यथा स्वप्ने धराब्ध्यद्रिप्रजाव्यवहृतिर् नभः । तदाद्य चाहं त्वं सा च तद् इदं च तथा नभः
जसं स्वप्नात पृथ्वी, समुद्र, पर्वत आणि जीवांची वागणूक आकाशात दिसते, तसंच मी, तू, ती आणि हे सगळं — हेही आकाशासारखंच आहे.
यथा स्वप्ने नृभिर् युद्धकोलाहलगमागमाः । असन्तो ऽप्य् अनुभूयन्ते संसारनिकरास् तथा
जसं स्वप्नात माणसांची ये-जा, युद्धाचा गोंधळ, हे सगळं असं नसतानाही अनुभवाला येतं, तसंच संसाराच्या गर्दीचंही आहे.
वक्षि चेत् स्वप्नदृश्या श्रीẖ कस्मात् तद् असमञ्जसम् । अवाच्यम् एतद् धेतुर् हि नान्यो ऽस्त्य् अनुभवस्थितेः
तू विचारशील, 'स्वप्नात दिसणारी श्री का दिसते?'—तर हे योग्य नाही. या अनुभवाला सांगता येईल असा कोणताही कारण नाही; अनुभव घडतो याला दुसरं काही कारण नसतं.
कथम् आलक्ष्यते स्वप्न इति प्रष्टुḫ प्रकथ्यते । यथैनं पश्यसीत्य् एव हेतुर् अत्रास्ति नेतरः
'स्वप्न कसं दिसतं?' असं विचारलंस तर त्याचं उत्तर असं आहे—तुला जसं दिसतं म्हणूनच ते दिसतं; इथे दुसरं कोणतंही कारण नाही.
स्वप्नजन्तुर् इव व्योम्नि भाति प्रथमसर्गतः । प्रभृत्य् एव विराडात्मा खे खम् एव परापरे
जसं आकाशातला स्वप्नातील जीव भासतो, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीपासून विराट आत्मा आकाशात प्रकटतो; खरंतर, वरचं आणि खालचं—सगळं फक्त आकाशच आहे.
स्वप्नशब्देन बोधार्थं तव व्यवहराम्य् अहम् । दृश्यं त्व् इदं न सन् नासन् न स्वप्नो ब्रह्म केवलम्
तुला समजावण्यासाठी मी 'स्वप्न' हा शब्द वापरतो, पण हे दिसणारं जग खरं नाही, खोटंही नाही, स्वप्नही नाही—हे फक्त ब्रह्मच आहे.
अथ राघव सा कान्ता मया कान्तानुषङ्गिणी । संविदं तन्मयीं कृत्वा पृष्टेदं दृष्टरूपिणी
राघव, ती माझी प्रिय पत्नी, जी माझ्यावर खूप प्रेम करत होती, तिने आपली जाणीव माझ्यात मिसळली आणि प्रत्यक्ष माझ्यासमोर उभी राहून मला एक प्रश्न विचारला.
व्यवहारो यथोदेति स्वप्ने स्वप्नजनैस् सह । तथा तदा तया सार्धं व्यवहारो ममोदितः
जसं स्वप्नात स्वप्नातील लोकांशी संवाद होतो, तसंच त्या वेळी तिच्याबरोबर माझा संवाद घडून आला.
यथैव स्वप्नसङ्काशो व्यवहारẖ खम् एव सः । तथैव त्वम् इमं विद्धि ममात्मानं जगच् च खम्
जसं स्वप्नातील व्यवहार फक्त आकाशासारखे असतात, तसंच माझं स्वतःचं आणि हे सगळं जगही आकाशासारखंच आहे, असं समज.
यथा स्वप्ने जगद्रूपं खम् एवैवम् इदं जगत् । जाग्रदाख्यो महास्वप्नस् सर्गादौ वियदुद्भवः
जसं स्वप्नातलं जग फक्त आकाशासारखं दिसतं, तसंच हे जागृत अवस्थेचं जगसुद्धा एक मोठं स्वप्न आहे; सृष्टीच्या सुरूवातीला हे आकाशातूनच निर्माण झालं.
स्वप्नो ऽयं जगदाभोगो नकिञ्चिद् वा खम् एव वा । निर्मलं ज्ञप्तितामात्रम् इत्य् असन्मात्रखं स्थितम्
हे जगाचं अनुभवणं म्हणजे एक स्वप्न आहे, किंवा काहीच नाही, किंवा फक्त आकाशासारखं आहे; हे शुद्ध जाणीवच आहे, जी अस्तित्वहीन अशा आकाशासारखी स्थिर आहे.
स्वप्नस्य विद्यते द्रष्टा साकारो युष्मदादिकः । द्रष्टा तु सर्गस्वप्नस्य चिद्व्योमैवामलं स्वतः
स्वप्नात बघणारा कुणीतरी असतो, जसा तू किंवा इतर कोणी, ज्याला रूप असतं; पण या सृष्टीच्या स्वप्नाचा बघणारा म्हणजे शुद्ध, कलंकरहित चैतन्याचं आकाशच असतं.
यथा द्रष्टामलं व्योम दृश्यं तद्दृग्गतं तथा । स्वप्नरूपं कचत्य् उच्चैर् जगत् तेनामलं नभः
जसं बघणारा शुद्ध आकाशासारखा असतो आणि जे दिसतं ते त्या बघण्यावर अवलंबून असतं, तसंच हे जगही स्वप्नासारखं भासतं आणि त्या शुद्ध आकाशातूनच प्रकट होतं.
चिद्व्योम्नो ऽनाकृतेस् स्वप्नो हृदि स्फुरति यस् स्वतः । सर्गस् तस्य कुतस् तेन साकृतित्वं कथं भवेत्
जेव्हा हृदयातील निराकार चैतन्याच्या आकाशात स्वप्न आपोआप उमटतं, तेव्हा खरं तर सृष्टी कुठून येईल, आणि तिला खरोखरच कोणतंही रूप कसं असेल?
साकारस्यैव यत् स्वप्नजगत् तद् व्योम केवलम् । निराकारस्य चिद्व्योम्नस् सर्गस्वप्नẖ कथं न खम्
ज्याचं रूप आहे त्याचं स्वप्नातलं जग फक्त आकाशासारखंच असतं; मग ज्याचं स्वरूपच नाही, अशा चैतन्याच्या आकाशातलं सृष्टीचं स्वप्नसुद्धा फक्त आकाशासारखंच का नसावं?
निरुपादानसम्भारम् अभित्ताव् एव चिन्नभः । पश्यत्य् अकृतम् एवेमं जगत्स्वप्नं कृतं यथा
कसलाही आधार किंवा कारण नसताना, चैतन्याचं आकाश आपल्या स्वतःच्या पाठीवर हे न बनलेलं स्वप्नासारखं जग असं पाहतं, जसं ते खरंच निर्माण झालं आहे.
मृद्व्या चिदाकाशमृदा ब्रह्मणा ब्राह्मणेन खे । कृतो ऽपि न कृतस् सर्गमण्डपो ऽक्षगवाक्षकः
चैतन्याच्या आकाशाच्या मातीपासून ब्रह्मज्ञानी ब्रह्माने सृष्टीचा मंडप, खिडक्या आणि दारं तयार केली असं जरी म्हटलं, तरी तो प्रत्यक्षात तयार झालेला नाही.
नो कर्तृता न च जगन्ति न भोक्तृतास्ति नास्तीति नास्ति न च किञ्चिद् अतो बुधस् सन् । पाषाणमौनम् अवलम्ब्य यथाप्रवाहम् आचारम् आचर शरीरम् इहास्तु मा वा
इथे कुणी कर्ता नाही, जग नाही, भोगता नाही, काही आहे असंही नाही आणि नाही असंही नाही; म्हणून ज्ञानी होऊन, दगडासारखा शांत राहा आणि जसं जीवन वाहतं तसं वागा, शरीर इथे राहिलं तरी चालेल किंवा नाही राहिलं तरी चालेल.
तव स्त्रिया खरूपेण देहेनाभूत् तया कथा । कथम् उच्चारितास् तत्र वर्णाẖ कचटतादयः
तुझी गोष्ट एका स्त्रीच्या रूपात, गाढवाच्या शरीराने सांगितली गेली; त्या अवस्थेत 'क', 'च', 'ट' असे ध्वनी कसे उच्चारले गेले?
अथ चेत् स्वप्नवद् वक्षि तत् पृच्छामि तद् अप्य् अहम् । प्रोच्चरन्ति कुतस् स्वप्ने वर्णा यरलवादयः
जर तू म्हणशील की हे स्वप्नासारखं होतं, तर मी विचारतो — स्वप्नात 'य', 'र', 'ल' असे ध्वनी कुठून येतात?
स्वप्नेषु खशरीराणां वर्णाẖ कचटतादयः । कदाचनापि नोद्यन्ति शवानाम् इव केचन
स्वप्नात ज्या शरीरांना फक्त आकाशासारखं रूप असतं, त्यांना 'क', 'च', 'ट' असे ध्वनी कधीच येत नाहीत, जसं मृत शरीरांना येत नाहीत.
वर्णोच्चारो ऽभविष्यच् चेत् प्रकटार्थस् ततẖ क्वचित् । स्वप्नेष्व् अन्वभविष्यत् तं विनिद्रḫ पार्श्वगो जनः
जर स्वप्नात ध्वनी खरोखरच उच्चारले गेले असते, तर जागे असलेल्या माणसालाही कधीतरी त्याचा स्पष्ट अर्थ ऐकू आला असता.
तस्मान् न किञ्चित् स्वप्नेषु तत् सत्यं भ्रान्तिर् एव सा । चिन्मात्राकाशकचनं तथा तत् खे स्वभावजम्
म्हणून स्वप्नांमध्ये काहीच खरं नसतं; ती फक्त भ्रम आहे. जशी शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात एखादी झलक आपोआप उमटते, तशीच ही स्वप्नांची अनुभूती आहे.
यथेन्दुकार्ष्ण्यखतरुशिलागेयादितां गतः । इवाभाति चिदाकाशस् तथा यरलवादितां
जसा अमावस्येच्या रात्री आकाश काळं वाटतं, किंवा झाडाच्या सावलीमुळे किंवा दगडाच्या रंगामुळे ते वेगळं दिसतं, तसंच चैतन्याचं आकाशही वेगवेगळ्या गुणांनी भरलेलं वाटतं.
तच् चिदाकाशकचनं यन् नाम स्वप्नवेदनम् । आकाशम् एव नभसẖ कचनं विद्धि नेतरत्
स्वप्नाचा अनुभव म्हणजे फक्त चैतन्याच्या आकाशात उमटलेली एक झलक आहे; ती स्वतः आकाशच आहे, दुसरं काहीच नाही, हे जाणून ठेव.
यथा स्वप्नस् तथैवेदं जाग्रद् अग्रे व्यवस्थितम् । आकाशम् अप्य् अनाकाशं यथैवेदं तथैव तत्
जसं स्वप्न असतं, तसंच हे जागृत अवस्थेतील जगही तुझ्यासमोर उभं आहे; आणि जसं आकाश खरं आकाश नसतं, तसंच हेही तसंच आहे.
तथा कचति तच् चारु चेतनं चतुरं तदा । यथा स्थितं तद् एवेदं सत्यं स्थिरम् इव स्फुरत्
जशी ती चमक सुंदरपणे आणि कुशलतेने चेतनेप्रमाणे झळकते, तशीच ती जशी आहे तशीच ही जगही खऱ्या आणि स्थिरासारखी भासते.
भगवन् स्वप्न एवेदं कथं जाग्रद् अवस्थितम् । असत्यम् एव सत्यत्वम् इव यातं कथं वद
भगवन्, हे जर फक्त स्वप्नच असेल तर ते जागेपणासारखे कसे दिसते? असत्याला सत्यासारखे वाटू लागले आहे, असे कसे झाले हे कृपया सांगावे.
शृणु स्वप्नमयान्य् एव कथं सन्ति जगन्त्य् अलम् । नान्यानि न च सत्यानि न स्थिराणि स्थितानि च
ऐका, ही सर्व जगं खरंतर स्वप्नातूनच बनलेली आहेत; दुसरी कुठलीही नाहीत, ती खरीही नाहीत आणि टिकून राहणारीही नाहीत.
अनुभूतानि बीजानि बीजराशाव् इवाम्बरे । अन्यान्य् अन्यानि तान्य् एव समानि न समानि च
अनुभव म्हणजे आकाशातल्या बियांच्या राशीसारखी बीजं आहेत; ती वेगळीही आहेत आणि नाहीही, सारखीही आहेत आणि नाहीही.