निरिन्द्रियबलस्यापि यस्याशेषेन्द्रियक्रियाः । यस्य निर्मनसो ऽप्य् एता मनोनिर्माणरीतयः
ज्याच्याजवळ इंद्रियांची शक्ती नाही, तरीही सर्व इंद्रियांची कृत्ये त्याच्याशीच संबंधित असतात. ज्याच्याजवळ मन नाही, तरीही या सर्व मनाच्या कल्पना त्याच्यापासूनच निर्माण होतात.
यदनालोचनाद् भान्ति संसारोरगभीतयः । यस्मिन् दृष्टे पलायन्ते सर्वथा सर्वदेतयः
त्याची ओळख न झाल्यामुळे संसाररूपी सर्पाची भीती निर्माण होते; पण जेव्हा तो प्रत्यक्ष दिसतो, तेव्हा त्या सर्व भीती कुठल्याही प्रकारे पूर्णपणे पळून जातात.
साक्षिणि स्फार आभासे ध्रुवे दीप इव क्रियाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते चित्रेहास् स्पन्दपूर्विकाः
जो साक्षी स्वरूप, विशाल आणि तेजस्वी आहे, स्थिर दिव्यासारखा आहे, त्याच्याजवळ असताना सर्व क्रिया घडतात; त्याच्या अस्तित्वामुळे विविध हालचाली आणि कृती निर्माण होतात.
यस्माद् घटपटाकारपदार्थशतपङ्क्तयः । तरङ्गकणकल्लोलवीचयो वारिधेर् इव
ज्याच्यापासून मडकं, कापड अशा असंख्य वस्तूंच्या रांगा निर्माण होतात, जशा समुद्रातून लाटा, थेंब, उसळी आणि तरंग निर्माण होतात.
स एवान्यतयोदेति यः पदार्थशतभ्रमैः । कटकाङ्गदकेयूरनूपुरैर् इव काञ्चनम्
जसे सोनं कधी कडे, कधी अंगठी, कधी पैंजण यांच्यात दिसतं, तसं तोच एकच, पण असंख्य वस्तूंच्या गोंधळामुळे वेगळा वाटतो.
यस् त्वम् एकावभासात्मा यो ऽहम् एते जनाश् च ये । यश् च न त्वम् अबुद्धात्मन् नाहं नैते जनाश् च ये
तू, मी, हे लोक आणि इतर जे कोणी — आपण सगळे एकाच प्रकाशाचं स्वरूप आहोत. जो स्वतःला वेगळा समजतो, तो फक्त आत्म्याचं अज्ञान असल्यामुळेच वेगळा वाटतो.
अन्येवाव्यतिरिक्तैव सैवासेव च भङ्गुरा । पयसीव तरङ्गाली यस्मिन् स्फुरति दृश्यभूः
तीच एक वस्तू कधी वेगळी, कधी वेगळी नाही, कधी आहे, कधी नाही, आणि नाशवानसुद्धा आहे — जशी पाण्यातून अनेक लाटा उठतात आणि त्यातच हा जगाचा भास दिसतो.
यतः कालस्य कलना यतो दृश्यस्य दृश्यता । मानसी कलना येन येन भासां विभासनम्
ज्याच्यामुळे काळाचं मोजणं, दृश्याचं दिसणं, मनाची गणना आणि सर्व प्रकाशांचा प्रकाश होतो,
क्रियां रूपं रसं गन्धं स्पर्शं शब्दं च चेतनम् । यद् वेत्सि तद् असौ देवो येन वेत्सि तद् अप्य् असौ
तू जी काही कृती, रूप, चव, वास, स्पर्श, आवाज किंवा चेतना ओळखतोस, तेच तो देव आहे; आणि ज्याच्यामुळे तू हे ओळखतोस, तोही तोच आहे.
द्रष्टृदर्शनदृश्यानां मध्ये यद् दर्शनं स्थितम् । साधो तदवधानेन स्वात्मानम् अवबुध्यसे
द्रष्टा, दर्शन आणि दृश्य यांच्या मधे जी जाणीव आहे, हे सज्जना, तिच्या लक्षपूर्वक विचाराने तू स्वतःला ओळखू शकतोस.
अजम् अजरम् अजाड्यं शाश्वतं ब्रह्म नित्यं शिवम् अमलम् अनाद्यं वन्ध्यवेद्यैर् अनिन्द्यम् । सकलकलनशून्यं कारणं कारणानाम् अनुभवनम् अवेद्यं वेदनं वित्त्वम् अन्तः
न जन्मलेलं, न कधीही झिजणारं, न कधीही अडथळा येणारी, शाश्वत, ब्रह्म, नित्य, मंगल, निर्मळ, आरंभ नसलेलं, कोणीही समजू न शकणारे, दोषरहित, सर्व कल्पनांपासून मुक्त, कारणांचा कारण, अनुभव ज्याला कळत नाही, जाणिवेचं मूळ, आणि आतून सर्व जाणणारं असं आहे.
महाप्रलयसम्पत्तौ यद् एतद् अवशिष्यते । भवत्व् एतद् अनाकारं नाम नास्त्य् अत्र संशयः
महाप्रलयाच्या वेळी जे उरते, ते निराकार असते—याबद्दल काहीही शंका नाही.
न शून्यं कथम् एतत् स्यान् न प्रकाशः कथं भवेत् । कथं वा न तमोरूपं कथं वा नैव खात्मकम्
हे रिक्त कसे असू शकते? हे तेजस्वी नाही असे कसे म्हणता येईल? हे अंधारासारखे नाही असे कसे म्हणता येईल? हे आकाशासारखे नाही असे कसे म्हणता येईल?
कथं वा नैव चिद्रूपं जीवो वा न कथं भवेत् । कथं न बुद्धितत्त्वं स्यात् कथं वा न मनो भवेत्
हे चैतन्यस्वरूप नाही असे कसे म्हणता येईल? जीव नाही असे कसे शक्य आहे? बुद्धीचा तत्त्व नाही असे कसे म्हणता येईल? मन नाही असे कसे होईल?
कथं वा न नकिञ्चित् स्यात् कथं वा सर्वम् इत्य् अपि । अनया च वचोभङ्ग्या मम मोह इवोदितः
काहीच नाही असे कसे असू शकते? सर्व काही आहे असे कसे म्हणता येईल? अशा प्रश्नांच्या ओघात माझ्या मनातील संभ्रमच व्यक्त होत आहे.
विषमो ऽयम् अति प्रश्नो भवता समुदाहृतः । भिनद्म्य् एनं त्व् अयत्नेन नैशं तम इवांशुमान्
तुम्ही फार कठीण प्रश्न विचारला आहे; पण मी तो सहजपणे सोडवीन, जसे सूर्य रात्रीचा अंधार नाहीसा करतो.
महाकल्पान्तसम्पत्तौ यत् तत् सद् अवशिष्यते । तन् नाम न यथा शून्यं तद् इदं कथ्यते शृणु
महाकल्पाच्या शेवटी जे काही उरते, ते अस्तित्व खरेच रिकामे नाही. ते नेमके काय म्हणतात, ते मी सांगतो, नीट ऐक.
अनुत्कीर्णा यथा स्तम्भे संस्थिता सालभञ्जिका । तथा विश्वं स्थितं तत्र तेन शून्यं न तत् पदम्
जसा खांबात कोरलेली मूर्ती असते, तशीच ही सृष्टी तिथे आहे. म्हणून ती अवस्था रिकामी नाही.
अयम् इत्थं महाभोगो जगदाख्यो ऽवभासते । सत्यो भवत्व् असत्यो वा यत्र तत्र क्व शून्यता
अशा प्रकारे हे जग म्हणजे मोठा अनुभव आहे, तो खरा असो वा खोटा, मग रिकामेपणाला जागा कुठे आहे?
यथा न पुत्रिकाशून्यस् स्तम्भो ऽनुत्कीर्णसालिकः । तथा तात जगद् ब्रह्म तेन शून्यं न तत् पदम्
जसा कोरलेली मूर्ती नसलेला खांब रिकामा म्हणता येत नाही, तसंच हे जग म्हणजेच ब्रह्म आहे, म्हणून ती अवस्था रिकामी नाही, बाळा.
सौम्याम्भसि यथा वीचिर् न चास्ति न च नास्ति च । तथा जगद् ब्रह्मणीदं शून्याशून्यपदं गतम्
जसा शांत पाण्यावर लाट असते, ती खरंतर आहे असंही म्हणता येत नाही आणि नाही असंही म्हणता येत नाही, तसंच हे जग ब्रह्मात शून्य आणि अशून्य अशा अवस्थेत आहे.
देशकालादिशान्तत्वात् पुत्रिकारचनं द्रुमे । सम्भवत्य् अजधातौ तु केन नान्तर् विमुह्यते
जगात जागा, काळ आणि दिशा यांची मर्यादा असल्यामुळे झाडापासून बाहुली बनवता येते; पण जड तत्त्वात कोण आणि कसा गोंधळ निर्माण करू शकतो?
तत् स्तम्भपुत्रिकाद्य् एतत् परमार्थजगत्स्थितेः । एकदेशेन सदृशम् उपमानं न सर्वतः
म्हणून, झाड किंवा बाहुली यांसारख्या उदाहरणांची खरी जगाची अवस्था फक्त थोड्याशा भागातच तुलना होते; पूर्णपणे तंतोतंत जुळणारे कोणतेच उदाहरण नाही.
न कदाचिद् उदेतीदं परस्मान् न च शाम्यति । इत्थंरूपं केवलं सद् ब्रह्म स्वात्मनि संस्थितम्
हे जग कधीच दुसऱ्या कुठून निर्माण होत नाही, आणि कधीच नाहीसंही होत नाही; अशा प्रकारे, फक्त शुद्ध ब्रह्मच आपल्या स्वरूपात स्थिर आहे.
अशून्यापेक्षया शून्यशब्दार्थपरिकल्पना । अशून्यत्वासम्भवतश् शून्यताशून्यते कुतः
रिकामेपणाची कल्पना ही नेहमी भरलेपणाशी तुलना करूनच होते; पण खरं भरलेपणच अशक्य असताना, मग रिकामेपणा किंवा भरलेपणा हे दोन्ही कसे असू शकतात?
ब्रह्मण्य् अयं प्रकाशो हि न सम्भवति भूतजः । सूर्यानलेन्दुतारादि कुतस् तत्र किलाव्यये
ब्रह्मामधील हा तेज काहीही भौतिक घटकांपासून निर्माण होत नाही; मग जे काही कधीच नाश पावत नाही, त्यात सूर्य, अग्नी, चंद्र, तारे किंवा असे काही असूच कसे शकते?
महाभूतप्रकाशानाम् अभावस् तम उच्यते । महाभूताभावजं तु तेनात्र न तमः क्वचित्
महाभूतांच्या प्रकाशाचा अभाव म्हणजे अंधार असं म्हणतात; पण इथे महाभूतांचा अभावच नाही, म्हणून इथे कधीच अंधार नसतो.
स्वानुभूतिप्रकाशो ऽस्य केवलं व्योमरूपिणः । यो ऽन्तर् अस्ति स तेनैव न त्व् अन्येनानुभूयते
आकाशासारख्या स्वरूप असलेल्या याच्या अनुभवाचा प्रकाश हा फक्त स्वतःच्या अनुभूतीतूनच जाणवतो; आत जे काही आहे, ते फक्त त्याच्यामुळेच कळतं, दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीमुळे नाही.
मुक्तं तमःप्रकाशाभ्याम् इत्य् एतद् अजरं पदम् । आकाशकोशम् एवैनं विद्धि कोशं जगत्स्थितेः
अंधार आणि प्रकाश या दोन्हींपासून मुक्त असलेली ती अवस्था कधीही जुनी होत नाही; तीच खऱ्या अर्थाने शाश्वत निवासस्थान आहे. हे अगदी भांड्यातील आकाशासारखे आहे, जसे संपूर्ण जगाचे अस्तित्व त्या आकाशात सामावलेले असते.
बिल्वस्य बिल्वसञ्ज्ञस्य यथा भेदो न कश्चन । तथेह ब्रह्मजगतोर् न मनाग् अपि भिन्नता
जसा बेल या फळात कोणताही खरा फरक नसतो, तसाच इथे ब्रह्म आणि जग यांच्यातही किंचितही वेगळेपणा नाही.