अनुभूतापि नास्त्य् एव हेम्नẖ कटकता यथा । तथातिवाहिकस्याधिभौतिकत्वं न विद्यते
जरी अनुभवले तरी, जसे सोन्याच्या कड्याला वेगळी अस्तित्व नाही, तसेच सूक्ष्म देहाचे सांसारिकपण खरेच अस्तित्वात नाही.
भ्रमम् अभ्रमतां यातम् अभ्रमं भ्रमतां गतम् । वेत्ति जीवो विचारेण विनाहो नु विमूढता
विचाराने जीवाला भ्रम हे भ्रम नसल्यासारखे आणि अभ्रम हे भ्रमासारखे कळते; पण विचार न केल्यास खरीच फक्त गोंधळच राहतो.
आधिभौतिकदेहो ऽयं विचारेण न लभ्यते । आतिवाहिकदेहस् तु किल लोकद्वये ऽक्षयः
हा भौतिक देह विचाराने सापडत नाही; पण सूक्ष्म देह मात्र दोन्ही लोकांत टिकून राहतो, असं म्हटलं जातं.
आधिभौतिकचिद् रूढा स्वातिवाहिकदेहके । मरौ मरीचिकास्व् एव यथा मिथ्यैव वारिधीः
सूक्ष्म देहात स्थिर झालेली ही भौतिक जाणीव वाळूतल्या मरीचिकेत पाण्याचं भासावं तशीच खोटी आहे.
जाताधिभौतिकी संविद् आतिवाहिकवित्क्रमे । देहदृष्टिवशात् प्रौढा स्थाणौ पुरुषधीर् इव
सूक्ष्म देहाच्या अनुक्रमात निर्माण झालेली ही भौतिक जाणीव देहाच्या जाणिवेमुळे घट्ट बसते, जशी एखाद्या मूर्तीत माणसाची कल्पना ठाम होते.
शुक्तौ रजतता तापे जलतेन्दौ यथा द्विता । आधिभौतिकता तद्वन् मनोजैवातिवाहिके
शिंपल्यात चांदीचं भासावं, तापलेल्या पाण्यात किंवा चंद्रात द्वैत दिसावं, तसंच मनाने बनलेल्या सूक्ष्म देहाची भौतिकता आहे.
यद् असत् तत् कृतं सत्यं यत् सत्यं तद् असत् कृतम् । अहो नु मोहमाहात्म्यं जीवस्यास्याविचारजम्
जे खोटं आहे त्यालाच खरं मानलं जातं, आणि जे खरं आहे त्याला खोटं समजलं जातं; अहो, या जीवाच्या विचारशक्तीअभावामुळे निर्माण झालेल्या मोहाचं किती मोठेपण आहे!
योगिप्रत्यक्षम् एवास्ति किञ्चिद् अस्ति तु मानसम् । यस्माल् लोकद्वयाचारस् ताभ्याम् एव प्रसिध्यति
योग्याला फक्त प्रत्यक्ष अनुभवच खरं वाटतं; बाकी सगळं मनानं तयार झालेलं असतं. या दोन्हींच्या आधारावरच दोन्ही जगातला व्यवहार चालतो.
आद्यं प्रत्यक्षम् उत्सृज्य यो ऽसत्ये ऽस्मिन् कृतस्थितिः । प्रत्यक्षे मृगतृष्णाम्बु पीत्वा स सुखम् आस्थितः
जो माणूस खरी प्रत्यक्षता सोडून या खोट्या गोष्टींमध्ये रमतो, तो जणू मृगजळातलं पाणी प्यायल्यानंतर तिथेच सुखाने बसतो.
तत् सुखं दुẖखम् एवाहुẖ क्षणनाशानुभूतितः । अकृत्रिमम् अनाद्यन्तं यत् सुखं तत् सुखं विदुः
असं सुख क्षणभर टिकतं आणि लगेच नाहीसं होतं, म्हणून त्याला दुःखच म्हणतात; जे नैसर्गिक, अनादी आणि अनंत असं सुख आहे, तेच खरं सुख समजावं.
प्रत्यक्षेणैवम् अध्यक्षं प्रत्यक्षं प्रविचार्यताम् । यद् आद्यं यत् सद् अध्यक्षं तत् प्रत्यक्षेण दृश्यताम्
म्हणून प्रत्यक्ष अनुभवाचं नीट निरिक्षण करावं. जे मूळ आहे, खरं आहे आणि प्रत्यक्ष दिसतं, ते प्रत्यक्ष अनुभवातूनच ओळखावं.
लोकद्वयानुभवदं त्यक्त्वा प्रत्यक्षम् ऐहिकम् । मायात्मकं यो गृह्णाति नास्ति मूढतमस् ततः
जे या दोन्ही जगांचा अनुभव देणारं प्रत्यक्ष ज्ञान सोडून, माया असलेल्याला खरं मानतात, त्यांच्यापेक्षा मोठा मूर्ख दुसरा कोणीच नाही.
आतिवाहिकम् एवैषां भूतानां विद्यते वपुः । तत्राधिभौतिकभ्रान्तिर् असत्यैव पिशाचिका
या सर्व जीवांना खरंतर फक्त सूक्ष्म शरीरच असतं; स्थूल शरीराची जी भ्रांती आहे, ती फक्त एक काल्पनिक छाया आहे, खरी नाही.
अजातसङ्कल्पमयं प्रत्यक्षं सत् कथं भवेत् । स्वयम् एव न यत् सत्यं तत् सत्कार्यकरं कथम्
ज्याचं मूळच कधी झालेलं नाही, अशा संकल्पांनी बनलेलं प्रत्यक्ष ज्ञान खरं कसं असू शकतं? जे स्वतःच खरं नाही, ते खरं परिणाम कसे घडवू शकेल?
यत्र प्रत्यक्षम् एवासद् अन्यत् किं तत्र सद् भवेत् । क्व तत् सिद्धं भवेद् वस्तु यद् असिद्धेन साध्यते
जिथे प्रत्यक्ष ज्ञानच नाही, तिथे खरं काही असूच कसं शकतं? आणि जे स्वतःच सिद्ध झालेलं नाही, त्यावर आधारून दुसरं काही सिद्ध कसं होईल?
प्रत्यक्ष एव भावत्वे नष्टे क्वेवानुमादयः । उह्यन्ते वारणा यत्र तत्रोर्णायुषु का कथा
प्रत्यक्ष ज्ञानच हरवलं तर, तिथे अनुमान वगैरे कुठे उरतात? जिथे तर्कच फेटाळला जातो, तिथे कोळीच्या जाळ्यासारख्या युक्तिवादांची काय कथा?
अतḫ प्रमाणसंसिद्धेर् दृश्यं नास्त्य् एव कुत्रचित् । अन्यद् यद् इदम् अस्तीव तत् तद् ब्रह्मघनं घनम्
म्हणूनच, प्रमाणांचाच आधार नाही, तर दृश्य जग कुठेच खरं नाही; आणि जे काही आहे असं वाटतं, ते सुद्धा अखंड ब्रह्मच आहे.
स्वप्ने द्रष्टुẖ खम् एवाद्रिर् गेहे नान्यस्य वै यथा । तथा तद्भावनवतोर् आवयोस् सा शिलैव चित्
जसं स्वप्नात पाहणाऱ्याला आकाशच डोंगर किंवा घर वाटतं, पण दुसऱ्याला तसं दिसत नाही, तसंच आमच्यासारख्या ध्यान केलेल्यांना ती शिळा म्हणजेच चैतन्य आहे.
अयं शैल इदं व्योम जगद् एतद् इदं त्व् अहम् । इति चिन्मय आत्मान्तẖ खं चमत्कुरुते स्वयम्
हा डोंगर, हे आकाश, हे जग आणि हे 'मी'—हे सर्व चैतन्यमय आत्म्याच्या अंतरातील आकाशात, स्वतःच प्रकट होतात.
पश्यत्य् एतत् प्रबुद्धात्मा नाप्रबुद्धẖ कदाचन । श्रोतुẖ कथार्थसंवित्तिर् नाश्रोतुर् भवति क्वचित्
हे सर्व जागृत आत्माच पाहतो; जो जागृत नाही, तो कधीच पाहू शकत नाही. जसं गोष्ट ऐकणाऱ्यालाच तिचा अर्थ कळतो, तसंच.
अप्रबुद्धमतेर् भ्रान्तिर् एवेयं सत्यतां गता । क्षीवस्य सुस्थिता एव नृत्यन्ति तरुपर्वताः
ज्याची बुद्धी जागृत नाही, त्याची ही भ्रांतीच खरी वाटते; जसं मद्यपीला झाडं आणि डोंगर नाचत आहेत असं वाटतं.
सर्वत्राप्रतिहतरूपम् एकबोधं प्रत्यक्षं शिवम् अवबुध्य चित्स्वरूपम् । प्रत्यक्षान्तरम् इह पेलवं श्रयन्ते ये मूढास् तृणतनुभिश् शठैर् अलं तैः
सर्वत्र अडथळ्याविना, एकच, प्रत्यक्ष, मंगल अशी चैतन्याची आपली खरी ओळख ज्याने मिळवली, तरीही जे इतर क्षीण ज्ञानावर अवलंबून राहतात, ते मूर्ख आहेत; अशा गवतासारख्या देहाच्या कपटी लोकांकडे दुर्लक्ष करावं.
जगदङ्गम् अनाभासम् अदृश्यं दृश्यवत् स्थितम् । परया दृश्यते दृष्ट्या तद् ब्रह्मैव निरामयम्
हे जग जरी दिसत असलं तरी त्याला स्वतःचं कोणतंही रूप नाही, ते प्रत्यक्ष डोळ्यांना दिसत नाही, पण जणू काही ते आपल्या डोळ्यांसमोर उभं आहे असं वाटतं. हे सर्व केवळ त्या सर्वोच्च दृष्टीनेच जाणवलं जातं आणि तेच खऱ्या अर्थाने दुःखरहित ब्रह्म आहे.
तत्र शैलसरित्स्रोतोलोकलोकान्तरभ्रमाः । भान्ति ते परमादर्शे महाव्योमनि बिम्बिताः
त्या ब्रह्मात पर्वत, नद्या, प्रवाह, विविध लोक आणि प्रदेश यांची भ्रमंती, हे सगळं त्या विशाल आकाशाच्या परम आरशात उमटल्यासारखं चमकतं.
सा प्रविष्टा ततस् सर्गम् अनर्गलम् अचेष्टिता । अहम् अप्य् अविशं तत्र सङ्कल्पेन तया सह
ती त्या सृष्टीत कुठलाही अडथळा न येता आणि काहीही न करता प्रवेशली; आणि मीही माझ्या इच्छेने तिच्यासोबत तिथे प्रवेश केला.
यावत् सा तत्र वैरिञ्चं लोकम् आसाद्य सोद्यमा । उपविष्टा विरिञ्चस्य पुरḫ परमशोभना
ती जेव्हा ब्रह्मलोकात पोहोचली आणि तिथे सक्रिय राहिली, तेव्हा ती ब्रह्माच्या नगरीसमोर बसली होती, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी दिसत होती.
वक्तव्यो मुनिशार्दूल पतिर् मे पाति माम् इमाम् । विवाहार्थम् अनेनाहं जनिताजरसा पुरा
ती म्हणावी, 'मुनिश्रेष्ठा, माझे पती मला नेहमी जपतात; लग्नासाठी मी फार पूर्वी जन्माला आले, आणि मला कधीच म्हातारपण येत नाही.'
पुराणḫ पुरुषो ऽप्य् एष माम् अद्यापि जरां गताम् । न विवाहितवांस् तेन विरागम् अहम् आगता
हा प्राचीन पुरुष, मी आता म्हातारी झाले तरी, आजवर माझ्याशी लग्न केले नाही; म्हणूनच मला या जगात विरक्ती आली आहे.'
विरागम् एषो ऽप्य् आयातो गन्तुम् इच्छति तत् पदम् । यत्र न द्रष्टृता नैव दृश्यता न च शून्यता
हा देखील आता विरक्त झाला आहे आणि त्या अवस्थेकडे जाण्याची इच्छा धरतो, जिथे पाहणारा नाही, जे काही दिसते ते नाही आणि रिकामेपणही नाही.'
महाप्रलयसम्पन्ने जगत्य् अस्मिंश् च सम्प्रति । ध्यानाच् च न चलत्य् एष शैलमौनाद् इवाचलः
या जगात महाप्रलय झाल्यावर, तो ध्यानातून हलत नाही; तो पर्वताच्या शांततेसारखा स्थिर आणि गप्प बसलेला आहे.