मुने यथेदं भवतां जगत् स्फारं विराजते । तथास्माकं जगत् तत्र सर्गसंहारयुक् स्थितम्
मुनीवर, जसं तुम्हाला हे जग विशाल आणि सुंदर वाटतं, तसंच आमचं जग तिथे निर्माण आणि संहार यांसह अस्तित्वात आहे.
यथेहेमास् तथा तत्र त्रैलोक्यस्थितयस् स्थिताः । वहन्ति सरितस् स्फारा निवसन्त्य् अम्बरे ऽमराः
इथे जशा ऋतु आहेत, तसंच तिथेही त्रैलोक्याच्या स्थिती आहेत; मोठ्या नद्या वाहतात आणि अमर लोक आकाशात वास करतात.
स्फुरन्ति नागाḫ पाताले तिष्ठन्त्य् आत्मनि पर्वताः । आपश् छलच्छलायन्ते वहन्ति व्योम्नि वायवः
पाताळात नाग फिरतात, पर्वत स्वतःमध्ये स्थिर आहेत, पाणी वेगवेगळ्या रूपात खेळतं आणि वारे आकाशात वाहतात.
अर्णवा अर्णसा भान्ति यान्त्य् अन्तं शनकैḫ प्रजाः । भूतान्य् अजस्रं जायन्ते म्रियन्ते ऽविरतं तथा
सागर लाटा घेऊन चमकत राहतात; प्राणी हळूहळू आपल्या शेवटी पोहोचतात; सृष्टीत जीव सतत जन्म घेतात आणि अखंड मरतात.
वान्ति वाता वहन्त्य् आपो भान्ति चाभान्ति खे सुराः । तिष्ठन्त्य् अगास् समुद्यन्ति ग्रहाḫ पान्ति महीं नृपाः
वारे वाहतात, पाणी वाहतं, आकाशात देव येतात आणि जातात; अग्नी तिथेच राहतो, ग्रह उगवतात, आणि राजे पृथ्वीचं रक्षण करतात.
देवासुरमनुष्याणां व्यवहारपरम्पराः । लोलाḫ प्रवृत्ता आकल्पम् आसमुद्रम् इवापगाः
देव, दैत्य आणि माणसांच्या व्यवहारांची साखळी अखंड चालूच असते, जशी नद्या समुद्राकडे वाहतात तशीच, आणि हे सर्व युगाच्या शेवटपर्यंत सतत सुरू राहतं.
दिनपद्मानि भूलोकसरस्य् आकल्पम् आनभः । लोलाभ्रालीनि फुल्लानि मीलितोन्मीलितान्य् अलम्
पृथ्वीच्या सरोवरातली दिवसाची कमळं, अनंत काळापर्यंत, आकाशातल्या सतत हलणाऱ्या ढगांसारखीच, फुलतात, मिटतात आणि पुन्हा उमलतात.
चन्द्रश् चर्चां चतुर्दिक्कं चन्दनेनात्मतेजसा । रचयन् रात्रिरोहिण्योस् तमो हन्त्य् अपि हृद्गतम्
चंद्र आपल्या शीतल तेजानं सर्व दिशांना उजळवतो, रोहिणीसाठी रात्रीचं सौंदर्य विणतो, आणि मनातलं अंधारही दूर करतो.
स्वदशास्वादनरता वातयन्त्रप्रचारिता । रोदस्सद्मनि सूर्याख्या दीप्यते दिवि दीपिका
स्वतःच्या अवस्थेत आनंद मानणारी, वाऱ्याच्या गतीने चालणारी, सूर्य नावाची दिवा आकाशाच्या महालात तेजाने उजळते.
ब्रह्मसङ्कल्पितो ऽरुद्धो वातसञ्चारवारिभिः । खे ऽनिशं चक्रम् ऋक्षाणां घुणावर्तो विवर्तते
ब्रह्माच्या इच्छेने निर्माण झालेले, वारा आणि पाण्याच्या प्रवाहांनी चालणारे, ताऱ्यांचे चक्र आकाशात सतत फिरत राहते.
भूततण्डुलम् आ सृष्टेḫ पिनष्टि ध्रुवकीलकः । नियत्या चालितो रोदẖकवाटो ऽम्भोदघर्घरः
निर्मितीच्या सुरुवातीला स्थिर असलेला ध्रुव, पंचमहाभूतांचे कण जणू दळतो, आणि नियतीने चालणारे आकाशाचे दरवाजे पाण्याने भरलेल्या मेघासारखे गडगडत राहतात.
द्वीपाब्धिशैलैर् भूपीठं विमाननगरैर् नभः । दैत्यदानवनागौघैḫ पूर्णं पातालमण्डलम्
या पृथ्वीवर द्वीप, समुद्र आणि पर्वत आहेत; आकाशात विमान आणि नगरे आहेत; तर पाताळात दैत्य, दानव आणि नागांची गर्दी भरलेली आहे.
कुण्डलं त्रिजगल्लक्ष्म्या नीलं आकाशमण्डलम् । स्थितं चञ्चलम् आचारचञ्चलायास् स्फुरन्मणि
तीनही जगांची लक्ष्मी जणू निळ्या आकाशाचं कुंडलं घालते, ते सतत हलणारे, चमकणाऱ्या रत्नासारखं थरथर कापत असतं, आणि सजीवांच्या हालचालींमुळे ते कायम अस्थिर राहतं.
बुद्ध्यादिरहितां स्पन्दसंविदं वायवीम् इव । स्थावरं जङ्गमं चैव सूक्ष्माम् आदाय जायते
बुद्धी वगैरे काहीही नसलेल्या, केवळ सूक्ष्म स्पंदनाच्या जाणिवेला वाऱ्यासारखी घेतली की, स्थावर आणि जंगम सर्व सृष्टी त्यातून निर्माण होते.
मुनिर् मौनैर् धरा वार्भिर् मारुतैẖ कपिचापलम् । आकाशैर् अवकाशित्वं तेजोभिर् भासनं श्रितम्
मुनि पृथ्वीमुळे मौन, पाण्यामुळे ओलावा, वाऱ्यामुळे चंचलपणा, आकाशामुळे मोकळीक आणि तेजामुळे प्रकाश मिळवतो.
वृक्सोर्व्यब्ध्यद्रिखनॄणां प्राणिनो ऽन्तस् स्फुरन्त्य् अलम् । मृतिजन्मोन्मुखाẖ कीटसुरासुरजलौकसः
वृक्ष, पृथ्वी, पाणी, डोंगर आणि माणसांच्या आत प्राणशक्ती भरपूर प्रमाणात स्पंदन करत असते; किडे, देव, दैत्य आणि जळाऊक हे सगळे जन्म-मरणाच्या वाटेकडेच वळलेले असतात.
ससुरासुरगन्धर्वाẖ कालẖ कलयते प्रजाः । दोर्भिẖ कल्पयुगाब्दैश् श्वश् श्वḫ पशून् इव पालकः
काळ आपल्या दोन हातांनी — म्हणजे युगं आणि कल्पं — देव, दानव, आणि गंधर्व यांना रोज राखणारा गुराखी जसा जनावरं हाकतो, तसंच हाकतो.
अनन्तविपुलागाधगम्भीरे कालसागरे । उत्पत्योत्पत्य लीयन्ते ऋत्वावर्तविवृत्तयः
हा काळाचा महासागर अंतहीन, विशाल आणि खोल आहे; त्यात ऋतूंचे फेर बदल पुन्हा पुन्हा उगवतात आणि विरघळून जातात.
चतुर्दशविधा वातवेल्लिता भूतपांसवः । नाशाकाशे विलीयन्ते शरदम्भोदलीलया
वाऱ्याने उडणाऱ्या चौदा प्रकारच्या सूक्ष्म कणांचा शेवटी नाशाच्या आकाशात, जशी शरद ऋतूतील ढग विरघळतात, तशीच विलय होतो.
भुवनं बोधयन्ती द्यौश् चन्द्रार्ककरचामरैः । स्थिताकाशांशुकाकल्पं तारकोत्करशेखरा
ताऱ्यांच्या झुंडीने मुकुट घातलेलं आकाश, चंद्र-सूर्याच्या किरणांच्या पंख्यांनी जगाला जागं करतं, आणि स्थिरतेच्या वस्त्रासारखं भासवतं.
स्थिताḫ पवनभूकम्पमेघतापसहिष्णवः । स्वं प्रदेशम् अनुज्झन्त्यẖ ककुभस् स्तम्भिता इव
दिशा वारा, भूकंप, ढग, ऊन यांना सहन करून आपले स्थान सोडत नाहीत, जणू काही त्या तिथेच घट्ट उभ्या आहेत.
उत्पातमेघनिर्ह्रादभूमिकम्पग्रहग्रहैः । अज्ञातैर् अपि विज्ञातैर् भूतानां ज्ञायते गतिः
अपशकुनांचे ढगांचा गडगडाट, भूकंप, ग्रहण यांसारख्या ओळखीच्या किंवा अनोळखी चिन्हांवरून सुद्धा जीवांची हालचाल कळते.
सप्तानां जलम् अब्धीनाम् और्वाग्निḫ पिबति ज्वलन् । लोकान्तराणाम् आकल्पं कालो भूतगणं यथा
सप्त समुद्रांचे पाणी अग्नीने जसा पितो, तसाच काळ या सृष्टीतील सर्व जीवांना जगाच्या शेवटापर्यंत संपवतो.
पातालम् आविशति याति नभो विलङ्घ्य दिङ्मण्डलं भ्रमति भूतगणस् समन्तात् । पर्येति पर्वतमहार्णवमण्डलानि द्वीपान्तराणि च मरुत्सरणक्रमेण
जीवांचा समूह पाताळात शिरतो, आकाशात जातो, दिशा फिरतो, वाऱ्याच्या प्रवाहानुसार पर्वत, महासागर, द्वीप यांच्या मध्ये सर्वत्र भटकतो.
यावस् तं सर्गम् आगच्छ प्रसादẖ क्रियतां मुने । आश्चर्येषूपपन्नेषु महान्तो ह्य् अतिकौतुकाः
जोपर्यंत तू त्या सृष्टीपर्यंत पोहोचतोस, तोपर्यंत कृपा कर, हे मुनी. कारण जे मोठे लोक असतात, त्यांना नेहमीच अद्भुत गोष्टींबद्दल फारच कुतूहल असते.
तयेत्य् उक्ते मया सार्धं गन्तुम् आरब्धम् अम्बरे । वात्यया सौरभेणेव शून्ये शून्येन शून्यया
ती असे म्हणताच, मी तिच्यासोबत आकाशातून जाऊ लागलो, जणू काही सुगंधी वाऱ्यावरून, रिकाम्या जागेतून, रिकामेपणाने, आणि रिकामेपणाच्या सहाय्याने.
अथाहं दूरम् अध्वानं शून्यम् उल्लङ्घ्य नाभसम् । नाभसं भूतसञ्चारं तया सार्धम् अवाप्तवान्
मग मी, तिच्यासोबत, आकाशातील एक लांब आणि रिकामा मार्ग ओलांडून, त्या आकाशातील जीवांच्या संचारात पोहोचलो.
तम् उल्लङ्घ्य चिरेणात्र भूतसञ्चारम् आम्बरम् । लोकालोकशिरोव्योम प्राप्तो ऽस्मि धवलाम्बुदम्
तो मार्ग खूप वेळ ओलांडल्यानंतर, मी इथे, म्हणजेच आकाशातील जीवांच्या संचारात, लोकालोक पर्वताच्या शिखरावर आणि शुभ्र मेघांमध्ये पोहोचलो.
उत्तराशेन्दुशुभ्राभ्रपीठान् निर्गत्य तां शिलाम् । आनीतो ऽस्मि तयोत्तुङ्गां तप्तकाञ्चनकल्पिताम्
उत्तर दिशेच्या, चंद्रासारख्या शुभ्र ढगांच्या आसनातून ती मला घेऊन आली, त्या उंच, ताज्या सोन्याने बनवलेल्या शिळेवर.
यावत् पश्याम्य् अहं शुभ्रां शिलाम् एव न तज्जगत् । कलधौतमयीम् उच्चैर् अग्निलोकतटीम् इव
मी जिथे पाहिलं, तिथे फक्त ती शुभ्र शिळाच दिसत होती, बाकीचं जग काहीच दिसत नव्हतं—ती शिळा जणू चंद्रप्रकाशात धुतलेली, उंच, अग्नी लोकाच्या काठासारखी वाटत होती.