क्वचिद् अक्षयमत्ताभ्रẖ क्वचिद् दुर्लभवारिदः । क्वचिद् गर्भगुहाश्वभ्रगहनोपान्तमण्डलः
कुठे अखंड, मद्याने भरलेले ढग आहेत; कुठे दुर्मिळ आणि मौल्यवान पाऊस पडतो; तर कुठे डोंगराच्या गुहेजवळ घनदाट अंधाराचे वलय दिसते.
क्वचित् क्षुद्रजनाक्षेपसमुत्सादितभूतभूः । क्वचिद् वास्तव्यजनतासौन्दर्यजितविष्टपः
कुठे तुच्छ लोकांच्या गोंधळामुळे सगळे जीव पळून जातात; तर कुठे उत्तम लोकांच्या सौंदर्याने तो प्रदेश जिंकला जातो.
क्वचिन् नित्यं वहद्वाताज्ञातस्थावरजङ्गमः । क्वचिन् महामरुमरुन्मत्तभाङ्कारभीषणः
कुठे सतत वारा वाहत असतो, त्यामुळे स्थिर आणि चल प्राणी कुठे आहेत हे कळत नाही; तर कुठे मोठ्या वाळवंटातील वाऱ्याचा भीषण गडगडाट घुमतो.
क्वचित् क्वणत्कमलिनीमत्तसारसभूषणः । क्वचित् सलिलकल्लोलजलदोल्लासघर्घरः
कुठे फुललेल्या कमळांमध्ये मत्त हंसांच्या गुंजनाने किनारा सजलेला असतो; तर कुठे पाण्याच्या लाटा आणि त्याचा गडगडाट किनाऱ्यावर घुमतो.
क्वचिन् मत्ताप्सरोदोलाविलासजनितस्मरः । क्वचित् पिशाचकुम्भाण्डचेष्टिताविष्टदिक्तटः
कुठे मद्यधुंद अप्सरांच्या झुल्यांमुळे कामभावना जागृत होते, तर कुठे राक्षस आणि पिशाच्च यांच्या विचित्र कृत्यांनी काठ गोंधळलेला असतो.
क्वचिद् विद्याधरीसिद्धगीतनृत्तलसत्तटः । क्वचिद् उद्वर्षदम्भोदसरिद्वाहलुठत्तटः
कुठे विद्याधरी आणि सिद्धांच्या गाण्याने-नृत्याने काठ गजबजलेला असतो, तर कुठे उसळणाऱ्या नद्यांच्या पुरामुळे काठ ढवळून निघतो.
क्वचित् सततगानीतनीतनानाभ्रसत्पटः । क्वचित् कमलिनीकोशचक्रस्थध्यानिमण्डलः
कुठे सतत गाण्याने आणि वाद्यांनी भरलेली ढगांची चादर पसरलेली असते, तर कुठे कमळाच्या कळ्यांत ध्यानाच्या वर्तुळांची स्थापना केलेली असते.
क्वचित् सर्वाङ्गनासिद्धसुन्दरीदत्तमण्डनः । क्वचित् तपद्दिनकरजनिताचारसुन्दरः
कुठे सर्वांगसुंदर सिद्ध स्त्रियांनी दिलेली अलंकारे अंगावर शोभतात, तर कुठे प्रखर उन्हाच्या तापामुळे निर्माण झालेल्या आचारांनी सौंदर्य खुलते.
क्वचिन् नैशतमोगेहनृत्तोन्मत्तनिशाचरः । क्वचिद् उत्पतदुत्पाततया नश्यज्जनावनिः
कुठे रात्रीच्या अंधारात वेडे झालेले राक्षस नाचत असतात, तर कुठे अचानक आलेल्या आपत्तीमुळे लोकवस्तीच नष्ट होते.
क्वचित् सौराज्यसम्पत्त्या प्रोद्भवत्पुरमण्डलः । क्वचिद् अत्यन्तनिश्शून्यẖ क्वचिज् जनपदावृतः
कुठे राजसत्तेच्या संपत्तीतून नगरभाग फुलून येतात, तर कुठे ते पूर्णपणे ओसाड असतात, आणि कुठे लोकांनी गच्च भरलेले असतात.
क्वचिच् छुभ्राभ्रगम्भीरẖ क्वचित् पातालभीषणः । क्वचिद् बृहत्कल्पतरुẖ क्वचिन् निर्जलजङ्गलः
कुठे आकाशासारखे स्वच्छ आणि खोल प्रदेश असतात, कुठे पाताळासारखे भयानक, कुठे मोठे कल्पवृक्ष उगवतात, तर कुठे पाण्याविना रखरखीत वाळवंट असते.
क्वचिन् महाकरिकुलः क्वचिन् मत्तहरिव्रजः । क्वचिन् निर्भूतसूद्यानẖ क्वचिद् उन्मत्तराक्षसः
कुठे मोठ्या बगळ्यांचे थवे असतात, कुठे मदमस्त सिंहांचे कळप, कुठे ओस पडलेली बाग असते, तर कुठे वेडे राक्षस संचारतात.
क्वचित् करञ्जगहनẖ क्वचित् सर्वर्तुकाननः । क्वचिद् व्योमोपमसराẖ क्वचिद् दीर्घमरुस्थलः
कुठे करंजाच्या दाट झाडीत, कुठे सर्व ऋतूंच्या जंगलात, कुठे आकाशाएवढ्या मोठ्या सरोवरांत, तर कुठे लांबच लांब वाळवंट पसरले आहे.
शिखरेषु शिलास् तस्य सामान्याचलसन्निभाः । सन्ति सुस्थितकल्पाभ्रा रत्नमय्यो ऽम्बरामलाः
त्या शिखरांवर साध्या डोंगरांसारख्या मोठ्या खडक आहेत, आणि तिथेच रत्नांनी बनलेली, आकाशासारखी स्वच्छ व स्थिर ढगांची रांगही आहे.
क्षीरोदजार्कगौरीणां वातस्कन्धौकसाम् अपि । विश्राम्यन्त्य् अनिशं यासु हरयो हारियोनयः
त्या चंद्रासारख्या किंवा क्षीरसागरासारख्या पांढऱ्या ढगांवर वाऱ्यावर वावरणारे, श्रीहरीच्या वंशातील तेजस्वी वानर नेहमी विश्रांती घेतात.
तासाम् उत्तरदिग्भागे पूर्वशृङ्गशिलोदरे । निवसाम्य् अहम् अक्षीणवज्रसारसमत्वचि
त्या ढगांच्या उत्तरेकडे, पूर्वेकडील शिखराच्या गुहेत, मी अखंड वज्रासारख्या मजबूत देहाने वास करतो.
विधिना तत्र बद्धास्मि नद्धास्म्य् उपलयन्त्रकैः । अत्रासङ्ख्या मुने याता मन्ये युगगणा मम
हे मुनिवर, तिथे मला नियतीमुळे बांधून ठेवले आहे, दगडांच्या बेड्यांनी घट्ट जखडले आहे. मला वाटते, त्या ठिकाणी माझे असंख्य युग गेले असावेत.
न केवलम् अहं बद्धा यावद् भर्तापि तत्र मे । बद्धस् सायन्तने पद्मकुट्मले षट्पदो यथा
फक्त मीच तिथे बांधलेली नाही, तर माझा पतीही तिथेच अडकला आहे—जसा संध्याकाळी कमळाच्या पाकळ्यांत अडकलेला मधमाशी असतो.
तेन सार्धं मया भर्त्रा शिलाकोटरसङ्कटम् । अनुभूतं चिरं कालम् अत्र वर्षगणा गताः
माझ्या पतीसोबत मी त्या खडकाच्या गुहेतील कष्ट खूप काळ भोगले; तिथे कित्येक वर्षे गेली.
अद्याप्य् आत्मैकदोषेण न हि मोक्षं लभावहे । चिरं तत्रैव तिष्ठावस् तथैवाबद्धभावनौ
आजही माझ्या एका चुकीमुळे आम्हाला मुक्तता मिळालेली नाही; आम्ही तिथेच फार काळ राहिलो, आणि मनात तीच बांधलेपणाची भावना धरली आहे.
पाषाणसङ्कटे तस्मिन् बद्धाव् आवां न केवलम् । बद्धो यावद् अशेषेण परिवारो ऽपि तत्र नः
त्या खडकाळ बंदिवासात फक्त आम्ही दोघंच नाही, तर आमचं सगळं कुटुंब तिथे पूर्णपणे अडकून पडलं आहे.
पुराणḫ पुरुषो वृद्धो द्विजस् तत्रास्ति मे पतिः । एकस्थानान् न चलति जीवत्य् अब्दशतान्य् असौ
माझा नवरा तिथे फार जुना, वयोवृद्ध आणि द्विज आहे; तो एकाच ठिकाणी बसून राहतो आणि शेकडो वर्षं तसाच जगतो आहे.
आ बाल्याद् ब्रह्मचारी च श्रोत्रियḫ पाठको ऽलसः । एकान्त एक एवास्ते ऽजिह्मवृत्तिर् अचापलः
लहानपणापासून तो ब्रह्मचारी आहे, वेदांमध्ये पारंगत असून, थोडा आळशी आहे; तो नेहमी एकटाच असतो, त्याचं वर्तन नेहमी सरळ आणि स्थिर असतं.
अहं व्यसनिनी भार्या तस्य वेद्यविदां वर । न निमेषं समर्थास्मि तं विना देहधारणे
मी त्याची पत्नी आहे, दु:खाला लागलेली; हे वेदी जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, त्याच्याशिवाय मी एक क्षणही शरीर टिकवू शकत नाही.
शृणु तेन कथं ब्रह्मन् भार्याहं समुपार्जिता । कथं वृद्धिम् अयं यातस् स्नेहो ऽस्माकम् अकृत्रिमः
ब्राह्मण, ऐक, मी त्याची पत्नी कशी झाले आणि आमच्यातील हा खरा प्रेमभाव कसा वाढत गेला हे सांगते.
तेन जातेन मद्भर्त्रा बालेनैव सता पुरा । किञ्चिज्ज्ञेन सतैकेन तिष्ठतात्मालये ऽमले
माझा पती लहानपणीच जन्मलेला, थोडेसेच ज्ञान असलेला, एकटाच आपल्या निर्मळ घरात राहत होता.
श्रोत्रियत्वानुरूपेह जाया मे जन्मशालिनी । कुतस् सम्भवतीत्य् एव निर्णीय चिरचिन्तया
तो बराच काळ विचार करत राहिला की, विद्वानास शोभेल अशी, चांगल्या घरात जन्मलेली पत्नी कशी मिळेल.
स्वयम् एवानवद्याङ्गी तेन तामरसेक्षणा । उत्पादितास्मि नाथेन ज्योत्स्नेव शशिनामला
माझ्या त्या दोषरहित, कमळासारख्या डोळ्यांच्या नाथाने स्वतःच्या इच्छेने मला निर्माण केले, जशी शुद्ध चंद्रकिरण चंद्रापासून जन्मते.
मनसा मानसी भार्या मन्दारोदरसुन्दरी । ततो वृद्धिं प्रयातास्मि वसन्त इव मञ्जरी
त्याच्या मनातून मी त्याची मानसिक पत्नी झाले, मंदाराच्या कंबरइतकी सुंदर. तिथून मी वसंतातल्या फुलासारखी वाढत गेले.
सहजाम्बरसञ्छन्ना भूतानां चित्तहारिणी । पूर्णेन्दुबिम्बवदना द्यौर् इवामलतारका
माझ्या नैसर्गिक तेजाने झाकलेली, सर्व जीवांच्या मनाला भुरळ घालणारी, पूर्ण चंद्रासारखा चेहरा असलेली, स्वच्छ ताऱ्यांनी सजलेल्या आकाशासारखी मी चमकत होते.