भूततण्डुलम् आ सृष्टेḫ पिनष्टि ध्रुवकीलकः । नियत्या चालितो रोदẖकवाटो ऽम्भोदघर्घरः
निर्मितीच्या सुरुवातीला स्थिर असलेला ध्रुव, पंचमहाभूतांचे कण जणू दळतो, आणि नियतीने चालणारे आकाशाचे दरवाजे पाण्याने भरलेल्या मेघासारखे गडगडत राहतात.
द्वीपाब्धिशैलैर् भूपीठं विमाननगरैर् नभः । दैत्यदानवनागौघैḫ पूर्णं पातालमण्डलम्
या पृथ्वीवर द्वीप, समुद्र आणि पर्वत आहेत; आकाशात विमान आणि नगरे आहेत; तर पाताळात दैत्य, दानव आणि नागांची गर्दी भरलेली आहे.
कुण्डलं त्रिजगल्लक्ष्म्या नीलं आकाशमण्डलम् । स्थितं चञ्चलम् आचारचञ्चलायास् स्फुरन्मणि
तीनही जगांची लक्ष्मी जणू निळ्या आकाशाचं कुंडलं घालते, ते सतत हलणारे, चमकणाऱ्या रत्नासारखं थरथर कापत असतं, आणि सजीवांच्या हालचालींमुळे ते कायम अस्थिर राहतं.
बुद्ध्यादिरहितां स्पन्दसंविदं वायवीम् इव । स्थावरं जङ्गमं चैव सूक्ष्माम् आदाय जायते
बुद्धी वगैरे काहीही नसलेल्या, केवळ सूक्ष्म स्पंदनाच्या जाणिवेला वाऱ्यासारखी घेतली की, स्थावर आणि जंगम सर्व सृष्टी त्यातून निर्माण होते.
मुनिर् मौनैर् धरा वार्भिर् मारुतैẖ कपिचापलम् । आकाशैर् अवकाशित्वं तेजोभिर् भासनं श्रितम्
मुनि पृथ्वीमुळे मौन, पाण्यामुळे ओलावा, वाऱ्यामुळे चंचलपणा, आकाशामुळे मोकळीक आणि तेजामुळे प्रकाश मिळवतो.
वृक्सोर्व्यब्ध्यद्रिखनॄणां प्राणिनो ऽन्तस् स्फुरन्त्य् अलम् । मृतिजन्मोन्मुखाẖ कीटसुरासुरजलौकसः
वृक्ष, पृथ्वी, पाणी, डोंगर आणि माणसांच्या आत प्राणशक्ती भरपूर प्रमाणात स्पंदन करत असते; किडे, देव, दैत्य आणि जळाऊक हे सगळे जन्म-मरणाच्या वाटेकडेच वळलेले असतात.
ससुरासुरगन्धर्वाẖ कालẖ कलयते प्रजाः । दोर्भिẖ कल्पयुगाब्दैश् श्वश् श्वḫ पशून् इव पालकः
काळ आपल्या दोन हातांनी — म्हणजे युगं आणि कल्पं — देव, दानव, आणि गंधर्व यांना रोज राखणारा गुराखी जसा जनावरं हाकतो, तसंच हाकतो.
अनन्तविपुलागाधगम्भीरे कालसागरे । उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते ऋत्वावर्तविवृत्तयः
हा काळाचा महासागर अंतहीन, विशाल आणि खोल आहे; त्यात ऋतूंचे फेर बदल पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि विरघळून जातात.
चतुर्दशविधा वातवेल्लिता भूतपांसवः । नाशाकाशे विलीयन्ते शरदम्भोदलीलया
वाऱ्याने उडणाऱ्या चौदा प्रकारच्या सूक्ष्म कणांचा शेवटी नाशाच्या आकाशात, जशी शरद ऋतूतील ढग विरघळतात, तशीच विलय होतो.
भुवनं बोधयन्ती द्यौश् चन्द्रार्ककरचामरैः । स्थिताकाशांशुकाकल्पं तारकोत्करशेखरा
ताऱ्यांच्या झुंडीने मुकुट घातलेलं आकाश, चंद्र-सूर्याच्या किरणांच्या पंख्यांनी जगाला जागं करतं, आणि स्थिरतेच्या वस्त्रासारखं भासवतं.
स्थिताḫ पवनभूकम्पमेघतापसहिष्णवः । स्वं प्रदेशम् अनुज्झन्त्यẖ ककुभस् स्तम्भिता इव
दिशा वारा, भूकंप, ढग, ऊन यांना सहन करून आपले स्थान सोडत नाहीत, जणू काही त्या तिथेच घट्ट उभ्या आहेत.
उत्पातमेघनिर्ह्रादभूमिकम्पग्रहग्रहैः । अज्ञातैर् अपि विज्ञातैर् भूतानां ज्ञायते गतिः
अपशकुनांचे ढगांचा गडगडाट, भूकंप, ग्रहण यांसारख्या ओळखीच्या किंवा अनोळखी चिन्हांवरून सुद्धा जीवांची हालचाल कळते.
सप्तानां जलम् अब्धीनाम् और्वाग्निḫ पिबति ज्वलन् । लोकान्तराणाम् आकल्पं कालो भूतगणं यथा
सप्त समुद्रांचे पाणी अग्नीने जसा पितो, तसाच काळ या सृष्टीतील सर्व जीवांना जगाच्या शेवटापर्यंत संपवतो.
पातालम् आविशति याति नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमति भूतगणस् समन्तात् । पर्येति पर्वतमहार्णवमण्डलानि द्वीपान्तराणि च मरुत्सरणक्रमेण
जीवांचा समूह पाताळात शिरतो, आकाशात जातो, दिशा फिरतो, वाऱ्याच्या प्रवाहानुसार पर्वत, महासागर, द्वीप यांच्या मध्ये सर्वत्र भटकतो.
यावस् तं सर्गम् आगच्छ प्रसादẖ क्रियतां मुने । आश्चर्येषूपपन्नेषु महान्तो ह्य् अतिकौतुकाः
जोपर्यंत तू त्या सृष्टीपर्यंत पोहोचतोस, तोपर्यंत कृपा कर, हे मुनी. कारण जे मोठे लोक असतात, त्यांना नेहमीच अद्भुत गोष्टींबद्दल फारच कुतूहल असते.
तयेत्य् उक्ते मया सार्धं गन्तुम् आरब्धम् अम्बरे । वात्यया सौरभेणेव शून्ये शून्येन शून्यया
ती असे म्हणताच, मी तिच्यासोबत आकाशातून जाऊ लागलो, जणू काही सुगंधी वाऱ्यावरून, रिकाम्या जागेतून, रिकामेपणाने, आणि रिकामेपणाच्या सहाय्याने.
अथाहं दूरम् अध्वानं शून्यम् उल्लङ्घ्य नाभसम् । नाभसं भूतसञ्चारं तया सार्धम् अवाप्तवान्
मग मी, तिच्यासोबत, आकाशातील एक लांब आणि रिकामा मार्ग ओलांडून, त्या आकाशातील जीवांच्या संचारात पोहोचलो.
तम् उल्लङ्घ्य चिरेणात्र भूतसञ्चारम् आम्बरम् । लोकालोकशिरोव्योम प्राप्तो ऽस्मि धवलाम्बुदम्
तो मार्ग खूप वेळ ओलांडल्यानंतर, मी इथे, म्हणजेच आकाशातील जीवांच्या संचारात, लोकालोक पर्वताच्या शिखरावर आणि शुभ्र मेघांमध्ये पोहोचलो.
उत्तराशेन्दुशुभ्राभ्रपीठान् निर्गत्य तां शिलाम् । आनीतो ऽस्मि तयोत्तुङ्गां तप्तकाञ्चनकल्पिताम्
उत्तर दिशेच्या, चंद्रासारख्या शुभ्र ढगांच्या आसनातून ती मला घेऊन आली, त्या उंच, ताज्या सोन्याने बनवलेल्या शिळेवर.
यावत् पश्याम्य् अहं शुभ्रां शिलाम् एव न तज्जगत् । कलधौतमयीम् उच्चैर् अग्निलोकतटीम् इव
मी जिथे पाहिलं, तिथे फक्त ती शुभ्र शिळाच दिसत होती, बाकीचं जग काहीच दिसत नव्हतं—ती शिळा जणू चंद्रप्रकाशात धुतलेली, उंच, अग्नी लोकाच्या काठासारखी वाटत होती.
तदा मयोक्ता सा कान्ता क्व भवत्सर्गभूर् इति । क्व चन्द्रार्काग्नितारादि क्व लोकान्तरसप्तकम्
तेव्हा मी त्या प्रियेला विचारलं, "तुझं निर्मितीचं जग कुठे आहे? चंद्र, सूर्य, अग्नी, तारे आणि इतर सात लोक कुठे आहेत?"
क्वार्णवाकाशककुभẖ क्वोन्मज्जननिमज्जने । क्व महाम्भोदसम्भारẖ क्व ताराम्बरडम्बरम्
समुद्र, आकाश, दिशा कुठे आहेत? वर-खाली जाणं कुठे आहे? तो विशाल महासागराचा पसारा कुठे आहे? आणि त्या ताऱ्यांनी भरलेल्या आकाशाचा गडद पसारा कुठे आहे?
क्व शैलशिखरश्रेण्यः क्व महार्णवभूमिकाः । क्व द्वीपावलयस् सप्त क्व तप्तकनकावनिः
कुठे आहेत त्या डोंगरांच्या शिखरांच्या रांगा, कुठे आहेत त्या मोठ्या समुद्रांची विस्तीर्ण तळी? कुठे आहेत ते सात बेटांचे वलय, आणि कुठे आहेत ते तापलेल्या सोन्याच्या भूमी?
क्व कार्यकालकलनाẖ क्व भूतभुवनभ्रमः । क्व विद्याधरगन्धर्वाẖ क्व नरामरदानवाः
कुठे आहेत कारण आणि काळ यांची मोजणी, कुठे आहेत जीव आणि जग यांची माया? कुठे आहेत विद्याधर आणि गंधर्व, कुठे आहेत माणसं, देव आणि दानव?
क्वर्षिभूपालमुनयẖ क्व नयापनयक्रमः । क्व यामायामयामिन्यẖ क्व स्वर्गनरकभ्रमः
कुठे आहेत ऋषी, राजे आणि मुनी, कुठे आहेत न्याय-अन्यायाचे मार्ग? कुठे आहेत मायेमय रात्री, कुठे आहे स्वर्ग-नरक याचा भ्रम?
क्व पुण्यपापकलनाẖ क्व कलाकालकेलयः । क्वासुरामरवैराणि क्व द्वेषस्नेहरीतयः
कुठे आहेत पुण्य-पापाची गणना, कुठे आहेत काळ आणि कलांचे खेळ? कुठे आहेत असुर-देवांचे वैर, कुठे आहेत द्वेष आणि प्रेमाच्या धारा?
वदत्य् एवं मयि वचस् सोवाच वरवर्णिनी । विस्मयाकुलम् आलोक्य शिलाम् अलिविलोचना
ती सुंदर स्त्री माझ्याशी बोलत असताना, तिच्या मधमाशी सारख्या डोळ्यांनी त्या दगडाकडे आश्चर्याने पाहिलं.
पश्याम्य् अखिलम् आत्मीयम् अहं सर्गम् इहोपले । मकुरप्रतिबिम्बस्थपुरान्यपुरवत् पुरः
या दगडावर मी सगळं सृष्टी माझंच आहे असं पाहतो, जसं आरशात जुनं आणि नवीन शहर दिसतं तसं.
नित्यानुभव एवात्र दर्शने कारणं मम । तदभावो मुने मन्ये ते कारणम् अदर्शने
इथे मला दिसतं त्याचं कारण म्हणजे माझा नेहमीचा अनुभव; पण हेच अनुभव नसल्यामुळे, हे तुला दिसत नाही असं मला वाटतं, ऋषी.
अन्योऽन्यचिरकालैकद्वैतसङ्कथयानया । शुद्धातिवाहिकैकात्म्यदेहता विस्मृतावयोः
आपण दोघांनीही बराच काळ अद्वैताच्या एकतेवर चर्चा केल्यामुळे, आपल्याला त्या शुद्ध आणि सर्वोच्च आत्म्याचं एकत्व विसरून गेलो आहोत.