अवयवान् अवयवी यथा वेत्ति निजात्मनि । अनन्यान् आत्मनस् सर्गांस् तथैतान् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा शरीरधारक आपल्या शरीरातील सर्व अवयवांना आपलेच म्हणून ओळखतो, तसंच मी या सर्व सृष्टीला स्वतःपासून वेगळं नाही असं जाणलं.
अद्यापि तान् अहं देहे व्योम्नि शैले जले स्थले । तथैव सर्गान् पश्यामि राम बोधैकतां गतः
आजही, शरीरात, आकाशात, पर्वतात, पाण्यात आणि जमिनीवर मी ही सृष्टी तशीच पाहतो, कारण राम, मी ज्ञानाच्या एकत्वात पोहोचलो आहे.
पुरो ऽस्माकम् इदम् यत् खं गृहस्यान्तर् बहिस् तथा । पूर्णम् एतज् जगद्वृन्दैर् वेत्ति बोधैकतां गतः
आपल्या समोर असलेली ही जागा, जी घराच्या आत आणि बाहेर आहे, ती साऱ्या जगांच्या समूहांनी भरलेली आहे; ज्याने शुद्ध जाणीवेत एकरूपता साधली आहे, तो हे ओळखतो.
यथाम्भो रसतां वेत्ति शैत्यं वेत्ति यथा हिमम् । स्पन्दं वेत्ति यथा वायुस् तथैतद् वेत्ति शुद्धधीः
जसं पाणी आपली चव ओळखतं, बर्फ आपली थंडी ओळखतो, आणि वारा आपली हालचाल ओळखतो, तशीच शुद्ध मनही हे ओळखतं.
यो यो राम विवेकात्मा शुद्धबोधैकतां गतः । स स एवम्मयैकात्मा वेत्ति स्वात्मानम् ईदृशम्
राम, जो कोणी विवेकाने स्थिर राहतो आणि शुद्ध जाणीवेत एकरूप होतो, तोच अशा प्रकारे स्वतःला ओळखतो.
अस्यां दृष्टौ परिणते वेत्तृवेदनवेद्यधीः । न काचिद् अस्त्य् अभ्युदिता विज्ञानैकात्मता यतः
ही दृष्टी पूर्णपणे विकसित झाली की, जाणणारा, जाणणं आणि जे जाणलं जातं ती मनाची अवस्था उरत नाही; कारण तिथे केवळ जाणीवेचं एकत्व असतं.
दिव्या दृग् अद्रिसंस्थस्य यथा योजनकोटिगान् । भावान् वेत्ति बहिश् चान्तर् एवं तद् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा पर्वतावर बसलेला दिव्यदृष्टी असलेला मनुष्य लाखो योजनांच्या अंतरावर असलेली बाहेरची आणि आतली सर्व वस्तू सहज पाहू शकतो, तसंच मी जागृत अवस्थेत त्या सर्व गोष्टी ओळखतो.
यथा भूमण्डलं भावान् निधिधातुरसादिकान् । वेत्त्य् एवं तन् मया बुद्धम् अनन्यद् दृश्यम् आत्मनः
जशी पृथ्वीवर ठेवलेली धनसंपत्ती, खनिजं आणि इतर वस्तू ती पृथ्वी ओळखते, तसंच मीही हे समजून घेतलं आहे की, आत्म्यापासून वेगळं असं काहीच दिसत नाही.
ब्रह्मन्न् अनुभवत्य् एवं त्वयि तामरसेक्षणा । सा किं कृतवती ब्रूहि कान्तार्यापाठपाठिनी
हे ब्रह्मन्, कमळासारख्या डोळ्यांची ती तुझ्यात असंच अनुभवते; सांग, ती प्रिय व उत्तम श्लोक म्हणणारी आर्या काय साध्य करून गेली आहे?
ताम् एवार्यां पठन्ती सा तथैवानुनयान्विता । मत्समीपे नभोदेहा व्योम्नि देवीव संस्थिता
ती आर्या तेच श्लोक म्हणत, तसंच मनापासून विनंती करत, माझ्या जवळ आकाशासारख्या देहात उभी राहिली, जणू काही आकाशात स्थिर झालेली एखादी देवीच.
यथाहम् आकाशवपुस् तथैवासौ खरूपिणी । तेन दृष्टा न सा पूर्वदेहेन ललना मया
जसं माझं रूप आकाशासारखं आहे, तसंच तिचंही रूप आकाशासारखंच आहे. म्हणून मी त्या स्त्रीला तिच्या आधीच्या देहाने पाहिलं नाही.
अहम् आकाशरूपात्मा सा खमात्रशरीरिणी । जगज्जालं खमात्रं तद् इति तत्र तदा स्थितम्
मी आकाशस्वरूप आहे, आणि ती इथे फक्त आकाशरूप शरीरात आहे. हे जगाचं जाळं इथे फक्त आकाशच आहे — त्या वेळी तिथे असंच ठरलं होतं.
शरीरस्थानकरणप्रयत्नप्राणसम्भवैः । यद् उदेति वचो वर्णैस् तत् कुतस् तादृशाकृतेः
शरीर, जागा, इंद्रिये, प्रयत्न आणि श्वास यांच्या संयोगाने जे बोलणं निर्माण होतं, ते असं आकाशरूप असताना कसं शक्य आहे?
रूपालोकमनस्काराẖ कुतो व्योमात्मनाम् इति । ब्रूहि मे भगवंस् तत्र तथावृत्तस्य निश्चयम्
रूप, ज्ञान आणि मनाचे विचार — हे सगळं आकाशस्वरूप असणाऱ्यांना कसं असू शकतं? हे असं घडलं तेव्हा त्याचा खरा अर्थ काय आहे, हे मला सांगा, भगवन्.
रूपालोकमनस्काराश् शब्दपाठवचांसि च । यथा स्वप्ने नभस्य् एव सन्ति तत्र तथाम्बरे
स्वप्नातल्या आकाशात जसं रूपं, दिसणं, मनाचे विचार, शब्दांचं उच्चारण आणि बोलणं असतं, तसंच तिथल्या आकाशातही ते असतं.
रूपालोकमनस्कारैस् स्वप्ने चिन्नभ एव ते । यथोदेति तथा तत्र तद् दृश्यं खात्मकं स्थितम्
स्वप्नातलं रूप, दिसणं आणि मनाचे विचार हे सगळं फक्त चैतन्याच्या आकाशातच असतं; जसं ते तिथे उमटतं, तसंच तिथे दिसणारं सुद्धा आकाशस्वरूपच ठरतं.
न केवलं तु तद् दृश्यं यावत् त्वद्विषये वयम् । जगच् चेदं खम् एवाच्छं यथा तन् नस् तथाखिलम्
फक्त तेच दिसणारं नाही, तर तुझ्याशी संबंधित आपण जिथपर्यंत आहोत, तिथपर्यंत हे सगळं जगही शुद्ध आकाशच आहे; जसं ते आहे, तसंच हे सगळं आहे.
परमार्थमहाधातुर् वेद्यनिर्मुक्तचिद्वपुः । एवं नाम स्वयं भाति स्वभावस्यैष निश्चयः
जो परमात्मा सर्वश्रेष्ठ तत्त्व आहे, ज्याचं चैतन्य जाणण्याजोग्या गोष्टींपासून मुक्त आहे, तो स्वतःच प्रकाशतो; हेच त्याच्या स्वभावाचं निश्चित स्वरूप आहे.
शरीरस्थानकरणसत्तायां का तव प्रमा । यथैव तेषां देहादि तथास्माकम् इदं स्थितम्
शरीर, जागा आणि इंद्रिये यांच्या अस्तित्वाबद्दल तुला काय खात्री आहे? जसं तुझ्यासाठी शरीर वगैरे निश्चित आहे, तसंच आमच्यासाठीही हे सगळं निश्चित आहे.
यथैव तत् तथैवेदं यथैवेदं तथैव तत् । असत् सत्ताम् इव गतं सच् चासद् इव च स्थितम्
जसं ते आहे, तसंच हे आहे; आणि जसं हे आहे, तसंच ते आहे. खोटं खरं वाटतं, आणि खरं खोटं वाटतं.
यथा स्वप्ने धराब्ध्यद्रिप्रजाव्यवहृतिर् नभः । तदाद्य चाहं त्वं सा च तद् इदं च तथा नभः
जसं स्वप्नात पृथ्वी, समुद्र, पर्वत आणि जीवांची वागणूक आकाशात दिसते, तसंच मी, तू, ती आणि हे सगळं — हेही आकाशासारखंच आहे.
यथा स्वप्ने नृभिर् युद्धकोलाहलगमागमाः । असन्तो ऽप्य् अनुभूयन्ते संसारनिकरास् तथा
जसं स्वप्नात माणसांची ये-जा, युद्धाचा गोंधळ, हे सगळं असं नसतानाही अनुभवाला येतं, तसंच संसाराच्या गर्दीचंही आहे.
वक्षि चेत् स्वप्नदृश्या श्रीẖ कस्मात् तद् असमञ्जसम् । अवाच्यम् एतद् धेतुर् हि नान्यो ऽस्त्य् अनुभवस्थितेः
तू विचारशील, 'स्वप्नात दिसणारी श्री का दिसते?'—तर हे योग्य नाही. या अनुभवाला सांगता येईल असा कोणताही कारण नाही; अनुभव घडतो याला दुसरं काही कारण नसतं.
कथम् आलक्ष्यते स्वप्न इति प्रष्टुḫ प्रकथ्यते । यथैनं पश्यसीत्य् एव हेतुर् अत्रास्ति नेतरः
'स्वप्न कसं दिसतं?' असं विचारलंस तर त्याचं उत्तर असं आहे—तुला जसं दिसतं म्हणूनच ते दिसतं; इथे दुसरं कोणतंही कारण नाही.
स्वप्नजन्तुर् इव व्योम्नि भाति प्रथमसर्गतः । प्रभृत्य् एव विराडात्मा खे खम् एव परापरे
जसं आकाशातला स्वप्नातील जीव भासतो, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीपासून विराट आत्मा आकाशात प्रकटतो; खरंतर, वरचं आणि खालचं—सगळं फक्त आकाशच आहे.
स्वप्नशब्देन बोधार्थं तव व्यवहराम्य् अहम् । दृश्यं त्व् इदं न सन् नासन् न स्वप्नो ब्रह्म केवलम्
तुला समजावण्यासाठी मी 'स्वप्न' हा शब्द वापरतो, पण हे दिसणारं जग खरं नाही, खोटंही नाही, स्वप्नही नाही—हे फक्त ब्रह्मच आहे.
अथ राघव सा कान्ता मया कान्तानुषङ्गिणी । संविदं तन्मयीं कृत्वा पृष्टेदं दृष्टरूपिणी
राघव, ती माझी प्रिय पत्नी, जी माझ्यावर खूप प्रेम करत होती, तिने आपली जाणीव माझ्यात मिसळली आणि प्रत्यक्ष माझ्यासमोर उभी राहून मला एक प्रश्न विचारला.
व्यवहारो यथोदेति स्वप्ने स्वप्नजनैस् सह । तथा तदा तया सार्धं व्यवहारो ममोदितः
जसं स्वप्नात स्वप्नातील लोकांशी संवाद होतो, तसंच त्या वेळी तिच्याबरोबर माझा संवाद घडून आला.
यथैव स्वप्नसङ्काशो व्यवहारẖ खम् एव सः । तथैव त्वम् इमं विद्धि ममात्मानं जगच् च खम्
जसं स्वप्नातील व्यवहार फक्त आकाशासारखे असतात, तसंच माझं स्वतःचं आणि हे सगळं जगही आकाशासारखंच आहे, असं समज.
यथा स्वप्ने जगद्रूपं खम् एवैवम् इदं जगत् । जाग्रदाख्यो महास्वप्नस् सर्गादौ वियदुद्भवः
जसं स्वप्नातलं जग फक्त आकाशासारखं दिसतं, तसंच हे जागृत अवस्थेचं जगसुद्धा एक मोठं स्वप्न आहे; सृष्टीच्या सुरूवातीला हे आकाशातूनच निर्माण झालं.