एवम् आद्यन्तरहित एष दृश्यभ्रमो भ्रमः । ब्रह्मैव ब्रह्मवित्पक्षे नात्रेयत्तास्ति काचन
अशी ही सुरुवात आणि शेवट नसलेली जी दृश्यांची भ्रांती आहे, ती फक्त भ्रमच आहे. ज्यांना ब्रह्माची खरी ओळख झाली आहे, त्यांच्यासाठी इथे फक्त ब्रह्मच आहे—इथे द्वैत अजिबात नाही.
कुड्ये नभस्य् उपलके सलिले स्थले ऽन्तश् चिन्मात्रम् अस्ति हि यतस् तद् अशेषविश्वम् । तद् यत्र तत्र जगद् अस्ति कुतो ऽत्र सङ्ख्या तज्ज्ञेषु तत् परम् अथाज्ञमनस्सु दृश्यम्
भिंतीत, आकाशात, दगडात, पाण्यात, जमिनीवर—सर्व ठिकाणी फक्त चैतन्यच आहे; म्हणूनच हे अखंड विश्व तेच आहे. जिथे जिथे हे जग दिसते, तिथे मोजणी कशी करता येईल? ज्यांना त्या सत्याची ओळख आहे, त्यांच्यासाठी तेच सर्वश्रेष्ठ आहे; अज्ञान मनाला मात्र ते अनेक रूपांनी दिसते.
ततẖ कुवलयोल्लासिमालती सालिलोचना । ललना ललितालोक्य लीलया लपिता मया
नंतर निळ्या कमळासारखी आणि मोगऱीसारखी डोळ्यांची, सुंदर आणि आकर्षक एक तरुणी, सहजपणे माझ्याशी बोलू लागली.
का त्वं कमलपत्त्राभे किमर्थं माम् उपागता । कस्यासि किं प्रार्थयसे क्वागतासि किमास्पदा
'तुझ्या डोळ्यांची पाकळी कमळासारखी आहे, तू कोण आहेस? तू माझ्याजवळ का आलीस? तू कोणाची आहेस? तुला काय हवं आहे? कुठून आलीस? तुझं घर कुठे आहे?'
मुने शृणु यथावत् त्वम् आत्मोदन्तं वदाम्य् अहम् । प्रष्टुम् अर्हसि विस्रब्धम् आर्तां करुणयार्थिनीम्
मुनिवर, मी तुला आत्म्याचा अंतिम अर्थ नीट सांगतो आहे, तू निर्धास्तपणे विचारू शकतोस. कारण, मी दुःखी आणि समजून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांवर करुणा बाळगतो.
परमाकाशकोशस्य कस्मिंश्चित् कोणकोटरे । युष्माकं संस्थितं किञ्चिद् इदं तावज् जगद्गृहम्
सर्वोच्च आकाशाच्या एका कोपऱ्यात, तुमचं हे जगाचं घर अगदी छोट्या जागेत वसलेलं आहे.
पातालभूतलस्वर्गा इहाववरकास् त्रयः । कल्पनैककुमार्यान्तẖ कृता धातृत्वम् आप्तया
इथे पाताळ, पृथ्वी आणि स्वर्ग हे तीन लोक, कल्पनेच्या एका कन्येने निर्माण केलेले आहेत आणि तिनेच सृष्टीकर्त्याचं स्थान मिळवलं आहे.
तत्र द्वीपैस् समुद्रैश् च वलितं वलयैर् इव । पातालोत्थं जगल्लक्ष्म्याḫ प्रकोष्ठम् इव भूतलम्
त्या ठिकाणी, बेटं आणि समुद्र यांच्या वलयांनी वेढलेली पृथ्वी, जणू जगाच्या समृद्धीचा हात आहे आणि ती पाताळातून वर आलेली आहे.
अन्ते द्वीपसमुद्राणां सर्वदिक्कम् अवस्थिता । योजनानां सहस्राणि दश हेममयी मही
द्वीप आणि समुद्रांच्या शेवटच्या कडेला, सर्व दिशांना, दहा हजार योजन रुंद अशी एक सोन्याची भूमी पसरलेली आहे.
स्वयम्प्रकाशा सङ्कल्पफलदाम्बरनिर्मला । चिन्तामणिमयी स्वच्छा स्वच्छायाजितविष्टपा
ती भूमी स्वतः प्रकाशमान आहे, मनातील इच्छा पूर्ण करणारी, आकाशासारखी निर्मळ, चिंतामणींनी बनलेली, पारदर्शक आणि आपल्या तेजाने अगदी स्वर्गालाही मागे टाकणारी आहे.
साप्सरोऽमरसिद्धानां लीलाविहरणावनिः । सङ्कल्पमात्रसम्पन्नसर्वसम्भोगसुन्दरी
ती भूमी अप्सरा, अमर आणि सिद्ध यांच्या खेळासाठी आहे; तिथे केवळ इच्छेने सर्व सुखसोयी सहज मिळतात आणि ती भूमी अत्यंत सुंदर आहे.
अन्ते तस्या भुवश् शैलो लोकालोको ऽस्ति विश्रुतः । भूपीठस्य प्रकोष्ठस्य वलयावलनां दधत्
त्या भूमीच्या शेवटी, लोकालोक नावाचा प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो पृथ्वीच्या प्रदेशाला जणू काही भिंतीसारखा वेढून उभा आहे.
क्वचिन् नित्यं तमोव्याप्तो मूढबुद्धेर् इवाशयः । क्वचिन् नित्यं प्रकाशात्मा मनस् सत्त्ववताम् इव
कधी कधी ते अंधाराने भरलेले असते, जणू काही मूढबुद्धी माणसाचे मन जसे; तर कधी कधी ते नेहमीच प्रकाशमय असते, जसे शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांचे मन.
क्वचिद् आह्लादजनकस् साधूनाम् इव सङ्गमः । क्वचिद् उद्वेगजनको मूर्खैर् इव समागमः
कधी कधी ते साधूजनांच्या संगतीत मिळणाऱ्या आनंदासारखे सुख देते; तर कधी कधी मूर्खांच्या संगतीत होणाऱ्या त्रासासारखे दुःख देते.
क्वचित् प्रकटसर्वार्थो मनो मतिमताम् इव । क्वचिद् अत्यन्तगहनो मूर्खश्रोत्रियचित्तवत्
कधी कधी त्याचा स्वभाव सर्वांसमोर उघड असतो, जसे ज्ञानी लोकांचे मन; तर कधी कधी तो अगदीच गूढ असतो, जणू अज्ञानी किंवा अजाण लोकांचे मन.
क्वचिद् अप्राप्तसूर्यांशुः क्वचित् सम्प्राप्तसूर्यभाः । क्वचिल् लोकमयस् तेन क्वचिद् आशून्यदिक्तटः
कधी कधी त्याच्यावर सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत; तर कधी कधी ते सूर्यप्रकाशाने उजळून निघते. कधी कधी ते जगाने भरलेले असते, तर कधी कधी त्याच्या काठी काहीच नसते.
क्वचिद् देवपुरव्याप्तẖ क्वचिद् दैत्यपुरान्वितः । क्वचित् पातालगहनẖ क्वचिच् छृङ्गोर्ध्वकन्दरः
कधी हे देवांच्या नगरीने व्यापलेलं असतं, तर कधी दैत्यांच्या नगरीने भरलेलं असतं. कधी खोल अंधाऱ्या पाताळासारखं वाटतं, तर कधी उंच डोंगराच्या गुहेसारखं दिसतं.
क्वचिच् छ्वभ्रभ्रमद्गृध्रẖ क्वचित् सानुमनोहरः । क्वचिच् छृङ्गशिखाक्रान्तवैरिञ्चनगरान्तरः
कधी ते ढगांत घिरट्या घालणाऱ्या गिधाडासारखं असतं, तर कधी डोंगराच्या रम्य उतारासारखं भासतं. कधी डोंगरशिखरावरचं, ब्रह्मदेवाच्या नगरीतलं एखादं अंतरंगही असतं.
क्वचिच् छून्यमहारण्यवहत्कल्पान्तमारुतः । क्वचित् पुष्पवनोद्यानगायद्विद्याधरीगणः
कधी ते ओसाड, मोठ्या जंगलासारखं असतं, जिथे कल्पांताच्या वाऱ्याचा जोर असतो; तर कधी फुलांनी बहरलेलं बाग आहे, जिथे विद्याधरांच्या समूहाने गाणं सुरू केलेलं असतं.
क्वचित् पातालगम्भीरगुहाकुम्भाण्डभीषणः । क्वचिन् नन्दनसौन्दर्यमुन्याश्रममनोहरः
कधी ते पाताळात खोल, भीतीदायक गुहेसारखं असतं, तर कधी नंदनवनाच्या सौंदर्यासारखं किंवा ऋषींच्या आश्रमासारखं मन मोहून टाकणारं असतं.
क्वचिद् अक्षयमत्ताभ्रẖ क्वचिद् दुर्लभवारिदः । क्वचिद् गर्भगुहाश्वभ्रगहनोपान्तमण्डलः
कुठे अखंड, मद्याने भरलेले ढग आहेत; कुठे दुर्मिळ आणि मौल्यवान पाऊस पडतो; तर कुठे डोंगराच्या गुहेजवळ घनदाट अंधाराचे वलय दिसते.
क्वचित् क्षुद्रजनाक्षेपसमुत्सादितभूतभूः । क्वचिद् वास्तव्यजनतासौन्दर्यजितविष्टपः
कुठे तुच्छ लोकांच्या गोंधळामुळे सगळे जीव पळून जातात; तर कुठे उत्तम लोकांच्या सौंदर्याने तो प्रदेश जिंकला जातो.
क्वचिन् नित्यं वहद्वाताज्ञातस्थावरजङ्गमः । क्वचिन् महामरुमरुन्मत्तभाङ्कारभीषणः
कुठे सतत वारा वाहत असतो, त्यामुळे स्थिर आणि चल प्राणी कुठे आहेत हे कळत नाही; तर कुठे मोठ्या वाळवंटातील वाऱ्याचा भीषण गडगडाट घुमतो.
क्वचित् क्वणत्कमलिनीमत्तसारसभूषणः । क्वचित् सलिलकल्लोलजलदोल्लासघर्घरः
कुठे फुललेल्या कमळांमध्ये मत्त हंसांच्या गुंजनाने किनारा सजलेला असतो; तर कुठे पाण्याच्या लाटा आणि त्याचा गडगडाट किनाऱ्यावर घुमतो.
क्वचिन् मत्ताप्सरोदोलाविलासजनितस्मरः । क्वचित् पिशाचकुम्भाण्डचेष्टिताविष्टदिक्तटः
कुठे मद्यधुंद अप्सरांच्या झुल्यांमुळे कामभावना जागृत होते, तर कुठे राक्षस आणि पिशाच्च यांच्या विचित्र कृत्यांनी काठ गोंधळलेला असतो.
क्वचिद् विद्याधरीसिद्धगीतनृत्तलसत्तटः । क्वचिद् उद्वर्षदम्भोदसरिद्वाहलुठत्तटः
कुठे विद्याधरी आणि सिद्धांच्या गाण्याने-नृत्याने काठ गजबजलेला असतो, तर कुठे उसळणाऱ्या नद्यांच्या पुरामुळे काठ ढवळून निघतो.
क्वचित् सततगानीतनीतनानाभ्रसत्पटः । क्वचित् कमलिनीकोशचक्रस्थध्यानिमण्डलः
कुठे सतत गाण्याने आणि वाद्यांनी भरलेली ढगांची चादर पसरलेली असते, तर कुठे कमळाच्या कळ्यांत ध्यानाच्या वर्तुळांची स्थापना केलेली असते.
क्वचित् सर्वाङ्गनासिद्धसुन्दरीदत्तमण्डनः । क्वचित् तपद्दिनकरजनिताचारसुन्दरः
कुठे सर्वांगसुंदर सिद्ध स्त्रियांनी दिलेली अलंकारे अंगावर शोभतात, तर कुठे प्रखर उन्हाच्या तापामुळे निर्माण झालेल्या आचारांनी सौंदर्य खुलते.
क्वचिन् नैशतमोगेहनृत्तोन्मत्तनिशाचरः । क्वचिद् उत्पतदुत्पाततया नश्यज्जनावनिः
कुठे रात्रीच्या अंधारात वेडे झालेले राक्षस नाचत असतात, तर कुठे अचानक आलेल्या आपत्तीमुळे लोकवस्तीच नष्ट होते.
क्वचित् सौराज्यसम्पत्त्या प्रोद्भवत्पुरमण्डलः । क्वचिद् अत्यन्तनिश्शून्यẖ क्वचिज् जनपदावृतः
कुठे राजसत्तेच्या संपत्तीतून नगरभाग फुलून येतात, तर कुठे ते पूर्णपणे ओसाड असतात, आणि कुठे लोकांनी गच्च भरलेले असतात.