प्रत्यक्षेणैवम् अध्यक्षं प्रत्यक्षं प्रविचार्यताम् । यद् आद्यं यत् सद् अध्यक्षं तत् प्रत्यक्षेण दृश्यताम्
म्हणून प्रत्यक्ष अनुभवाचं नीट निरिक्षण करावं. जे मूळ आहे, खरं आहे आणि प्रत्यक्ष दिसतं, ते प्रत्यक्ष अनुभवातूनच ओळखावं.
लोकद्वयानुभवदं त्यक्त्वा प्रत्यक्षम् ऐहिकम् । मायात्मकं यो गृह्णाति नास्ति मूढतमस् ततः
जे या दोन्ही जगांचा अनुभव देणारं प्रत्यक्ष ज्ञान सोडून, माया असलेल्याला खरं मानतात, त्यांच्यापेक्षा मोठा मूर्ख दुसरा कोणीच नाही.
आतिवाहिकम् एवैषां भूतानां विद्यते वपुः । तत्राधिभौतिकभ्रान्तिर् असत्यैव पिशाचिका
या सर्व जीवांना खरंतर फक्त सूक्ष्म शरीरच असतं; स्थूल शरीराची जी भ्रांती आहे, ती फक्त एक काल्पनिक छाया आहे, खरी नाही.
अजातसङ्कल्पमयं प्रत्यक्षं सत् कथं भवेत् । स्वयम् एव न यत् सत्यं तत् सत्कार्यकरं कथम्
ज्याचं मूळच कधी झालेलं नाही, अशा संकल्पांनी बनलेलं प्रत्यक्ष ज्ञान खरं कसं असू शकतं? जे स्वतःच खरं नाही, ते खरं परिणाम कसे घडवू शकेल?
यत्र प्रत्यक्षम् एवासद् अन्यत् किं तत्र सद् भवेत् । क्व तत् सिद्धं भवेद् वस्तु यद् असिद्धेन साध्यते
जिथे प्रत्यक्ष ज्ञानच नाही, तिथे खरं काही असूच कसं शकतं? आणि जे स्वतःच सिद्ध झालेलं नाही, त्यावर आधारून दुसरं काही सिद्ध कसं होईल?
प्रत्यक्ष एव भावत्वे नष्टे क्वेवानुमादयः । उह्यन्ते वारणा यत्र तत्रोर्णायुषु का कथा
प्रत्यक्ष ज्ञानच हरवलं तर, तिथे अनुमान वगैरे कुठे उरतात? जिथे तर्कच फेटाळला जातो, तिथे कोळीच्या जाळ्यासारख्या युक्तिवादांची काय कथा?
अतḫ प्रमाणसंसिद्धेर् दृश्यं नास्त्य् एव कुत्रचित् । अन्यद् यद् इदम् अस्तीव तत् तद् ब्रह्मघनं घनम्
म्हणूनच, प्रमाणांचाच आधार नाही, तर दृश्य जग कुठेच खरं नाही; आणि जे काही आहे असं वाटतं, ते सुद्धा अखंड ब्रह्मच आहे.
स्वप्ने द्रष्टुẖ खम् एवाद्रिर् गेहे नान्यस्य वै यथा । तथा तद्भावनवतोर् आवयोस् सा शिलैव चित्
जसं स्वप्नात पाहणाऱ्याला आकाशच डोंगर किंवा घर वाटतं, पण दुसऱ्याला तसं दिसत नाही, तसंच आमच्यासारख्या ध्यान केलेल्यांना ती शिळा म्हणजेच चैतन्य आहे.
अयं शैल इदं व्योम जगद् एतद् इदं त्व् अहम् । इति चिन्मय आत्मान्तẖ खं चमत्कुरुते स्वयम्
हा डोंगर, हे आकाश, हे जग आणि हे 'मी'—हे सर्व चैतन्यमय आत्म्याच्या अंतरातील आकाशात, स्वतःच प्रकट होतात.
पश्यत्य् एतत् प्रबुद्धात्मा नाप्रबुद्धẖ कदाचन । श्रोतुẖ कथार्थसंवित्तिर् नाश्रोतुर् भवति क्वचित्
हे सर्व जागृत आत्माच पाहतो; जो जागृत नाही, तो कधीच पाहू शकत नाही. जसं गोष्ट ऐकणाऱ्यालाच तिचा अर्थ कळतो, तसंच.
अप्रबुद्धमतेर् भ्रान्तिर् एवेयं सत्यतां गता । क्षीवस्य सुस्थिता एव नृत्यन्ति तरुपर्वताः
ज्याची बुद्धी जागृत नाही, त्याची ही भ्रांतीच खरी वाटते; जसं मद्यपीला झाडं आणि डोंगर नाचत आहेत असं वाटतं.
सर्वत्राप्रतिहतरूपम् एकबोधं प्रत्यक्षं शिवम् अवबुध्य चित्स्वरूपम् । प्रत्यक्षान्तरम् इह पेलवं श्रयन्ते ये मूढास् तृणतनुभिश् शठैर् अलं तैः
सर्वत्र अडथळ्याविना, एकच, प्रत्यक्ष, मंगल अशी चैतन्याची आपली खरी ओळख ज्याने मिळवली, तरीही जे इतर क्षीण ज्ञानावर अवलंबून राहतात, ते मूर्ख आहेत; अशा गवतासारख्या देहाच्या कपटी लोकांकडे दुर्लक्ष करावं.
जगदङ्गम् अनाभासम् अदृश्यं दृश्यवत् स्थितम् । परया दृश्यते दृष्ट्या तद् ब्रह्मैव निरामयम्
हे जग जरी दिसत असलं तरी त्याला स्वतःचं कोणतंही रूप नाही, ते प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत नाही, पण जणू काही ते आपल्या डोळ्यांसमोर उभं आहे असं वाटतं. हे सर्व केवळ त्या सर्वोच्च दृष्टीनेच जाणवलं जातं आणि तेच खऱ्या अर्थाने दुःखरहित ब्रह्म आहे.
तत्र शैलसरित्स्रोतोलोकलोकान्तरभ्रमाः । भान्ति ते परमादर्शे महाव्योमनि बिम्बिताः
त्या ब्रह्मात पर्वत, नद्या, प्रवाह, विविध लोक आणि प्रदेश यांची भ्रमंती, हे सगळं त्या विशाल आकाशाच्या परम आरशात उमटल्यासारखं चमकतं.
सा प्रविष्टा ततस् सर्गम् अनर्गलम् अचेष्टिता । अहम् अप्य् अविशं तत्र सङ्कल्पेन तया सह
ती त्या सृष्टीत कुठलाही अडथळा न येता आणि काहीही न करता प्रवेशली; आणि मीही माझ्या इच्छेने तिच्यासोबत तिथे प्रवेश केला.
यावत् सा तत्र वैरिञ्चं लोकम् आसाद्य सोद्यमा । उपविष्टा विरिञ्चस्य पुरḫ परमशोभना
ती जेव्हा ब्रह्मलोकात पोहोचली आणि तिथे सक्रिय राहिली, तेव्हा ती ब्रह्माच्या नगरीसमोर बसली होती, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी दिसत होती.
वक्तव्यो मुनिशार्दूल पतिर् मे पाति माम् इमाम् । विवाहार्थम् अनेनाहं जनिताजरसा पुरा
ती म्हणावी, 'मुनिश्रेष्ठा, माझे पती मला नेहमी जपतात; लग्नासाठी मी फार पूर्वी जन्माला आले, आणि मला कधीच म्हातारपण येत नाही.'
पुराणḫ पुरुषो ऽप्य् एष माम् अद्यापि जरां गताम् । न विवाहितवांस् तेन विरागम् अहम् आगता
हा प्राचीन पुरुष, मी आता म्हातारी झाले तरी, आजवर माझ्याशी लग्न केले नाही; म्हणूनच मला या जगात विरक्ती आली आहे.'
विरागम् एषो ऽप्य् आयातो गन्तुम् इच्छति तत् पदम् । यत्र न द्रष्टृता नैव दृश्यता न च शून्यता
हा देखील आता विरक्त झाला आहे आणि त्या अवस्थेकडे जाण्याची इच्छा धरतो, जिथे पाहणारा नाही, जे काही दिसते ते नाही आणि रिकामेपणही नाही.'
महाप्रलयसम्पन्ने जगत्य् अस्मिंश् च सम्प्रति । ध्यानाच् च न चलत्य् एष शैलमौनाद् इवाचलः
या जगात महाप्रलय झाल्यावर, तो ध्यानातून हलत नाही; तो पर्वताच्या शांततेसारखा स्थिर आणि गप्प बसलेला आहे.
तस्मान् माम् एनम् अपि च बोधयित्वा मुनीश्वर । आमहाकल्पसर्गादौ परमे पथि योजय
म्हणून, ऋषीश्रेष्ठा, मला आणि ह्यालाही योग्यरीत्या समजावून, या महाकल्पाच्या सुरुवातीपासून आम्हाला त्या श्रेष्ठ मार्गावर ने.
इत्य् उक्त्वा माम् असौ तस्य बोधायेदम् उवाच ह । नाथायं मुनिनाथो नस् सद्म सम्प्राप्तवान् इदम्
असं म्हणून त्याने मला जागृतीचे हे शब्द सांगितले — 'हा ऋषींचा नाथ आमच्या घरी आला आहे.'
एषो ऽन्यस्मिञ् जगद्गेहे ब्रह्मणस् तनयो मुनिः । पूजयैनं गृहायातं गृहस्थगृहपूजया
हा महान ऋषी ब्रह्मदेवाचा मुलगा असून दुसऱ्या लोकात राहतो; तो घरी आला आहे म्हणून त्याचे गृहस्थाच्या पद्धतीने स्वागत कर.
बुध्यताम् अर्घ्यपाद्येन पूज्यतां मुनिपुङ्गवः । महन् महत्सपर्या हि महात्मभ्यो ऽभिरोचते
पायधुण आणि अर्घ्य देऊन या श्रेष्ठ ऋषीचे आदराने स्वागत कर; कारण मोठ्या माणसांचे मोठ्या आदराने केलेले स्वागत त्यांना नेहमीच आवडते.
तयेत्य् उक्ते महाबुद्धिर् बुबुधे स समाधितः । स्वसंवित्तिद्रवात्मत्वाद् आवर्त इव वारिधौ
हे ऐकल्यावर, त्या महान बुद्धीच्या पुरुषाचा ध्यानातून जागर झाला, तो आपल्या आत्मज्ञानाच्या प्रवाहात समुद्रातील भोवऱ्यासारखा एकरूप झाला.
शनैर् उन्मीलयाम् आस नयने नयकोविदः । मधुश् शिशिरसंशान्ताव् अवनौ कुसुमे यथा
मधुर आणि शीतल स्पर्श जसा फुलावर अलगद उतरतो, तशीच तो कुशल पुरुष हळूहळू आपली डोळे उघडू लागला.
शनैḫ प्रकटयाम् आसुस् तान्य् अङ्गान्य् अस्य संविदम् । मधोḫ पल्लवजालानि नवानीव नवं रसम्
हळूहळू त्याच्या अंगात चेतना प्रकट होऊ लागली, जणू वसंत ऋतूतील मधाच्या नव्या कोंबांमध्ये ताजं रस उमलतंय.
सुरसिद्धाप्सरस्सङ्घास् समाजग्मुस् समन्ततः । यथा हंसालयो लोलाḫ प्रातर् विकसितं सरः
सर्व बाजूंनी देव, सिद्ध आणि अप्सरांचा समूह गोळा झाला, जसे सकाळी उमललेल्या सरोवराकडे हंसांची चंचल टोळी आकर्षित होते.
ददर्शासौ पुरḫ प्राप्तं मां च तां च विलासिनीम् । उवाचाथ वचो वन्द्यḫ प्रणवस्वरसुन्दरम्
त्याने मला आणि त्या सुंदर स्त्रीला समोर उभे पाहिले आणि मग त्याने आदरणीय, ॐकारासारख्या मधुर शब्दांत बोलले.
करामलकवद्दृष्टसंसारासारसार हे । ज्ञानामृतमहाम्भोधे मुने स्वागतम् अस्तु ते
हे ऋषी, ज्यांना हा जगाचा सार आणि निरर्थकपणा हातातील आवळ्यासारखा स्पष्ट दिसतो, आणि जे ज्ञानामृताच्या महासागरासारखे आहेत, त्यांचे स्वागत आहे.