अजम् अजरम् अजाड्यं शाश्वतं ब्रह्म नित्यं शिवम् अमलम् अनाद्यं वन्ध्यवेद्यैर् अनिन्द्यम् । सकलकलनशून्यं कारणं कारणानाम् अनुभवनम् अवेद्यं वेदनं वित्त्वम् अन्तः
न जन्मलेलं, न कधीही झिजणारं, न कधीही अडथळा येणारी, शाश्वत, ब्रह्म, नित्य, मंगल, निर्मळ, आरंभ नसलेलं, कोणीही समजू न शकणारे, दोषरहित, सर्व कल्पनांपासून मुक्त, कारणांचा कारण, अनुभव ज्याला कळत नाही, जाणिवेचं मूळ, आणि आतून सर्व जाणणारं असं आहे.
महाप्रलयसम्पत्तौ यद् एतद् अवशिष्यते । भवत्व् एतद् अनाकारं नाम नास्त्य् अत्र संशयः
महाप्रलयाच्या वेळी जे उरते, ते निराकार असते—याबद्दल काहीही शंका नाही.
न शून्यं कथम् एतत् स्यान् न प्रकाशः कथं भवेत् । कथं वा न तमोरूपं कथं वा नैव खात्मकम्
हे रिक्त कसे असू शकते? हे तेजस्वी नाही असे कसे म्हणता येईल? हे अंधारासारखे नाही असे कसे म्हणता येईल? हे आकाशासारखे नाही असे कसे म्हणता येईल?
कथं वा नैव चिद्रूपं जीवो वा न कथं भवेत् । कथं न बुद्धितत्त्वं स्यात् कथं वा न मनो भवेत्
हे चैतन्यस्वरूप नाही असे कसे म्हणता येईल? जीव नाही असे कसे शक्य आहे? बुद्धीचा तत्त्व नाही असे कसे म्हणता येईल? मन नाही असे कसे होईल?
कथं वा न नकिञ्चित् स्यात् कथं वा सर्वम् इत्य् अपि । अनया च वचोभङ्ग्या मम मोह इवोदितः
काहीच नाही असे कसे असू शकते? सर्व काही आहे असे कसे म्हणता येईल? अशा प्रश्नांच्या ओघात माझ्या मनातील संभ्रमच व्यक्त होत आहे.
विषमो ऽयम् अति प्रश्नो भवता समुदाहृतः । भिनद्म्य् एनं त्व् अयत्नेन नैशं तम इवांशुमान्
तुम्ही फार कठीण प्रश्न विचारला आहे; पण मी तो सहजपणे सोडवीन, जसे सूर्य रात्रीचा अंधार नाहीसा करतो.
महाकल्पान्तसम्पत्तौ यत् तत् सद् अवशिष्यते । तन् नाम न यथा शून्यं तद् इदं कथ्यते शृणु
महाकल्पाच्या शेवटी जे काही उरते, ते अस्तित्व खरेच रिकामे नाही. ते नेमके काय म्हणतात, ते मी सांगतो, नीट ऐक.
अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथा विश्वं स्थितं तत्र तेन शून्यं न तत् पदम्
जसा खांबात कोरलेली मूर्ती असते, तशीच ही सृष्टी तिथे आहे. म्हणून ती अवस्था रिकामी नाही.
अयम् इत्थं महाभोगो जगदाख्यो ऽवभासते । सत्यो भवत्व् असत्यो वा यत्र तत्र क्व शून्यता
अशा प्रकारे हे जग म्हणजे मोठा अनुभव आहे, तो खरा असो वा खोटा, मग रिकामेपणाला जागा कुठे आहे?
यथा न पुत्रिकाशून्यस् स्तम्भो ऽनुत्कीर्णसालिकः । तथा तात जगद् ब्रह्म तेन शून्यं न तत् पदम्
जसा कोरलेली मूर्ती नसलेला खांब रिकामा म्हणता येत नाही, तसंच हे जग म्हणजेच ब्रह्म आहे, म्हणून ती अवस्था रिकामी नाही, बाळा.
सौम्याम्भसि यथा वीचिर् न चास्ति न च नास्ति च । तथा जगद् ब्रह्मणीदं शून्याशून्यपदं गतम्
जसा शांत पाण्यावर लाट असते, ती खरंतर आहे असंही म्हणता येत नाही आणि नाही असंही म्हणता येत नाही, तसंच हे जग ब्रह्मात शून्य आणि अशून्य अशा अवस्थेत आहे.
देशकालादिशान्तत्वात् पुत्रिकारचनं द्रुमे । सम्भवत्य् अजधातौ तु केन नान्तर् विमुह्यते
जगात जागा, काळ आणि दिशा यांची मर्यादा असल्यामुळे झाडापासून बाहुली बनवता येते; पण जड तत्त्वात कोण आणि कसा गोंधळ निर्माण करू शकतो?
तत् स्तम्भपुत्रिकाद्य् एतत् परमार्थजगत्स्थितेः । एकदेशेन सदृशम् उपमानं न सर्वतः
म्हणून, झाड किंवा बाहुली यांसारख्या उदाहरणांची खरी जगाची अवस्था फक्त थोड्याशा भागातच तुलना होते; पूर्णपणे तंतोतंत जुळणारे कोणतेच उदाहरण नाही.
न कदाचिद् उदेतीदं परस्मान् न च शाम्यति । इत्थंरूपं केवलं सद् ब्रह्म स्वात्मनि संस्थितम्
हे जग कधीच दुसऱ्या कुठून निर्माण होत नाही, आणि कधीच नाहीसंही होत नाही; अशा प्रकारे, फक्त शुद्ध ब्रह्मच आपल्या स्वरूपात स्थिर आहे.
अशून्यापेक्षया शून्यशब्दार्थपरिकल्पना । अशून्यत्वासम्भवतश् शून्यताशून्यते कुतः
रिकामेपणाची कल्पना ही नेहमी भरलेपणाशी तुलना करूनच होते; पण खरं भरलेपणच अशक्य असताना, मग रिकामेपणा किंवा भरलेपणा हे दोन्ही कसे असू शकतात?
ब्रह्मण्य् अयं प्रकाशो हि न सम्भवति भूतजः । सूर्यानलेन्दुतारादि कुतस् तत्र किलाव्यये
ब्रह्मामधील हा तेज काहीही भौतिक घटकांपासून निर्माण होत नाही; मग जे काही कधीच नाश पावत नाही, त्यात सूर्य, अग्नी, चंद्र, तारे किंवा असे काही असूच कसे शकते?
महाभूतप्रकाशानाम् अभावस् तम उच्यते । महाभूताभावजं तु तेनात्र न तमः क्वचित्
महाभूतांच्या प्रकाशाचा अभाव म्हणजे अंधार असं म्हणतात; पण इथे महाभूतांचा अभावच नाही, म्हणून इथे कधीच अंधार नसतो.
स्वानुभूतिप्रकाशो ऽस्य केवलं व्योमरूपिणः । यो ऽन्तर् अस्ति स तेनैव न त्व् अन्येनानुभूयते
आकाशासारख्या स्वरूप असलेल्या याच्या अनुभवाचा प्रकाश हा फक्त स्वतःच्या अनुभूतीतूनच जाणवतो; आत जे काही आहे, ते फक्त त्याच्यामुळेच कळतं, दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीमुळे नाही.
मुक्तं तमःप्रकाशाभ्याम् इत्य् एतद् अजरं पदम् । आकाशकोशम् एवैनं विद्धि कोशं जगत्स्थितेः
अंधार आणि प्रकाश या दोन्हींपासून मुक्त असलेली ती अवस्था कधीही जुनी होत नाही; तीच खऱ्या अर्थाने शाश्वत निवासस्थान आहे. हे अगदी भांड्यातील आकाशासारखे आहे, जसे संपूर्ण जगाचे अस्तित्व त्या आकाशात सामावलेले असते.
बिल्वस्य बिल्वसञ्ज्ञस्य यथा भेदो न कश्चन । तथेह ब्रह्मजगतोर् न मनाग् अपि भिन्नता
जसा बेल या फळात कोणताही खरा फरक नसतो, तसाच इथे ब्रह्म आणि जग यांच्यातही किंचितही वेगळेपणा नाही.
सलिले ऽन्तर् यथा वीचिर् मृदो ऽन्तर् घटको यथा । तथा यत्र जगत्सत्ता तत् कथं खात्मकं भवेत्
पाण्यात लाट असते किंवा मातीमध्ये भांडे असते, त्याचप्रमाणे जिथे जिथे जगाचे अस्तित्व आहे, तिथे ते केवळ आकाशासारखे कसे असू शकेल?
मृज्जलाद्युपमानश्रीस् साकारात्रा समा न सा । ब्रह्म त्व् आकाशविशदं तस्यान्तस्स्थं तथैव तत्
माती आणि पाण्याचे उदाहरण जरी साकार असले तरी ते पूर्णपणे तंतोतंत नाही; ब्रह्म हे आकाशासारखे निर्मळ आहे आणि त्यातच हे जग अगदी तसंच सामावलेलं आहे.
तस्माद् यादृक् चिदाकाशम् आकाशाद् अपि निर्मलम् । तदन्तस्स्थं तादृग् एव जगच्छब्दार्थभाग् अपि
म्हणून, जशी चैतन्याची जागा आकाशापेक्षा पण अधिक निर्मळ असते, तशीच तिच्यात असलेली ही सृष्टी, शब्द आणि त्यांचे अर्थ — हे सुद्धा तितकेच निर्मळ आणि चैतन्यस्वरूप आहेत.
मरिचे ऽन्तर् यथा तैक्ष्ण्यम् ऋते भोक्तुर् न लक्ष्यते । चिन्मात्रत्वं पराकाशे तथा चेत्यकलां विना
जसा एखाद्या किरणातला तिखटपणा फक्त अनुभवणाऱ्यालाच कळतो, तसंच परब्रह्मरूप चैतन्याच्या आकाशात शुद्ध चैतन्य हे केवळ जाणिवेच्या वस्तूंशिवाय वेगळं ओळखता येत नाही.
तस्माच् चिद् अप्य् अचिद्रूपा चेत्यरिक्ततयात्मनि । जगत्ता तादृश्य् एवेयं तादृङ्मात्रात्मतावशा
म्हणून, चैतन्य सुद्धा वस्तू नसल्यामुळे जणू जड वाटतं; आणि या जगाचं अस्तित्व सुद्धा असंच आहे, कारण त्या चैतन्याच्या स्वरूपामुळेच ते तसं दिसतं.
रूपालोकमनस्कारास् तन्मया एव नेतरत् । यथास्थितम् अतो विश्वं सुषुप्तं तुर्यम् एव वा
रूप, प्रकाश आणि मनाचे संकल्प हे सगळे फक्त त्या चैतन्याचेच आहेत, दुसरं काही नाही. म्हणून हे विश्व जसं आहे तसं, ते गाढ झोपेत किंवा फक्त तुरीय अवस्थेतच आहे.
तेन योगी सुषुप्तात्मा व्यवहार्य् अपि शान्तधीः । आस्ते ब्रह्म निराभासं सर्वभासां समुद्गकम्
म्हणून असा योगी, ज्याचे मन नेहमी शांत असते आणि जो व्यवहार करतानाही सखोल निद्रेसारख्या स्थितीत राहतो, तो सर्व स्वरूपांचा मूळ असलेल्या, पण स्वतः कोणतेही रूप नसलेल्या ब्रह्मातच स्थिर असतो.
आकारिणि यथा सौम्ये स्थितस् तोये द्रवक्रमः । अनाकृतौ तथा विश्वं स्थितं तत्सदृशं परे
जसा पाण्यात ओलावा असतो, पाणी कोणत्याही आकारात असो किंवा नसो, तसा हे सौम्य, हे विश्वही परमात्म्यात, प्रकट असो वा अप्रकट, नेहमीच तसंच असतं.
पूर्णात् पूर्णं प्रसरति निराकारान् निराकृति । ब्रह्मणो विश्वम् आभातं तद् विश्वार्थविवर्जितम्
पूर्णातून पूर्ण निर्माण होतं; निराकारातून निराकार पसरतो; ब्रह्मातून हे विश्व प्रकट होतं, पण त्या विश्वाला स्वतःचं असं काहीही वस्तुतः अस्तित्व नाही.
पूर्णात् पूर्णं प्रसरति संस्थितं पूर्णम् एव तत् । अतो विश्वम् अनुत्पन्नं यच् चोत्पन्नं तद् एव तत्
पूर्णातून पूर्ण निर्माण होतं आणि जे काही स्थिर आहे, तेही पूर्णच आहे; म्हणून हे विश्व कधीच जन्मलेलं नाही, आणि जे काही जन्मलेलं दिसतं, तेही तेच पूर्ण आहे.