तरन्ति सरितं स्फारां संसारीं सारसेविनः । त एवात्मविचाराख्यम् अभ्यासं न त्यजन्ति ये
जे लोक खऱ्या अर्थाने साधना करतात, ते संसाराच्या मोठ्या प्रवाहातून सहज पार जातात; आणि हे फक्त तेच करतात, जे आत्मचिंतनाची साधना कधीच सोडत नाहीत.
अभ्यासभासो ऽभिमतं वस्तु प्रकटयन्त्य् अलम् । प्रापयन्ति च निर्विघ्नं घटं दीपप्रभा यथा
साधनेचा थोडा जरी अभ्यास केला, तरी तो हवे असलेले सत्य स्पष्टपणे दाखवतो आणि कोणतीही अडचण न येता ते मिळवून देतो, जसे दिव्याच्या प्रकाशाने भांडे दिसते.
यथा कल्पद्रुमलतास् सुचिन्तामणयो यथा । फलन्ति शरदश् चैतास् तथैवाभ्यासभूमयः
जसे कल्पवृक्ष आणि चिंतामणी आपल्या इच्छेप्रमाणे फळ देतात, आणि शरद ऋतूत कमळे उमलतात, तसेच साधनेच्या योग्य जागीही फळ मिळते.
इष्टवस्तु चिराभ्यासभास्वान् भासयति प्रजाः । तथेन्द्रियाख्यां देहोर्व्यां रात्रिं पश्यन्ति नो यथा
हवे असलेल्या गोष्टीवर दीर्घकाळ केलेली साधना लोकांच्या मनात प्रकाश आणते, जसे इंद्रियांच्या देहात रात्री दिसत नाही, तशीच अज्ञानाची रात्रही उरत नाही.
सर्वस्य जन्तुजातस्य सर्ववस्त्ववभासने । सर्वदैवैक एवोच्चैर् जयत्य् अभ्यासभास्करः
सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्व वस्तूंच्या प्रकाशात, नेहमीच एकच सरावाचा सूर्य तेजाने झळकत असतो.
चतुर्दशविधायास् तु भूतजातेर् न कस्यचित् । सिध्यत्य् अभिमतं वस्तु विनाभ्यासम् अकृत्रिमम्
चौदा प्रकारच्या जीवांपैकी कोणालाही, नैसर्गिक आणि सहज सरावाशिवाय, हवे ते साध्य होत नाही.
पौनḫपुण्येन करणम् अभ्यास इति कथ्यते । पुरुषार्थस् स एवेह तेनास्ति न विना गतिः
पुन्हा पुन्हा केलेली कृती म्हणजेच सराव असे म्हणतात; या जगात तोच खरा पुरुषार्थ आहे—त्याशिवाय पुढे जाण्याचा मार्ग नाही.
दृढाभ्यासविधानेन यत्ननाम्ना स्वकर्मणा । निजवेदनजेनैव सिद्धिर् भवति नान्यथा
दृढ सरावाच्या पद्धतीने, ज्याला प्रयत्न म्हणतात, स्वतःच्या कृतीने आणि प्रत्यक्ष अनुभवानेच सिद्धी मिळते—इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.
अभ्यासभास्वति तपत्य् अवनौ वने च वीरस्य सिध्यति न यन् न तद् अस्ति किञ्चित् । अभ्यासतो भुवि भयान्य् अभयीभवन्ति सर्वासु पर्वतगुहास्व् अपि निर्जनासु
सतत सराव्याच्या तेजात, धाडसी माणसाला पृथ्वीवर किंवा जंगलात जे साध्य होत नाही, असं काहीच नाही. सरावामुळे, पृथ्वीवरील भीतीही निःभीत होते, अगदी एकाकी पर्वताच्या गुहांमध्येही.
ततḫ प्रतीपम् अभ्यासं बोधे धारणयामले । कुर्वḫ प्रकटतां तेन जगद् एष्यति शैलगम्
मग, ज्ञान आणि एकाग्रतेच्या या दोन शक्तींना उलट सराव लावल्यावर, हे जग डोंगरासारखं स्पष्ट दिसू लागतं.
युक्तियुक्ते तयेत्य् उक्ते विद्याधर्या धरोपरि । बद्धपद्मासनो ऽथाहं समाधाव् उदितो ऽभवम्
त्या विद्या धारण करणाऱ्या देवीने असं सांगितल्यावर, मी पृथ्वीवर पद्मासन घालून बसलो आणि मग समाधीमध्ये उन्नत झालो.
सर्वार्थभावनात्यागे चिन्मात्रैकान्तभावितः । अत्यजं तम् अहं पूर्वं कथार्थकलनामलम्
सर्व विषयांची कल्पना सोडून, फक्त शुद्ध चैतन्यात स्थिर झालो आणि या कथेसंबंधीच्या सर्व विचारांची गुंतागुंत पूर्वीच सोडून दिली.
अथ चिद्व्योमतां प्राप्तḫ परां दृष्टिम् अहं गतः । शरत्समयसम्प्राप्तौ व्योम निर्मलताम् इव
मग जेव्हा मी शुद्ध चैतन्याच्या आकाशासारख्या अवस्थेला पोहोचलो, तेव्हा मला सर्वोच्च दृष्टी मिळाली, जशी शरद ऋतू आल्यावर आकाश एकदम निर्मळ होतं.
ततस् सत्यावधानैकघनाभ्यासेन देहके । ममाधिभौतिकभ्रान्तिर् नूनम् अस्तम् उपागता
यानंतर खरी जागरूकता अखंडपणे आणि एकाग्रतेने साधल्यामुळे, माझ्या शरीराविषयीची भ्रांती नक्कीच पूर्णपणे नाहीशी झाली.
उदयास्तमयोन्मुक्ता सततोदयमय्य् अपि । महाचिद्व्योमता स्वच्छा प्रोदितेव तदाभवत्
उदय आणि अस्त यापासून मुक्त, आणि नेहमीच नवी वाटणारी, ती महान चैतन्याची निर्मळ आणि विशाल अवस्था जणू नव्याने प्रकट झाल्यासारखी दिसली.
अथ पश्याम्य् अहं यावत् खस्यैवोपलतेव सा । वस्तुतश् च न चाकाशं नोपलḫ परम् एव तत्
मग मी ते पाहिलं, तेव्हा ते जणू आकाशातला दगड आहे असं वाटलं, पण प्रत्यक्षात ते ना आकाश होतं, ना दगड, तर त्या दोन्हींपेक्षा काहीतरी उच्च होतं.
परमार्थघनं स्वच्छं तत् तथाभावि तादृशम् । तथाभावनया स्वात्मा मदीयो दृष्टवांस् तथा
ती वस्तु खरंच परमार्थाने भरलेली, स्वच्छ आणि तशीच होती; अशा प्रकारे चिंतन केल्यावर मी माझ्या स्वतःच्या आत्म्याला तसंच पाहिलं.
यथा स्वप्ने सुमहती दृष्टा गेहगता शिला । व्योमैव केवलं तद्वत् सा शुद्धं चिन्नभश् शिला
जसं स्वप्नात एखाद्या घरात मोठी शिळा दिसते, पण प्रत्यक्षात ती फक्त आकाश असतं, तसंच ती शुद्ध शिळा म्हणजेच चैतन्याचं आकाश होतं.
स्वयं स्वप्नान्वितो ऽन्यस्य स्वप्नपुंस्त्वं गतो नरः । स्वप्ने ऽज्ञानप्रबुद्धस्य यादृक् तादृक् स सूपलः
स्वतः स्वप्न पाहणारा मनुष्य दुसऱ्याच्या स्वप्नातील पुरुषपण घेतो; ज्याला ज्ञानाचं जागरण नाही, त्याच्या स्वप्नात त्याची शिळा तशीच असते.
स्वप्नस्थानां शिरश् छिन्नं येषां ते संसृतौ स्थिताः । कालेन ज्ञानलाभेन विना कुर्वन्ति किं किल
ज्यांच्या स्वप्नातील डोकं छाटलं जातं, ते जन्ममरणाच्या फेऱ्यातच राहतात; योग्य वेळी ज्ञान मिळाल्याशिवाय ते काय करू शकतात?
बोधẖ कालेन भवति महामोहवताम् अपि । तस्मान् न किञ्चिद् अप्य् अस्ति ब्रह्मतत्त्वाद् ऋते ऽक्षयम्
ज्यांना मोठा भ्रम झाला आहे, त्यांनाही वेळेनुसार ज्ञान प्राप्त होतं; म्हणून ब्रह्मतत्त्वाशिवाय काहीच खरं आणि शाश्वत नाही.
अतस् तच् चिद्घनं स्वच्छं ब्रह्माकाशं शिलाकृति । दृष्टं मया तथा तत्र न तु पृथ्व्यादि सत् क्वचित्
माझ्या अनुभवानुसार तिथे एक निर्मळ, पारदर्शक, शुद्ध चैतन्याचं दगडासारखं ब्रह्माकाश दिसलं; तिथे पृथ्वी किंवा इतर घटक कुठेही खरोखर अस्तित्वात नव्हते.
भूतानाम् आदिसर्गे यच् छुद्धं यत् पारमार्थिकम् । वपुस् तद् एवाद्य तेषां ध्यानलभ्यम् अवस्थितम्
सृष्टीच्या सुरुवातीला जे शुद्ध आणि अंतिम सत्य आहे, तेच त्यांच्या मूळ स्वरूपात ध्यानाने मिळवता येतं आणि तेच कायम टिकून आहे.
ब्राह्मं वपुर् हि भूतानाम् आत्मीयं यत् पुरातनम् । तद् एवाद्य मनोराज्यं सङ्कल्प इति कथ्यते
सर्व जीवांचं जे प्राचीन आणि दिव्य स्वरूप आहे, त्यालाच आज मनाचं राज्य किंवा संकल्प असं म्हणतात.
स आतिवाहिको देहस् तत् परं परमार्थतः । प्रत्यक्षं प्रथमं तत् तत् तद् आद्यं कचनं चितः
तो अतिशय सूक्ष्म देह खरा खरा म्हणजेच सर्वोच्च सत्य आहे. तोच प्रथम आणि थेट प्रकट झालेला, म्हणजेच चैतन्याचा अगदी पहिला मूळ स्वरूप आहे.
तद् यत् प्रथमम् अध्यक्षं जीवस्य प्रथमं वपुः । मनḫप्रत्यक्षम् इत्य् उक्तं तत् तेनैवाद्य दुर्धिया
जिवाला प्रथम जे दिसते, त्याचे मूळ शरीर, तेच मनाने थेट जाणवते असे म्हणतात. अजूनही ज्यांचे मन गोंधळलेले आहे, त्यांना ते तसेच वाटते.
योगिप्रत्यक्षम् इत्य् उक्तं मनḫप्रत्यक्षम् इत्य् अपि । तत् स्वम् एव चिता रूपं गतयेवान्यतां मुधा
यालाच योग्यांना थेट जाणवणारे आणि मनाने थेट जाणवणारे असेही म्हणतात. हेच चैतन्याचे स्वरूप अज्ञानामुळे जणू काही वेगळे झाले आहे असे भासते.
इदम् अद्यतनं नाम प्रत्यक्षम् असदुत्थितम् । असत्प्रत्यक्षम् एवेति विद्धि प्रत्यक्षम् अङ्ग तत्
आता जे प्रत्यक्ष दिसते, ते खरे तर असत्यातून निर्माण झालेले आहे. म्हणून, हे प्रिय, जे प्रत्यक्ष ज्ञान वाटते, ते प्रत्यक्षात असत्याचेच ज्ञान आहे, असे समज.
अहो नु चित्रा माया यत् प्राक्प्रत्यक्षे परोक्षता । निर्णीतास्मिंस् त्व् अनध्यक्षे प्रत्यक्षकलनादृता
अहो, ही माया किती अद्भुत आहे! जे कधी काळी प्रत्यक्ष दिसत होते, ते आता दूर वाटते; आणि जे प्रत्यक्ष न दिसणारे आहे, त्यालाच आपण खरी वस्तु समजतो.
आतिवाहिकदेहित्वं प्रत्यक्षं प्रथमोदितम् । सत्यं सर्वगतं विद्धि मायैव त्व् आधिभौतिकम्
सर्वप्रथम सूक्ष्म देहाचा अनुभव प्रत्यक्ष घडतो; पण हे सर्वत्र सत्य आहे असे वाटले तरी, खरे तर हे फक्त सांसारिक माया आहे, हे जाणून ठेव.