उद्यानावलयस् सर्वाḫ पूर्णाẖ कुसुमवर्षणैः । सम्पन्नास् तप्तसिकताश् शून्या मे मरुभूमयः
माझ्या सभोवताली असलेली सर्व बागा फुलांच्या वर्षावाने भरून गेल्या आहेत; पण माझ्या वाळवंटात, जरी ती तापलेल्या वाळूने समृद्ध असली, तरी पूर्णपणे ओस पडली आहेत.
जललोलोरुकल्हारकमलोत्करकोमलाः । सरस्यस् सारसारावसरसा मम नीरसाः
कधी कमळ, नीलकमळ आणि कोमल पाणलिली यांनी मऊ वाटणारी तळी, जरी त्यात अजूनही बगळे आणि हंस वावरत असले, तरी आता मला त्यात काहीच गोडवा उरलेला नाही.
अहं पुष्करमन्दारकुमुदोत्करमालिता । भृशं दाहम् अवाप्नोमि कण्टकेष्व् इव दोलिता
कमळ, मंदार आणि पाणलिलीच्या गुच्छांनी मी सजलेलो असलो, तरी मला आतून प्रचंड जळजळ होते, जणू काही काट्यांमध्ये फेकला गेल्यासारखी.
कुमुदोत्पलकल्हारकदलीतल्पपालयः । मदङ्गसङ्गमाद् ग्रीष्ममर्मरा यान्ति भस्मताम्
पाणलिली, नीलकमळ, सोनकमळ आणि केळीच्या पानांच्या पलंग, माझ्या अंगाच्या स्पर्शाने निर्माण झालेल्या उन्हाच्या झळेने राख होऊन जातात.
यत् कान्तम् उदितं स्वादु विचित्रं चित्तहारि वा । तद् आलोक्य भवाम्य् अन्तर्बाष्पपूर्णायतेक्षणा
जेव्हा मी काही सुंदर, मनाला मोहवणारे किंवा मनाला आनंद देणारे पाहते, तेव्हा माझ्या डोळ्यांत नकळत अश्रू येतात.
व्यसनानलसन्तप्ताḫ पतन्तो बाष्पबिन्दवः । छमच्छमिति मज्जन्ति कमलोत्पलपङ्क्तिषु
दुःखाच्या आगीने तापलेले अश्रूंचे थेंब, हलक्या आवाजात पडतात आणि कमळ व नीलकमळांच्या रांगेत विरघळतात.
कदलीकन्दलीस्कन्धदोलान्दोलनलीलया । ललितोद्यानषण्डेषु मुखम् आच्छाद्य रोदिमि
मधुर बागेत, केळीच्या खोडावर आणि देठावर झुलत मी माझे तोंड झाकून रडते.
तुषारनिकराकीर्णं कदलीदलमण्डपम् । पश्याम्य् ऊष्माणम् उज्झन्तं खदिराङ्गारभीषणम्
मी पाहते की, केळीच्या पानांनी बनवलेल्या मंडपावर बर्फाचा थर पसरलेला आहे, आणि तो मंडप खैरच्या निखाऱ्यासारखी उष्णता सोडतो.
नलिनीनालदोलासु सारसीं सारसाश्रिताम् । दीनानना विलोक्यान्तर् निन्दामि निजयौवनम्
तळ्यातल्या कमळाच्या डोलणाऱ्या देठांवर विसावलेल्या पाणपक्ष्यांच्या दुःखी चेहऱ्याकडे पाहून, माझ्या स्वतःच्या तारुण्याचा मी अंतर्मनात तिरस्कार करतो.
रम्ये रोदिमि मध्यस्थे पदार्थे यामि सोम्यताम् । हृष्याम्य् अशोभने दीना न जाने किम् अहं स्थिता
सुंदर ठिकाणी मी रडतो; गोष्टींच्या मध्ये असताना शांत होतो; जे आकर्षक नाही त्यात मला आनंद वाटतो, आणि कधी निराश होतो—खरंच, मी कोणत्या अवस्थेत आहे हेच मला कळत नाही.
दृष्टानि कुन्दमन्दारकुमुदानि हिमानि च । मया कामाग्निदग्धानां भस्मानीव दिशḫ प्रति
मी कुंद, मंदार, कुमुद आणि बर्फ पाहिलंय; पण कामाच्या आगीत होरपळलेल्या मला, ते सगळीकडे राखेसारखंच दिसतं.
आनीलपल्लवमृणाललतोत्पलानां कल्हारकुन्दकदलीदलमालतीनाम् । शय्या ममाङ्गवलनेन विशोषयन्त्या व्यर्थं गतानि नवयौवनवासराणि
नीळकमळ, कोवळं गवत, लालकमळ, जलकमळ, कुंद, केळीचं पान आणि मोगऱ्याच्या फुलांच्या शय्या, माझ्या शरीराच्या आलिंगनाने कोरड्या पडल्या; आणि माझ्या तारुण्याचे दिवस व्यर्थ गेले.
अथ कालेन महता सो ऽनुरागो विरागताम् । प्राप्तो मम शरच्छान्तौ विरसḫ पल्लवो यथा
खूप काळ गेल्यावर, माझ्या मनातला तो खोल प्रेमभाव हळूहळू ओसरून गेला, जसा शरद ऋतू संपताना कोवळा पालवा कोमेजून जातो.
वृद्ध एकान्तरसिको नीरसस् स्नेहवर्जितः । भर्ताजिह्ममतिर् मौनी किम् अन्यज् जीवितेन मे
आता मी म्हातारी, एकटी, मनात गोडवा नाही, आपुलकी नाही; नवरा वाकड्या मनाचा आणि नेहमी गप्प. अशा आयुष्याचा काय उपयोग?
वरं वैधव्यम् आ बाल्याद् वरं मरणम् एव वा । वरं व्याधिर् अथापद् वा नाहृद्यप्रकृतिḫ पतिः
लहानपणापासून विधवा असणं जास्त बरं, किंवा मरणच जास्त बरं; आजार किंवा संकट जरी आलं तरी चालेल, पण ज्या नवऱ्याच्या स्वभावात माया नाही, तो नकोच.
एतावज् जन्मसाफल्यं सौभाग्यम् अविखण्डितम् । रसिकḫ पेशलाचारो यन् नार्यास् तरुणḫ पतिः
स्त्रीच्या जन्माचं खरं सार्थक आणि अखंड सौभाग्य हेच—तिचा नवरा तरुण, समजूतदार आणि गोड वागणारा असावा.
हता नीरसनाथा स्त्री हतासंस्कारिणी च धीः । हता दुर्जनभुक्ता श्रीर् हता वेश्या हृता ह्रिया
पतीने टाकलेली स्त्री नष्ट होते, विवेक नसलेली बुद्धी नष्ट होते, वाईट माणसांनी उपभोगलेली लक्ष्मी नष्ट होते आणि वेश्या जिची लाज काढते ती लाजही नष्ट होते.
सा स्त्री यानुगता भर्त्रा सा श्रीर् यानुगता सता । सा तुर्या मदनोदारा सा धीर् या समदृष्टिता
तीच खरी पत्नी जी पतीच्या मागे जाते, तीच खरी लक्ष्मी जी सज्जनाजवळ राहते, प्रेमातून जे आनंद येतो तोच खरा आनंद, आणि सर्वांना सारखे पाहणारीच खरी बुद्धी.
नाधयो व्याधयो नैव नापदो न दुरीतयः । कुर्वन्ति मनसो बाधां दम्पत्योर् अनुरक्तयोः
एकमेकांवर प्रेम करणाऱ्या पती-पत्नींच्या मनाला गरिबी, आजार, संकट किंवा कोणतेही दुःख त्रास देऊ शकत नाही.
उत्फुल्लाẖ कुसुमस्थल्यो नन्दनोद्यानभूमयः । धन्वायन्ते कुनाथानां विनाथानां च योषिताम्
नंदनवनातील फुलांनी भरलेली बाग सुंदर फुलते, पण ज्यांना योग्य पती नाही किंवा ज्यांना पतीने टाकले आहे अशा स्त्रियांसाठी ती बागही ओसाड वाटते.
सर्व एव जगद्भावा यथेच्छं गुणलेशतः । सन्त्यज्यन्ते ऽन्यम् आदातुं वर्जयित्वा पतिं स्त्रिया
या जगातल्या सगळ्या गोष्टींमध्ये थोडाफार आनंद असला, तरी एक स्त्री आपल्या पतीशिवाय इतर सर्वांना सोडते, दुसऱ्याला मिळवण्यासाठी.
स्थिरयौवनया दुẖखान्य् एतानि मुनिनायक । भुक्तानि वर्षवृन्दानि पश्य दौर्भाग्यजृम्भितम्
हे ऋषिमुख्य, तरुणपण टिकून असतानाही मी अनेक वर्षं ही दुःखं भोगली आहेत; बघ, दुर्दैवाने कसा प्रसार केला आहे.
अथ क्रमेण तेनैव स रागो मे विरागताम् । आययौ हिमदग्धाया नलिन्या इव नीरसः
मग हळूहळू, माझ्यातला तोच मोह विरक्तीत बदलला, जसा हिमाने जळलेल्या कमळाला रस राहत नाही.
विरागवासनापास्तसर्वभावानुरञ्जना । तवोपदेशेनेच्छामि मुने निर्वाणम् आत्मनः
विरक्तीच्या प्रवृत्तीमुळे सर्व आसक्ती दूर झाली आहे; तुझ्या उपदेशामुळे, हे मुनी, आता मला आत्म्याचं मुक्ती हवी आहे.
अप्राप्ताभिमतार्थानाम् अविश्रान्तधियां परे । मरणैर् उह्यमानानां जीवितान् मरणं वरम्
ज्यांच्या इच्छा पूर्ण होत नाहीत, ज्यांचे मन नेहमी अस्वस्थ असते आणि ज्यांना मृत्यू वारंवार त्रास देतो, त्यांच्यासाठी जगण्यापेक्षा मृत्यूच अधिक चांगला आहे.
स मद्भर्ताद्य निर्वाणम् ईहमानो दिवानिशम् । राजा राज्ञेव मनसा मनो जेतुं प्रबुध्यते
माझे स्वामी आता रात्रंदिवस मुक्तीची इच्छा धरतात; जसा राजा आपल्या मनावर विजय मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो, तसाच तोही आपल्या मनाला जागृत करतो.
ब्रह्मंस् तत् तस्य मद्भर्तुर् मम चाज्ञानशान्तये । न्यायोपपन्नया वाचा कुरु स्मारणम् आत्मनः
हे ब्रह्मन्, माझ्या स्वामींच्या आणि माझ्या अज्ञानाच्या शांततेसाठी, योग्य आणि न्याय्य शब्दांनी आम्हाला आत्म्याची आठवण करून दे.
यदा माम् अनपेक्ष्यैव स मद्भर्तात्मनि स्थितः । तदा विरागवैरस्यम् अनयन् मे जगत्स्थितिम्
जेव्हा माझे स्वामी माझ्याकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या आत्म्यात स्थिर होतात, तेव्हा मला या जगात विरक्ती आणि निस्संगता यांचा अनुभव येतो.
संसारवासनावेशवर्जितास्मि ततो ऽवशम् । निबध्याभिमतां तीव्रां व्योमसञ्चारधारणाम्
माझ्या मनातून संसाराच्या इच्छा पूर्णपणे निघून गेल्या, म्हणून मी अगदीच असहाय्यपणे, मनाप्रमाणे तीव्र आकाशात फिरण्याची एकाग्रता मनाशी बांधली.
अर्जयित्वा तया व्योम्नि गतिं धारणया मया । अभ्यस्ता धारणा भूयस् सिद्धसङ्गफलप्रदा
त्या एकाग्रतेमुळे मला आकाशात फिरण्याची शक्ती मिळाली. मग मी ती एकाग्रता पुन्हा पुन्हा सरावली आणि त्यामुळे मला सिद्ध पुरुषांच्या संगाचा लाभ झाला.