या इच्छांच्या प्रभावामुळे मी ‘मी ब्रह्माची पत्नी आहे’ असा भाव घेतला; पण ही भावना व्यर्थ आणि अतिशय दुःखदायक आहे, कारण हीच इच्छा अखेरीस संपून जाते.
अद्याहं चिन्मयाकाशस् त्व् अन्याकाशमयीं स्थितिम् । परां ग्रहीतुम् इच्छामि तेनेहोपस्थितẖ क्षयः
आज मी चैतन्याच्या आकाशासारखा असून, दुसऱ्या एका श्रेष्ठ अवस्थेला मिळवायची इच्छा धरली आहे. म्हणूनच हा विलय माझ्यावर आला आहे.
महाप्रलयकाले ऽस्मिंस् त्यक्तुम् एषा मयाधुना । मुनीन्द्र नूनम् आरब्धा तेन वैरस्यम् आगता
या महाविलयाच्या काळात मला तिला सोडून द्यावं लागणार आहे, हे निश्चितच सुरू झालं आहे, म्हणूनच मला आता विरक्ती आली आहे, हे ऋषिश्रेष्ठ.
आकाशत्वाद् यदाद्यायं पराकाशो भवाम्य् अहम् । तदा महाप्रलयता वासनायाश् च सङ्क्षयः
जेव्हा माझं स्वरूप आकाशासारखं असल्यामुळे मी त्या श्रेष्ठ आकाशात विलीन होतो, तेव्हा मोठा विलय आणि वासनांचं संपणं घडतं.
तेनैषा विरसीभूता मन्मार्गम् अभिधावति । नानुगच्छति को नाम निर्मातारम् उदारधीः
म्हणूनच ती आता नीरस झाली आहे आणि माझ्या मार्गामागे धावत आहे; पण उदार बुद्धी असलेला कोण मुळात निर्मात्याच्या मागे जाईल?
इहाद्यायं कलेर् अन्तश् चतुर्युगविपर्ययः । प्रजामन्विन्द्रदेवानाम् अद्यैवान्तो ऽयम् आगतः
इथे, आजच कलियुगाचा शेवट झाला आहे, चार युगांचा क्रम उलटा झाला आहे; लोकांसाठी, इंद्र आणि देवांसाठी, आजच त्यांचा अंत आला आहे.
अद्यैव चायं कल्पान्तो महाकल्पान्त एव च । ममायं वासनान्तो ऽद्य देहव्योमान्त एव च
आजच या कल्पाचा आणि मोठ्या कल्पाचाही शेवट आहे; माझ्यासाठी, आजच वासनांचा आणि या देहाच्या आकाशाचा शेवट आहे.
तेनेयं वासना ब्रह्मन् क्षयं गन्तुं समुद्यता । क्वेव पद्माकराशोषे गन्धलेखावतिष्ठताम्
म्हणून, हे ब्रह्मन्, ही वासना आता संपायला निघाली आहे; जसा कमळाच्या तळ्याला वाळवंट लागल्यावर त्याचा सुगंध कुठेच राहत नाही, तसंच.
यथा जलाब्धिलेखाया जायते लहरी चला । वासनायास् तथैवेच्छा मुधोदेत्य् अपकारणम्
पाण्यावर ओढलेली रेघ जशी हलती लाट निर्माण करते, तशीच वासनेंमधून इच्छा निर्माण होते, तीही मूर्खपणाने आणि कोणत्याही कारणाशिवाय.
आभिमानिकदेहाया वासनायास् स्वभावतः । अस्या आत्मावलोकेच्छा स्वयम् एवोपजायते
अहंकारातून तयार झालेल्या या देहाला, त्याच्या स्वभावामुळेच, स्वतःच आत्म्याचं दर्शन घडवण्याची इच्छा निर्माण होते.
आत्मतत्त्वं त्व् अपश्यन्त्या धारणाभ्यासयोगतः । दृष्टो ऽनया भवत्सर्गो वर्गव्यग्रानिरर्गलः
पण ज्याला आत्म्याचं खरं स्वरूप दिसत नाही, त्याने ध्यानाच्या सरावामुळे, ही वासना जगाच्या निर्मितीला अखंड आणि अडथळ्याविना अनेकतेने पाहते.
अनयाम्बरसञ्चारपरयाद्रिशिरश्शिला । दृष्टा स्वजगदाधारभूतास्माकं तु खात्मिका
ही वासना आकाशात विहरण्याच्या इच्छेने, पर्वताच्या शिखरावरची शिळा स्वतःच्या जगाचा आधार म्हणून पाहते; पण आमच्यासाठी ती केवळ आकाशस्वरूप आहे.
एतद् अस्मज्जगद् यत्र तद् दृषत् त्वज्जगद्गिरौ । अस्मज्जगत्पदार्थेषु सन्त्य् अन्यानि जगन्त्य् अपि
जिथे आमचं हे जग दिसतं, तिथे तुझं जग पर्वतासारखं भासतं; आमच्या जगातल्या वस्तूंमध्ये इतरही अनेक जगं असतात.
वयं तानि न पश्यामो भेददृष्टौ स्थिता इमे । बोधैकतां गतास् त्व् आशु पश्यामस् तानि वीक्षणात्
आपण वेगळेपणाच्या दृष्टीने पाहत असताना ती वस्तू आपल्याला दिसत नाहीत; पण जेव्हा त्या सर्व गोष्टी एकत्वाच्या जाणिवेत लवकरच विलीन होतात, तेव्हा आपण त्या अंतर्दृष्टीने पाहू शकतो.
घटे पटे वटे कुड्ये खे ऽनिले ऽम्भसि तेजसि । जगन्ति सन्ति सर्वत्र शिलायाम् इव सर्वदा
मडके, कापड, वडाचे झाड, भिंत, आकाश, वारा, पाणी आणि अग्नी — या सर्व ठिकाणी, नेहमीच, जग अस्तित्वात असते, जशी दगडातही असते.
जगन् नाम मुधाभ्रान्तिẖ किल स्वप्नपुरोपमा । मिथ्यैवेयं क्व नामासौ चिद्रूपास्त्य् अथ नास्ति वा
जग हे फक्त खोट्या भ्रमासारखे आहे, ते स्वप्नातील शहरासारखेच आहे; हे पूर्णपणे असत्य आहे — मग त्या चैतन्यस्वरूपाला कुठे अस्तित्व आहे, की ते आहेच नाही?
परिज्ञाता सती येषां सैषा चिन्नभसैकताम् । गता ते न विमुह्यन्ति शिष्टास् तु भ्रमभाजनम्
ज्यांना हे चैतन्याच्या एकत्वरूपात समजले आहे, ते कधीच गोंधळत नाहीत; उरलेले मात्र नेहमीच भ्रमात राहतात.
अथान्यधारणाभ्यासात् स्वविरागवशोदितम् । साधयन्त्यार्थम् आत्मीयं दृष्टस् त्वम् अनया मुने
मग वेगवेगळ्या ध्यानाच्या सरावातून, स्वतःच्या वैराग्यामुळे प्रेरित होऊन, लोक आपला हेतू साध्य करतात; हे सर्व तू पाहिलं आहेस, ऋषी.
इति मायेव दुष्पारा चिच्छक्तिḫ परिजृम्भते । इयम् आद्यन्तरहिता ब्राह्मी शक्तिर् अनामया
म्हणून जणू काही जिंकता न येणाऱ्या मायेप्रमाणे, चैतन्याची शक्ती विस्तारते; हीच ब्रह्माची शक्ती आहे, जिला सुरुवात किंवा शेवट नाही आणि जी कसल्याही दुःखाला स्पर्शत नाही.
प्रवर्तन्ते निवर्तन्ते नेह कार्याणि कानिचित् । द्रव्यकालक्रियोद्द्योता चितिस् तपति केवलम्
इथे कोणतीही कृती खऱ्या अर्थाने सुरू होत नाही किंवा संपत नाही; फक्त चैतन्यच, द्रव्य, काळ आणि क्रियेने उजळून, एकटेच तळपत असते.
देशकालक्रियाद्रव्यमनोबुद्ध्यादिकं त्व् इदम् । चिच्छिलाङ्गकम् एवैकं विद्ध्य् अनस्तमयोदयम्
हा सारा प्रदेश, काळ, क्रिया, द्रव्य, मन, बुद्धी आणि बाकी सर्व एकाच चैतन्याचा समूह आहे, ज्याला न सुर्योदय आहे, न सूर्यास्त.
चिद् एवेयं शिलाकारम् इव तिष्ठति बिभ्रती । अङ्गम् अस्या जगज्जालं मरुतस् स्पन्दनं यथा
ही चेतना स्वतःच दगडासारखी स्थिर आहे, आणि तिचे अवयव म्हणजे हे जगाचे जाळे आहे, जसे वाऱ्याचे स्पंदन त्याची हालचाल असते.
विज्ञानघनम् आत्मानं जगद् इत्य् अवबुध्यते । अनाद्यन्तापि साद्यन्तं चित्त्वाद् अतिगतापि चित्
ज्ञानाने भरलेले आत्मा स्वतःला हे जग समजतो; तो सुरुवात आणि शेवट नसतानाही, सुरुवात आणि शेवट असावा असे भासते, आणि ही चेतना मनालाही ओलांडून जाते.