साप्सरोऽमरसिद्धानां लीलाविहरणावनिः । सङ्कल्पमात्रसम्पन्नसर्वसम्भोगसुन्दरी
ती भूमी अप्सरा, अमर आणि सिद्ध यांच्या खेळासाठी आहे; तिथे केवळ इच्छेने सर्व सुखसोयी सहज मिळतात आणि ती भूमी अत्यंत सुंदर आहे.
अन्ते तस्या भुवश् शैलो लोकालोको ऽस्ति विश्रुतः । भूपीठस्य प्रकोष्ठस्य वलयावलनां दधत्
त्या भूमीच्या शेवटी, लोकालोक नावाचा प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो पृथ्वीच्या प्रदेशाला जणू काही भिंतीसारखा वेढून उभा आहे.
क्वचिन् नित्यं तमोव्याप्तो मूढबुद्धेर् इवाशयः । क्वचिन् नित्यं प्रकाशात्मा मनस् सत्त्ववताम् इव
कधी कधी ते अंधाराने भरलेले असते, जणू काही मूढबुद्धी माणसाचे मन जसे; तर कधी कधी ते नेहमीच प्रकाशमय असते, जसे शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांचे मन.
क्वचिद् आह्लादजनकस् साधूनाम् इव सङ्गमः । क्वचिद् उद्वेगजनको मूर्खैर् इव समागमः
कधी कधी ते साधूजनांच्या संगतीत मिळणाऱ्या आनंदासारखे सुख देते; तर कधी कधी मूर्खांच्या संगतीत होणाऱ्या त्रासासारखे दुःख देते.
क्वचित् प्रकटसर्वार्थो मनो मतिमताम् इव । क्वचिद् अत्यन्तगहनो मूर्खश्रोत्रियचित्तवत्
कधी कधी त्याचा स्वभाव सर्वांसमोर उघड असतो, जसे ज्ञानी लोकांचे मन; तर कधी कधी तो अगदीच गूढ असतो, जणू अज्ञानी किंवा अजाण लोकांचे मन.
क्वचिद् अप्राप्तसूर्यांशुः क्वचित् सम्प्राप्तसूर्यभाः । क्वचिल् लोकमयस् तेन क्वचिद् आशून्यदिक्तटः
कधी कधी त्याच्यावर सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत; तर कधी कधी ते सूर्यप्रकाशाने उजळून निघते. कधी कधी ते जगाने भरलेले असते, तर कधी कधी त्याच्या काठी काहीच नसते.
क्वचिद् देवपुरव्याप्तẖ क्वचिद् दैत्यपुरान्वितः । क्वचित् पातालगहनẖ क्वचिच् छृङ्गोर्ध्वकन्दरः
कधी हे देवांच्या नगरीने व्यापलेलं असतं, तर कधी दैत्यांच्या नगरीने भरलेलं असतं. कधी खोल अंधाऱ्या पाताळासारखं वाटतं, तर कधी उंच डोंगराच्या गुहेसारखं दिसतं.
क्वचिच् छ्वभ्रभ्रमद्गृध्रẖ क्वचित् सानुमनोहरः । क्वचिच् छृङ्गशिखाक्रान्तवैरिञ्चनगरान्तरः
कधी ते ढगांत घिरट्या घालणाऱ्या गिधाडासारखं असतं, तर कधी डोंगराच्या रम्य उतारासारखं भासतं. कधी डोंगरशिखरावरचं, ब्रह्मदेवाच्या नगरीतलं एखादं अंतरंगही असतं.
क्वचिच् छून्यमहारण्यवहत्कल्पान्तमारुतः । क्वचित् पुष्पवनोद्यानगायद्विद्याधरीगणः
कधी ते ओसाड, मोठ्या जंगलासारखं असतं, जिथे कल्पांताच्या वाऱ्याचा जोर असतो; तर कधी फुलांनी बहरलेलं बाग आहे, जिथे विद्याधरांच्या समूहाने गाणं सुरू केलेलं असतं.
क्वचित् पातालगम्भीरगुहाकुम्भाण्डभीषणः । क्वचिन् नन्दनसौन्दर्यमुन्याश्रममनोहरः
कधी ते पाताळात खोल, भीतीदायक गुहेसारखं असतं, तर कधी नंदनवनाच्या सौंदर्यासारखं किंवा ऋषींच्या आश्रमासारखं मन मोहून टाकणारं असतं.
क्वचिद् अक्षयमत्ताभ्रẖ क्वचिद् दुर्लभवारिदः । क्वचिद् गर्भगुहाश्वभ्रगहनोपान्तमण्डलः
कुठे अखंड, मद्याने भरलेले ढग आहेत; कुठे दुर्मिळ आणि मौल्यवान पाऊस पडतो; तर कुठे डोंगराच्या गुहेजवळ घनदाट अंधाराचे वलय दिसते.
क्वचित् क्षुद्रजनाक्षेपसमुत्सादितभूतभूः । क्वचिद् वास्तव्यजनतासौन्दर्यजितविष्टपः
कुठे तुच्छ लोकांच्या गोंधळामुळे सगळे जीव पळून जातात; तर कुठे उत्तम लोकांच्या सौंदर्याने तो प्रदेश जिंकला जातो.
क्वचिन् नित्यं वहद्वाताज्ञातस्थावरजङ्गमः । क्वचिन् महामरुमरुन्मत्तभाङ्कारभीषणः
कुठे सतत वारा वाहत असतो, त्यामुळे स्थिर आणि चल प्राणी कुठे आहेत हे कळत नाही; तर कुठे मोठ्या वाळवंटातील वाऱ्याचा भीषण गडगडाट घुमतो.
क्वचित् क्वणत्कमलिनीमत्तसारसभूषणः । क्वचित् सलिलकल्लोलजलदोल्लासघर्घरः
कुठे फुललेल्या कमळांमध्ये मत्त हंसांच्या गुंजनाने किनारा सजलेला असतो; तर कुठे पाण्याच्या लाटा आणि त्याचा गडगडाट किनाऱ्यावर घुमतो.
क्वचिन् मत्ताप्सरोदोलाविलासजनितस्मरः । क्वचित् पिशाचकुम्भाण्डचेष्टिताविष्टदिक्तटः
कुठे मद्यधुंद अप्सरांच्या झुल्यांमुळे कामभावना जागृत होते, तर कुठे राक्षस आणि पिशाच्च यांच्या विचित्र कृत्यांनी काठ गोंधळलेला असतो.
क्वचिद् विद्याधरीसिद्धगीतनृत्तलसत्तटः । क्वचिद् उद्वर्षदम्भोदसरिद्वाहलुठत्तटः
कुठे विद्याधरी आणि सिद्धांच्या गाण्याने-नृत्याने काठ गजबजलेला असतो, तर कुठे उसळणाऱ्या नद्यांच्या पुरामुळे काठ ढवळून निघतो.
क्वचित् सततगानीतनीतनानाभ्रसत्पटः । क्वचित् कमलिनीकोशचक्रस्थध्यानिमण्डलः
कुठे सतत गाण्याने आणि वाद्यांनी भरलेली ढगांची चादर पसरलेली असते, तर कुठे कमळाच्या कळ्यांत ध्यानाच्या वर्तुळांची स्थापना केलेली असते.
क्वचित् सर्वाङ्गनासिद्धसुन्दरीदत्तमण्डनः । क्वचित् तपद्दिनकरजनिताचारसुन्दरः
कुठे सर्वांगसुंदर सिद्ध स्त्रियांनी दिलेली अलंकारे अंगावर शोभतात, तर कुठे प्रखर उन्हाच्या तापामुळे निर्माण झालेल्या आचारांनी सौंदर्य खुलते.
क्वचिन् नैशतमोगेहनृत्तोन्मत्तनिशाचरः । क्वचिद् उत्पतदुत्पाततया नश्यज्जनावनिः
कुठे रात्रीच्या अंधारात वेडे झालेले राक्षस नाचत असतात, तर कुठे अचानक आलेल्या आपत्तीमुळे लोकवस्तीच नष्ट होते.
क्वचित् सौराज्यसम्पत्त्या प्रोद्भवत्पुरमण्डलः । क्वचिद् अत्यन्तनिश्शून्यẖ क्वचिज् जनपदावृतः
कुठे राजसत्तेच्या संपत्तीतून नगरभाग फुलून येतात, तर कुठे ते पूर्णपणे ओसाड असतात, आणि कुठे लोकांनी गच्च भरलेले असतात.
क्वचिच् छुभ्राभ्रगम्भीरẖ क्वचित् पातालभीषणः । क्वचिद् बृहत्कल्पतरुẖ क्वचिन् निर्जलजङ्गलः
कुठे आकाशासारखे स्वच्छ आणि खोल प्रदेश असतात, कुठे पाताळासारखे भयानक, कुठे मोठे कल्पवृक्ष उगवतात, तर कुठे पाण्याविना रखरखीत वाळवंट असते.
क्वचिन् महाकरिकुलः क्वचिन् मत्तहरिव्रजः । क्वचिन् निर्भूतसूद्यानẖ क्वचिद् उन्मत्तराक्षसः
कुठे मोठ्या बगळ्यांचे थवे असतात, कुठे मदमस्त सिंहांचे कळप, कुठे ओस पडलेली बाग असते, तर कुठे वेडे राक्षस संचारतात.
क्वचित् करञ्जगहनẖ क्वचित् सर्वर्तुकाननः । क्वचिद् व्योमोपमसराẖ क्वचिद् दीर्घमरुस्थलः
कुठे करंजाच्या दाट झाडीत, कुठे सर्व ऋतूंच्या जंगलात, कुठे आकाशाएवढ्या मोठ्या सरोवरांत, तर कुठे लांबच लांब वाळवंट पसरले आहे.
शिखरेषु शिलास् तस्य सामान्याचलसन्निभाः । सन्ति सुस्थितकल्पाभ्रा रत्नमय्यो ऽम्बरामलाः
त्या शिखरांवर साध्या डोंगरांसारख्या मोठ्या खडक आहेत, आणि तिथेच रत्नांनी बनलेली, आकाशासारखी स्वच्छ व स्थिर ढगांची रांगही आहे.
क्षीरोदजार्कगौरीणां वातस्कन्धौकसाम् अपि । विश्राम्यन्त्य् अनिशं यासु हरयो हारियोनयः
त्या चंद्रासारख्या किंवा क्षीरसागरासारख्या पांढऱ्या ढगांवर वाऱ्यावर वावरणारे, श्रीहरीच्या वंशातील तेजस्वी वानर नेहमी विश्रांती घेतात.
तासाम् उत्तरदिग्भागे पूर्वशृङ्गशिलोदरे । निवसाम्य् अहम् अक्षीणवज्रसारसमत्वचि
त्या ढगांच्या उत्तरेकडे, पूर्वेकडील शिखराच्या गुहेत, मी अखंड वज्रासारख्या मजबूत देहाने वास करतो.
विधिना तत्र बद्धास्मि नद्धास्म्य् उपलयन्त्रकैः । अत्रासङ्ख्या मुने याता मन्ये युगगणा मम
हे मुनिवर, तिथे मला नियतीमुळे बांधून ठेवले आहे, दगडांच्या बेड्यांनी घट्ट जखडले आहे. मला वाटते, त्या ठिकाणी माझे असंख्य युग गेले असावेत.
न केवलम् अहं बद्धा यावद् भर्तापि तत्र मे । बद्धस् सायन्तने पद्मकुट्मले षट्पदो यथा
फक्त मीच तिथे बांधलेली नाही, तर माझा पतीही तिथेच अडकला आहे—जसा संध्याकाळी कमळाच्या पाकळ्यांत अडकलेला मधमाशी असतो.
तेन सार्धं मया भर्त्रा शिलाकोटरसङ्कटम् । अनुभूतं चिरं कालम् अत्र वर्षगणा गताः
माझ्या पतीसोबत मी त्या खडकाच्या गुहेतील कष्ट खूप काळ भोगले; तिथे कित्येक वर्षे गेली.
अद्याप्य् आत्मैकदोषेण न हि मोक्षं लभावहे । चिरं तत्रैव तिष्ठावस् तथैवाबद्धभावनौ
आजही माझ्या एका चुकीमुळे आम्हाला मुक्तता मिळालेली नाही; आम्ही तिथेच फार काळ राहिलो, आणि मनात तीच बांधलेपणाची भावना धरली आहे.