ते स्वप्नपुरुषास् तेषां सत्या एवानुभूतितः । आत्मनो ऽपि परस्यापि सर्वगत्वाच् चिदात्मनः
त्यांच्या स्वप्नातले पुरुष त्यांना अनुभवाने खरेच वाटतात. कारण आत्मा सर्वत्र आहे, म्हणून स्वतःलाही आणि दुसऱ्यालाही ते तसेच खरे वाटतात.
यथा ते स्वप्नपुरुषास् सत्यम् आत्मन्य् अथापरे । तवापि स्वप्नपुरुषास् सत्यम् एव तथैव ते
जसे त्यांच्या स्वप्नातले पुरुष त्यांच्या दृष्टीने आणि इतरांच्या दृष्टीने खरे असतात, तसेच तुझेही स्वप्नातील पुरुष तुझ्या दृष्टीने खरेच असतात.
स्वस्वप्नपुरपौरा ये त्वया दृष्टास् तथैव ते । स्थितास् तत्र तथाद्यापि ब्रह्म सर्वात्मकं यतः
तुझ्या स्वप्नातील शहरातले जे नागरिक तू पाहिले आहेत, ते अजूनही तिथे तसेच आहेत, कारण ब्रह्म हे सर्वांचं मूळ आहे.
प्रबोधे ऽपि हि विद्यन्ते स्वप्नभावा यथास्थिति । तया स्थित्यानुभूयन्ते परं ब्रह्मतयाथवा
जागे झाल्यावरही स्वप्नाची स्थिती जशीच्या तशीच राहते; त्या टिकून राहण्यामुळे ती अनुभवता येते, कधी ती परम ब्रह्म म्हणून तर कधी वेगळ्या रूपात.
सर्वं सर्वात्म सर्वत्र सर्वदास्ति तथा परे । यथा नकिञ्चिद् आकाशं न क्वचिन् न च हन्यते
सर्व काही, सर्वांचा आत्मा, सर्वत्र आणि नेहमीच असतो; जसं आकाश कधीच कुठेच नाहीसं होत नाही किंवा नष्ट होत नाही.
निरन्ते परमाकाशे निरन्ते वेदनोदये । निरन्ते चित्तसङ्घाते निरन्तो जगतां गणः
अमर्याद परम आकाशात, अमर्याद जाणिवेच्या उदयात, अमर्याद मनाच्या एकत्रितपणात, जगांचा समूहही अमर्याद आहे.
प्रत्य् आकाशकलाकोशं प्रति संसारमण्डलम् । प्रति लोकान्तरागारं प्रति द्वीपं गिरिं प्रति
प्रत्येक आकाशाचा आवरण, प्रत्येक संसाराचा मंडळ, प्रत्येक दुसऱ्या जगातील घर, प्रत्येक द्वीप आणि पर्वत यासाठी,
प्रति मण्डलविस्तारं प्रति ग्रामं पुरं प्रति । प्रति जन्तुं प्रति गृहं प्रति वर्षं युगं प्रति
प्रत्येक प्रदेशाचा विस्तार, प्रत्येक गाव आणि शहर, प्रत्येक जीव, प्रत्येक घर, प्रत्येक देश आणि प्रत्येक युग यासाठी,
यावन्तो ये मृताẖ केचिज् जीवा मोक्षविवर्जिताः । स्थितास् ते तत्र तावन्तस् संसाराḫ पृथग् अक्षयाः
जितके मृत झाले आणि जेवढे जीव मुक्तीशिवाय आहेत, ते सगळे तिथेच राहतात; तितकेच वेगळे, संपत न येणारे संसारचक्र आहेत.
तेषाम् अन्तर् जनास् सन्ति जनं प्रति पुनर् जनाः । पुनर् जनं प्रति जगज् जगत् प्रति पुनर् जनाः
त्यांच्यात, लोकांमध्ये पुन्हा लोक आहेत, आणि पुन्हा लोकांमध्येही लोक आहेत; जगात पुन्हा जग आहे, आणि पुन्हा जगातही लोक आहेत.
एवम् आद्यन्तरहित एष दृश्यभ्रमो भ्रमः । ब्रह्मैव ब्रह्मवित्पक्षे नात्रेयत्तास्ति काचन
अशी ही सुरुवात आणि शेवट नसलेली जी दृश्यांची भ्रांती आहे, ती फक्त भ्रमच आहे. ज्यांना ब्रह्माची खरी ओळख झाली आहे, त्यांच्यासाठी इथे फक्त ब्रह्मच आहे—इथे द्वैत अजिबात नाही.
कुड्ये नभस्य् उपलके सलिले स्थले ऽन्तश् चिन्मात्रम् अस्ति हि यतस् तद् अशेषविश्वम् । तद् यत्र तत्र जगद् अस्ति कुतो ऽत्र सङ्ख्या तज्ज्ञेषु तत् परम् अथाज्ञमनस्सु दृश्यम्
भिंतीत, आकाशात, दगडात, पाण्यात, जमिनीवर—सर्व ठिकाणी फक्त चैतन्यच आहे; म्हणूनच हे अखंड विश्व तेच आहे. जिथे जिथे हे जग दिसते, तिथे मोजणी कशी करता येईल? ज्यांना त्या सत्याची ओळख आहे, त्यांच्यासाठी तेच सर्वश्रेष्ठ आहे; अज्ञान मनाला मात्र ते अनेक रूपांनी दिसते.
ततẖ कुवलयोल्लासिमालती सालिलोचना । ललना ललितालोक्य लीलया लपिता मया
नंतर निळ्या कमळासारखी आणि मोगऱीसारखी डोळ्यांची, सुंदर आणि आकर्षक एक तरुणी, सहजपणे माझ्याशी बोलू लागली.
का त्वं कमलपत्त्राभे किमर्थं माम् उपागता । कस्यासि किं प्रार्थयसे क्वागतासि किमास्पदा
'तुझ्या डोळ्यांची पाकळी कमळासारखी आहे, तू कोण आहेस? तू माझ्याजवळ का आलीस? तू कोणाची आहेस? तुला काय हवं आहे? कुठून आलीस? तुझं घर कुठे आहे?'
मुने शृणु यथावत् त्वम् आत्मोदन्तं वदाम्य् अहम् । प्रष्टुम् अर्हसि विस्रब्धम् आर्तां करुणयार्थिनीम्
मुनिवर, मी तुला आत्म्याचा अंतिम अर्थ नीट सांगतो आहे, तू निर्धास्तपणे विचारू शकतोस. कारण, मी दुःखी आणि समजून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांवर करुणा बाळगतो.
परमाकाशकोशस्य कस्मिंश्चित् कोणकोटरे । युष्माकं संस्थितं किञ्चिद् इदं तावज् जगद्गृहम्
सर्वोच्च आकाशाच्या एका कोपऱ्यात, तुमचं हे जगाचं घर अगदी छोट्या जागेत वसलेलं आहे.
पातालभूतलस्वर्गा इहाववरकास् त्रयः । कल्पनैककुमार्यान्तẖ कृता धातृत्वम् आप्तया
इथे पाताळ, पृथ्वी आणि स्वर्ग हे तीन लोक, कल्पनेच्या एका कन्येने निर्माण केलेले आहेत आणि तिनेच सृष्टीकर्त्याचं स्थान मिळवलं आहे.
तत्र द्वीपैस् समुद्रैश् च वलितं वलयैर् इव । पातालोत्थं जगल्लक्ष्म्याḫ प्रकोष्ठम् इव भूतलम्
त्या ठिकाणी, बेटं आणि समुद्र यांच्या वलयांनी वेढलेली पृथ्वी, जणू जगाच्या समृद्धीचा हात आहे आणि ती पाताळातून वर आलेली आहे.
अन्ते द्वीपसमुद्राणां सर्वदिक्कम् अवस्थिता । योजनानां सहस्राणि दश हेममयी मही
द्वीप आणि समुद्रांच्या शेवटच्या कडेला, सर्व दिशांना, दहा हजार योजन रुंद अशी एक सोन्याची भूमी पसरलेली आहे.
स्वयम्प्रकाशा सङ्कल्पफलदाम्बरनिर्मला । चिन्तामणिमयी स्वच्छा स्वच्छायाजितविष्टपा
ती भूमी स्वतः प्रकाशमान आहे, मनातील इच्छा पूर्ण करणारी, आकाशासारखी निर्मळ, चिंतामणींनी बनलेली, पारदर्शक आणि आपल्या तेजाने अगदी स्वर्गालाही मागे टाकणारी आहे.
साप्सरोऽमरसिद्धानां लीलाविहरणावनिः । सङ्कल्पमात्रसम्पन्नसर्वसम्भोगसुन्दरी
ती भूमी अप्सरा, अमर आणि सिद्ध यांच्या खेळासाठी आहे; तिथे केवळ इच्छेने सर्व सुखसोयी सहज मिळतात आणि ती भूमी अत्यंत सुंदर आहे.
अन्ते तस्या भुवश् शैलो लोकालोको ऽस्ति विश्रुतः । भूपीठस्य प्रकोष्ठस्य वलयावलनां दधत्
त्या भूमीच्या शेवटी, लोकालोक नावाचा प्रसिद्ध पर्वत आहे, जो पृथ्वीच्या प्रदेशाला जणू काही भिंतीसारखा वेढून उभा आहे.
क्वचिन् नित्यं तमोव्याप्तो मूढबुद्धेर् इवाशयः । क्वचिन् नित्यं प्रकाशात्मा मनस् सत्त्ववताम् इव
कधी कधी ते अंधाराने भरलेले असते, जणू काही मूढबुद्धी माणसाचे मन जसे; तर कधी कधी ते नेहमीच प्रकाशमय असते, जसे शुद्ध अंतःकरण असणाऱ्यांचे मन.
क्वचिद् आह्लादजनकस् साधूनाम् इव सङ्गमः । क्वचिद् उद्वेगजनको मूर्खैर् इव समागमः
कधी कधी ते साधूजनांच्या संगतीत मिळणाऱ्या आनंदासारखे सुख देते; तर कधी कधी मूर्खांच्या संगतीत होणाऱ्या त्रासासारखे दुःख देते.
क्वचित् प्रकटसर्वार्थो मनो मतिमताम् इव । क्वचिद् अत्यन्तगहनो मूर्खश्रोत्रियचित्तवत्
कधी कधी त्याचा स्वभाव सर्वांसमोर उघड असतो, जसे ज्ञानी लोकांचे मन; तर कधी कधी तो अगदीच गूढ असतो, जणू अज्ञानी किंवा अजाण लोकांचे मन.
क्वचिद् अप्राप्तसूर्यांशुः क्वचित् सम्प्राप्तसूर्यभाः । क्वचिल् लोकमयस् तेन क्वचिद् आशून्यदिक्तटः
कधी कधी त्याच्यावर सूर्यकिरण पोहोचत नाहीत; तर कधी कधी ते सूर्यप्रकाशाने उजळून निघते. कधी कधी ते जगाने भरलेले असते, तर कधी कधी त्याच्या काठी काहीच नसते.
क्वचिद् देवपुरव्याप्तẖ क्वचिद् दैत्यपुरान्वितः । क्वचित् पातालगहनẖ क्वचिच् छृङ्गोर्ध्वकन्दरः
कधी हे देवांच्या नगरीने व्यापलेलं असतं, तर कधी दैत्यांच्या नगरीने भरलेलं असतं. कधी खोल अंधाऱ्या पाताळासारखं वाटतं, तर कधी उंच डोंगराच्या गुहेसारखं दिसतं.
क्वचिच् छ्वभ्रभ्रमद्गृध्रẖ क्वचित् सानुमनोहरः । क्वचिच् छृङ्गशिखाक्रान्तवैरिञ्चनगरान्तरः
कधी ते ढगांत घिरट्या घालणाऱ्या गिधाडासारखं असतं, तर कधी डोंगराच्या रम्य उतारासारखं भासतं. कधी डोंगरशिखरावरचं, ब्रह्मदेवाच्या नगरीतलं एखादं अंतरंगही असतं.
क्वचिच् छून्यमहारण्यवहत्कल्पान्तमारुतः । क्वचित् पुष्पवनोद्यानगायद्विद्याधरीगणः
कधी ते ओसाड, मोठ्या जंगलासारखं असतं, जिथे कल्पांताच्या वाऱ्याचा जोर असतो; तर कधी फुलांनी बहरलेलं बाग आहे, जिथे विद्याधरांच्या समूहाने गाणं सुरू केलेलं असतं.
क्वचित् पातालगम्भीरगुहाकुम्भाण्डभीषणः । क्वचिन् नन्दनसौन्दर्यमुन्याश्रममनोहरः
कधी ते पाताळात खोल, भीतीदायक गुहेसारखं असतं, तर कधी नंदनवनाच्या सौंदर्यासारखं किंवा ऋषींच्या आश्रमासारखं मन मोहून टाकणारं असतं.