यथाहम् आकाशवपुस् तथैवासौ खरूपिणी । तेन दृष्टा न सा पूर्वदेहेन ललना मया
जसं माझं रूप आकाशासारखं आहे, तसंच तिचंही रूप आकाशासारखंच आहे. म्हणून मी त्या स्त्रीला तिच्या आधीच्या देहाने पाहिलं नाही.
अहम् आकाशरूपात्मा सा खमात्रशरीरिणी । जगज्जालं खमात्रं तद् इति तत्र तदा स्थितम्
मी आकाशस्वरूप आहे, आणि ती इथे फक्त आकाशरूप शरीरात आहे. हे जगाचं जाळं इथे फक्त आकाशच आहे — त्या वेळी तिथे असंच ठरलं होतं.
शरीरस्थानकरणप्रयत्नप्राणसम्भवैः । यद् उदेति वचो वर्णैस् तत् कुतस् तादृशाकृतेः
शरीर, जागा, इंद्रिये, प्रयत्न आणि श्वास यांच्या संयोगाने जे बोलणं निर्माण होतं, ते असं आकाशरूप असताना कसं शक्य आहे?
रूपालोकमनस्काराẖ कुतो व्योमात्मनाम् इति । ब्रूहि मे भगवंस् तत्र तथावृत्तस्य निश्चयम्
रूप, ज्ञान आणि मनाचे विचार — हे सगळं आकाशस्वरूप असणाऱ्यांना कसं असू शकतं? हे असं घडलं तेव्हा त्याचा खरा अर्थ काय आहे, हे मला सांगा, भगवन्.
रूपालोकमनस्काराश् शब्दपाठवचांसि च । यथा स्वप्ने नभस्य् एव सन्ति तत्र तथाम्बरे
स्वप्नातल्या आकाशात जसं रूपं, दिसणं, मनाचे विचार, शब्दांचं उच्चारण आणि बोलणं असतं, तसंच तिथल्या आकाशातही ते असतं.
रूपालोकमनस्कारैस् स्वप्ने चिन्नभ एव ते । यथोदेति तथा तत्र तद् दृश्यं खात्मकं स्थितम्
स्वप्नातलं रूप, दिसणं आणि मनाचे विचार हे सगळं फक्त चैतन्याच्या आकाशातच असतं; जसं ते तिथे उमटतं, तसंच तिथे दिसणारं सुद्धा आकाशस्वरूपच ठरतं.
न केवलं तु तद् दृश्यं यावत् त्वद्विषये वयम् । जगच् चेदं खम् एवाच्छं यथा तन् नस् तथाखिलम्
फक्त तेच दिसणारं नाही, तर तुझ्याशी संबंधित आपण जिथपर्यंत आहोत, तिथपर्यंत हे सगळं जगही शुद्ध आकाशच आहे; जसं ते आहे, तसंच हे सगळं आहे.
परमार्थमहाधातुर् वेद्यनिर्मुक्तचिद्वपुः । एवं नाम स्वयं भाति स्वभावस्यैष निश्चयः
जो परमात्मा सर्वश्रेष्ठ तत्त्व आहे, ज्याचं चैतन्य जाणण्याजोग्या गोष्टींपासून मुक्त आहे, तो स्वतःच प्रकाशतो; हेच त्याच्या स्वभावाचं निश्चित स्वरूप आहे.
शरीरस्थानकरणसत्तायां का तव प्रमा । यथैव तेषां देहादि तथास्माकम् इदं स्थितम्
शरीर, जागा आणि इंद्रिये यांच्या अस्तित्वाबद्दल तुला काय खात्री आहे? जसं तुझ्यासाठी शरीर वगैरे निश्चित आहे, तसंच आमच्यासाठीही हे सगळं निश्चित आहे.
यथैव तत् तथैवेदं यथैवेदं तथैव तत् । असत् सत्ताम् इव गतं सच् चासद् इव च स्थितम्
जसं ते आहे, तसंच हे आहे; आणि जसं हे आहे, तसंच ते आहे. खोटं खरं वाटतं, आणि खरं खोटं वाटतं.
यथा स्वप्ने धराब्ध्यद्रिप्रजाव्यवहृतिर् नभः । तदाद्य चाहं त्वं सा च तद् इदं च तथा नभः
जसं स्वप्नात पृथ्वी, समुद्र, पर्वत आणि जीवांची वागणूक आकाशात दिसते, तसंच मी, तू, ती आणि हे सगळं — हेही आकाशासारखंच आहे.
यथा स्वप्ने नृभिर् युद्धकोलाहलगमागमाः । असन्तो ऽप्य् अनुभूयन्ते संसारनिकरास् तथा
जसं स्वप्नात माणसांची ये-जा, युद्धाचा गोंधळ, हे सगळं असं नसतानाही अनुभवाला येतं, तसंच संसाराच्या गर्दीचंही आहे.
वक्षि चेत् स्वप्नदृश्या श्रीẖ कस्मात् तद् असमञ्जसम् । अवाच्यम् एतद् धेतुर् हि नान्यो ऽस्त्य् अनुभवस्थितेः
तू विचारशील, 'स्वप्नात दिसणारी श्री का दिसते?'—तर हे योग्य नाही. या अनुभवाला सांगता येईल असा कोणताही कारण नाही; अनुभव घडतो याला दुसरं काही कारण नसतं.
कथम् आलक्ष्यते स्वप्न इति प्रष्टुḫ प्रकथ्यते । यथैनं पश्यसीत्य् एव हेतुर् अत्रास्ति नेतरः
'स्वप्न कसं दिसतं?' असं विचारलंस तर त्याचं उत्तर असं आहे—तुला जसं दिसतं म्हणूनच ते दिसतं; इथे दुसरं कोणतंही कारण नाही.
स्वप्नजन्तुर् इव व्योम्नि भाति प्रथमसर्गतः । प्रभृत्य् एव विराडात्मा खे खम् एव परापरे
जसं आकाशातला स्वप्नातील जीव भासतो, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीपासून विराट आत्मा आकाशात प्रकटतो; खरंतर, वरचं आणि खालचं—सगळं फक्त आकाशच आहे.
स्वप्नशब्देन बोधार्थं तव व्यवहराम्य् अहम् । दृश्यं त्व् इदं न सन् नासन् न स्वप्नो ब्रह्म केवलम्
तुला समजावण्यासाठी मी 'स्वप्न' हा शब्द वापरतो, पण हे दिसणारं जग खरं नाही, खोटंही नाही, स्वप्नही नाही—हे फक्त ब्रह्मच आहे.
अथ राघव सा कान्ता मया कान्तानुषङ्गिणी । संविदं तन्मयीं कृत्वा पृष्टेदं दृष्टरूपिणी
राघव, ती माझी प्रिय पत्नी, जी माझ्यावर खूप प्रेम करत होती, तिने आपली जाणीव माझ्यात मिसळली आणि प्रत्यक्ष माझ्यासमोर उभी राहून मला एक प्रश्न विचारला.
व्यवहारो यथोदेति स्वप्ने स्वप्नजनैस् सह । तथा तदा तया सार्धं व्यवहारो ममोदितः
जसं स्वप्नात स्वप्नातील लोकांशी संवाद होतो, तसंच त्या वेळी तिच्याबरोबर माझा संवाद घडून आला.
यथैव स्वप्नसङ्काशो व्यवहारẖ खम् एव सः । तथैव त्वम् इमं विद्धि ममात्मानं जगच् च खम्
जसं स्वप्नातील व्यवहार फक्त आकाशासारखे असतात, तसंच माझं स्वतःचं आणि हे सगळं जगही आकाशासारखंच आहे, असं समज.
यथा स्वप्ने जगद्रूपं खम् एवैवम् इदं जगत् । जाग्रदाख्यो महास्वप्नस् सर्गादौ वियदुद्भवः
जसं स्वप्नातलं जग फक्त आकाशासारखं दिसतं, तसंच हे जागृत अवस्थेचं जगसुद्धा एक मोठं स्वप्न आहे; सृष्टीच्या सुरूवातीला हे आकाशातूनच निर्माण झालं.
स्वप्नो ऽयं जगदाभोगो नकिञ्चिद् वा खम् एव वा । निर्मलं ज्ञप्तितामात्रम् इत्य् असन्मात्रखं स्थितम्
हे जगाचं अनुभवणं म्हणजे एक स्वप्न आहे, किंवा काहीच नाही, किंवा फक्त आकाशासारखं आहे; हे शुद्ध जाणीवच आहे, जी अस्तित्वहीन अशा आकाशासारखी स्थिर आहे.
स्वप्नस्य विद्यते द्रष्टा साकारो युष्मदादिकः । द्रष्टा तु सर्गस्वप्नस्य चिद्व्योमैवामलं स्वतः
स्वप्नात बघणारा कुणीतरी असतो, जसा तू किंवा इतर कोणी, ज्याला रूप असतं; पण या सृष्टीच्या स्वप्नाचा बघणारा म्हणजे शुद्ध, कलंकरहित चैतन्याचं आकाशच असतं.
यथा द्रष्टामलं व्योम दृश्यं तद्दृग्गतं तथा । स्वप्नरूपं कचत्य् उच्चैर् जगत् तेनामलं नभः
जसं बघणारा शुद्ध आकाशासारखा असतो आणि जे दिसतं ते त्या बघण्यावर अवलंबून असतं, तसंच हे जगही स्वप्नासारखं भासतं आणि त्या शुद्ध आकाशातूनच प्रकट होतं.
चिद्व्योम्नो ऽनाकृतेस् स्वप्नो हृदि स्फुरति यस् स्वतः । सर्गस् तस्य कुतस् तेन साकृतित्वं कथं भवेत्
जेव्हा हृदयातील निराकार चैतन्याच्या आकाशात स्वप्न आपोआप उमटतं, तेव्हा खरं तर सृष्टी कुठून येईल, आणि तिला खरोखरच कोणतंही रूप कसं असेल?
साकारस्यैव यत् स्वप्नजगत् तद् व्योम केवलम् । निराकारस्य चिद्व्योम्नस् सर्गस्वप्नẖ कथं न खम्
ज्याचं रूप आहे त्याचं स्वप्नातलं जग फक्त आकाशासारखंच असतं; मग ज्याचं स्वरूपच नाही, अशा चैतन्याच्या आकाशातलं सृष्टीचं स्वप्नसुद्धा फक्त आकाशासारखंच का नसावं?
निरुपादानसम्भारम् अभित्ताव् एव चिन्नभः । पश्यत्य् अकृतम् एवेमं जगत्स्वप्नं कृतं यथा
कसलाही आधार किंवा कारण नसताना, चैतन्याचं आकाश आपल्या स्वतःच्या पाठीवर हे न बनलेलं स्वप्नासारखं जग असं पाहतं, जसं ते खरंच निर्माण झालं आहे.
मृद्व्या चिदाकाशमृदा ब्रह्मणा ब्राह्मणेन खे । कृतो ऽपि न कृतस् सर्गमण्डपो ऽक्षगवाक्षकः
चैतन्याच्या आकाशाच्या मातीपासून ब्रह्मज्ञानी ब्रह्माने सृष्टीचा मंडप, खिडक्या आणि दारं तयार केली असं जरी म्हटलं, तरी तो प्रत्यक्षात तयार झालेला नाही.
नो कर्तृता न च जगन्ति न भोक्तृतास्ति नास्तीति नास्ति न च किञ्चिद् अतो बुधस् सन् । पाषाणमौनम् अवलम्ब्य यथाप्रवाहम् आचारम् आचर शरीरम् इहास्तु मा वा
इथे कुणी कर्ता नाही, जग नाही, भोगता नाही, काही आहे असंही नाही आणि नाही असंही नाही; म्हणून ज्ञानी होऊन, दगडासारखा शांत राहा आणि जसं जीवन वाहतं तसं वागा, शरीर इथे राहिलं तरी चालेल किंवा नाही राहिलं तरी चालेल.
तव स्त्रिया खरूपेण देहेनाभूत् तया कथा । कथम् उच्चारितास् तत्र वर्णाẖ कचटतादयः
तुझी गोष्ट एका स्त्रीच्या रूपात, गाढवाच्या शरीराने सांगितली गेली; त्या अवस्थेत 'क', 'च', 'ट' असे ध्वनी कसे उच्चारले गेले?
अथ चेत् स्वप्नवद् वक्षि तत् पृच्छामि तद् अप्य् अहम् । प्रोच्चरन्ति कुतस् स्वप्ने वर्णा यरलवादयः
जर तू म्हणशील की हे स्वप्नासारखं होतं, तर मी विचारतो — स्वप्नात 'य', 'र', 'ल' असे ध्वनी कुठून येतात?