ममातिसुचिराभ्यस्तम् अपि श्यामलताम् इव । गतं निजं जगद् इदं यतḫ पश्यामि न स्फुटम्
हे माझं जग, जरी मी फार काळ अनुभवलं असलं, तरी आता मला ते अगदी अस्पष्ट वाटतंय, जणू काही काळोख दाटून आलाय, कारण मला ते नीट दिसतच नाही.
अभूद् यत् स्वजगत् पूर्वम् अतिप्रकटम् एव मे । तत् पश्यामीदम् आदर्श इव बिम्बितम् अस्फुटम्
पूर्वी माझं स्वतःचं जग मला अगदी स्पष्ट दिसायचं, पण आता ते आरशात उमटलेल्या अस्पष्ट प्रतिबिंबासारखंच मला दिसतं.
चिरव्यर्थोत्थया नाथसङ्कथाव्यथया मिथः । स्वास्थ्यं विस्मृतम् आत्मीयम् अवदाततमं ततम्
दीर्घकाळ निरर्थक चर्चा आणि वादविवादांमुळे माझं नैसर्गिक शांतपण मी विसरून गेलो आहे, आणि मनावर गडद अंधार पसरलाय.
यो ऽभ्यासḫ प्रकचत्य् अन्तश् शुद्धचिन्नभसो रसात् । भवेत् तन्मयम् एवान्तर् आबालम् इति लक्ष्यते
शुद्ध चैतन्याच्या मूळातून जे साधन अंतःकरणात उजळून येतं, आणि लहानपणापासून पूर्णपणे मनात भरून राहतं, तेच खऱ्या अर्थानं स्थिर झालेलं मानलं जातं.
न तच् छास्त्रं न सा सिद्धिर् न स न्यायो न सा कला । अस्त्य् अनस्तमितोद्योगाद् यद् अभ्यासान् न सिध्यति
अखंड आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न व सरावाने साध्य न होईल असं कोणतंही शास्त्र, सिद्धी, तर्क किंवा कला नाही.
स्वजगत्सन्तताभ्यासवशतो मां कथाभ्रमः । नूनम् आक्रान्तवान् एष द्वयोर् हि बलवाञ् जयी
माझ्या स्वतःच्या जगाचा वारंवार विचार केल्यामुळे या गोष्टींचा गोंधळ नक्कीच माझ्यावर आला आहे; कारण दोघांपैकी जो बलवान तोच जिंकतो.
इष्टवस्त्वर्थिनां तज्ज्ञसूपदिष्टेन कर्मणा । पौनḫपुण्येन करणान् नेतरच् छरणं मुने
आपल्याला प्रिय असलेल्या गोष्टी मिळवू इच्छिणाऱ्यांसाठी, जाणकारांनी सांगितलेल्या कृतींचा पुन्हा पुन्हा सराव करणं हाच उपाय आहे; दुसरा कोणताही आधार नाही, हे ऋषी.
अयम् इत्थम् इहाज्ञानभ्रमḫ प्रौढो ऽहमात्मकः । शाम्यति ज्ञानचर्चाभिḫ पश्याभ्यासविजृम्भितम्
अज्ञानातून निर्माण झालेला हा माझ्या अहंकाराचा गोंधळ इथे खूप बळकट झाला आहे; तो ज्ञानाच्या वारंवार चिंतनाने शांत होतो—पहा, सरावाने तो कसा उलगडतो.
अज्ञो ऽपि तज्ज्ञताम् एति शनैश् शैलो ऽपि चूर्ण्यते । घुणो ऽप्य् अत्ति महावृक्षं पश्याभ्यासविजृम्भितम्
अज्ञानी माणूससुद्धा हळूहळू ज्ञान मिळवतो; मोठा डोंगरदेखील पूड होतो; लहान किडाही मोठं झाड पोखरते—हे सगळं सरावाच्या शक्तीमुळे घडतं, पाहा.
अहं शिष्याबला बाला पश्यामि त्वं न पश्यसि । सर्वज्ञो ऽपि शिलासर्गं पश्याभ्यासविजृम्भितम्
मी लहान आणि अनुभव नसलेली शिष्या असूनसुद्धा, जे तुला दिसत नाही ते मी पाहते; सर्व काही जाणणारा माणूससुद्धा फक्त सरावामुळेच जे दिसतं तेच पाहू शकतो—सरावाची ताकद किती मोठी आहे, पाहा.
इत्थं नाम परिप्रौढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । शाम्यत्य् एव विचारेण पश्याभ्यासविजृम्भितम्
असं खोट्या समजुतीचं खोलवर रुजलेलं आजारपण विचाराने शांत होतं—सरावाच्या सामर्थ्याचं हेच उदाहरण आहे, पाहा.
अभ्यासेन कटुद्रव्यं भवत्य् अभिमतं मुने । अन्यस्मै रोचते निम्बं त्व् अन्यस्मै मधु रोचते
सरावामुळे कडू वस्तूसुद्धा आवडायला लागते, ऋषी; कुणाला निम्ब आवडतो, तर कुणाला मध गोड वाटतो.
अबन्धौ घनताम् एति नैकट्याभ्यासयोगतः । यात्य् अनभ्यासतो दूरात् स्नेहो बन्धुषु तानवम्
नाते नसतानाही, जवळीक सततच्या सहवासाच्या सवयीने घट्ट होते; आणि सवय नसली, की आप्तांवरील प्रेमही अंतरामुळे कमी होतं.
आतिवाहिकदेहो ऽयं शुद्धचिद्व्योम केवलम् । आधिभौतिकताम् एति भावनाभ्यासयोगतः
हा जन्ममरणाचा देह प्रत्यक्षात शुद्ध चैतन्याचं आकाश आहे; पण सततच्या कल्पनेमुळे तो भौतिक वाटू लागतो.
आधिभौतिकदेहो ऽसौ धारणाभ्यासभावनात् । विहङ्गवत् खम् अभ्येति पश्याभ्यासविजृम्भितम्
भौतिक देहही, ध्यानाच्या सवयीने, पक्ष्यासारखा पुन्हा आकाशासारखा होतो; पाहा, सवयीचं सामर्थ्य किती मोठं आहे.
पुण्यानि यान्ति वैफल्यं वैफल्यं यान्ति मातरः । भाग्यानि यान्ति वैफल्यं नाभ्यासस् तु कदाचन
पुण्य संपतं, माया संपते, भाग्यही संपतं; पण सवय कधीच वाया जात नाही.
दुस्साधास् सिद्धिम् आयान्ति रिपवो यान्ति मित्रताम् । विषाण्य् अमृततां यान्ति सन्तताभ्यासयोगतः
अत्यंत कठीण गोष्टी साध्य होतात, शत्रू मित्र होतात, आणि विष अमृतासारखं होतं, हे सर्व सातत्याने योगाचा सराव केल्यामुळेच घडतं.
येनाभ्यासḫ परित्यक्त इष्टे वस्तुनि सो ऽधमः । कदाचिन् न तद् आप्नोति वन्ध्या स्वतनयं यथा
जो माणूस इच्छित गोष्टीसाठी सराव सोडून देतो, तो खालच्या दर्जाचा आहे; त्याला ती गोष्ट कधीच मिळत नाही, जशी वंध्या स्त्रीला मूल होत नाही.
यद् अत्यभिमतं वस्तु स्वभ्यासो न तदर्जनात् । तद्युक्तिपूर्वकं त्याज्य आ मृत्योर् जीवितं यथा
आपल्या खूपच आवडत्या गोष्टीसाठी केलेला सराव जर ती गोष्ट मिळवू शकत नसेल, तर तो सराव योग्य विचार करून सोडावा, जसा मृत्यूवेळी जीव सोडावा लागतो.
इष्टे वस्तुनि नाभ्यासं यẖ करोति नराधमः । सो ऽनिष्टानिष्टम् आप्नोति नरकान् नरकान्तरम्
जो नीच माणूस इच्छित गोष्टीसाठी सराव करत नाही, त्याला नको असलेल्या गोष्टीच मिळतात आणि तो एक नरक सोडून दुसऱ्या नरकात जात राहतो.
तरन्ति सरितं स्फारां संसारीं सारसेविनः । त एवात्मविचाराख्यम् अभ्यासं न त्यजन्ति ये
जे लोक खऱ्या अर्थाने साधना करतात, ते संसाराच्या मोठ्या प्रवाहातून सहज पार जातात; आणि हे फक्त तेच करतात, जे आत्मचिंतनाची साधना कधीच सोडत नाहीत.
अभ्यासभासो ऽभिमतं वस्तु प्रकटयन्त्य् अलम् । प्रापयन्ति च निर्विघ्नं घटं दीपप्रभा यथा
साधनेचा थोडा जरी अभ्यास केला, तरी तो हवे असलेले सत्य स्पष्टपणे दाखवतो आणि कोणतीही अडचण न येता ते मिळवून देतो, जसे दिव्याच्या प्रकाशाने भांडे दिसते.
यथा कल्पद्रुमलतास् सुचिन्तामणयो यथा । फलन्ति शरदश् चैतास् तथैवाभ्यासभूमयः
जसे कल्पवृक्ष आणि चिंतामणी आपल्या इच्छेप्रमाणे फळ देतात, आणि शरद ऋतूत कमळे उमलतात, तसेच साधनेच्या योग्य जागीही फळ मिळते.
इष्टवस्तु चिराभ्यासभास्वान् भासयति प्रजाः । तथेन्द्रियाख्यां देहोर्व्यां रात्रिं पश्यन्ति नो यथा
हवे असलेल्या गोष्टीवर दीर्घकाळ केलेली साधना लोकांच्या मनात प्रकाश आणते, जसे इंद्रियांच्या देहात रात्री दिसत नाही, तशीच अज्ञानाची रात्रही उरत नाही.
सर्वस्य जन्तुजातस्य सर्ववस्त्ववभासने । सर्वदैवैक एवोच्चैर् जयत्य् अभ्यासभास्करः
सर्व प्राण्यांमध्ये, सर्व वस्तूंच्या प्रकाशात, नेहमीच एकच सरावाचा सूर्य तेजाने झळकत असतो.
चतुर्दशविधायास् तु भूतजातेर् न कस्यचित् । सिध्यत्य् अभिमतं वस्तु विनाभ्यासम् अकृत्रिमम्
चौदा प्रकारच्या जीवांपैकी कोणालाही, नैसर्गिक आणि सहज सरावाशिवाय, हवे ते साध्य होत नाही.
पौनḫपुण्येन करणम् अभ्यास इति कथ्यते । पुरुषार्थस् स एवेह तेनास्ति न विना गतिः
पुन्हा पुन्हा केलेली कृती म्हणजेच सराव असे म्हणतात; या जगात तोच खरा पुरुषार्थ आहे—त्याशिवाय पुढे जाण्याचा मार्ग नाही.
दृढाभ्यासविधानेन यत्ननाम्ना स्वकर्मणा । निजवेदनजेनैव सिद्धिर् भवति नान्यथा
दृढ सरावाच्या पद्धतीने, ज्याला प्रयत्न म्हणतात, स्वतःच्या कृतीने आणि प्रत्यक्ष अनुभवानेच सिद्धी मिळते—इतर कोणत्याही प्रकारे नाही.
अभ्यासभास्वति तपत्य् अवनौ वने च वीरस्य सिध्यति न यन् न तद् अस्ति किञ्चित् । अभ्यासतो भुवि भयान्य् अभयीभवन्ति सर्वासु पर्वतगुहास्व् अपि निर्जनासु
सतत सराव्याच्या तेजात, धाडसी माणसाला पृथ्वीवर किंवा जंगलात जे साध्य होत नाही, असं काहीच नाही. सरावामुळे, पृथ्वीवरील भीतीही निःभीत होते, अगदी एकाकी पर्वताच्या गुहांमध्येही.
ततḫ प्रतीपम् अभ्यासं बोधे धारणयामले । कुर्वḫ प्रकटतां तेन जगद् एष्यति शैलगम्
मग, ज्ञान आणि एकाग्रतेच्या या दोन शक्तींना उलट सराव लावल्यावर, हे जग डोंगरासारखं स्पष्ट दिसू लागतं.