एवम्बोधाद् धि यो राम मोक्ष उक्तस् स्वसंविदा । विचारयन्न् आलभते नात्र कश्चन संशयः
हे राम, स्वतःच्या जाणिवेने जेव्हा मुक्तीची खरी समज येते, तेव्हा ती विचाराने नक्की मिळते—यात काहीच शंका नाही.
इदं जगज्जालम् अनाद्य् अजातं ब्रह्मेत्थम् आभातम् इतीह दृष्ट्वा । विचारदृष्ट्याष्टगुणेश्वरत्वं पश्यंस् तृणं स्वात्मनि जीव आस्ते
हे जग अनादी, न जन्मलेलं आणि ब्रह्मरूप असं दिसतं, असं जेव्हा माणूस विचारपूर्वक पाहतो, तेव्हा त्याला सगळीकडे ईश्वरच दिसतो आणि गवताचं पातंही आपल्यातच आहे असं वाटून तो शांतपणे राहतो.
यद् एतद् भवता दृष्टं चिद्व्योमवपुषा तदा । तद् एकदेशसंस्थेन किम् उत भ्रमताम्बरे
तुला ज्या वेळी चैतन्याच्या आकाशासारखं स्वरूप दिसलं, तेव्हा ते एकाच ठिकाणी असो किंवा आकाशात फिरत असो—त्यात काय फरक आहे?
सम्पन्नो ऽहम् अनन्तात्मा व्यापी व्योम तदा किल । स्यातां तस्याम् अवस्थायां कीदृशौ तौ गमागमौ
मी पूर्ण आहे, माझं स्वरूप अनंत आहे, आणि मी सर्वत्र पसरलेलो आहे—मग अशा अवस्थेत येणं किंवा जाणं याला काही अर्थच राहत नाही.
नैकस्थानस्थितिमयो नाहं गतिमयो ऽभवम् । तदा तेन ख एवास्मिन् दृष्टम् एतन् मयात्मनि
मी एका ठिकाणी स्थिर नव्हतो, ना मी केवळ हालचालीतून बनलो होतो; त्या वेळी माझ्या आत फक्त हे आकाशच मला दिसत होतं.
यथाङ्गानि शरीरे त्वं पश्यस्य् आपादमस्तकम् । चिन्नेत्रेणाप्य् अनेत्रेण तथैतद् दृष्टवान् अहम्
जसं तू तुझ्या शरीरात डोक्यापासून पायापर्यंत सर्व अवयव पाहतोस, ते जाणीवेनं असो किंवा नसू दे, तसंच मी हे सर्व पाहिलं.
अनाकृतेर् निरवयवस्थितेस् तदा तथाभवन् विमलचिदम्बरात्मनः । जगन्ति तान्य् अवयवजालकानि मे यथा खता न हि गलिता न वस्तुता
त्या वेळी मी निराकार, अविभाज्य, निर्मळ आकाशासारख्या जाणीवेत होतो; मला ही सगळी जगं फक्त अवयवांच्या जाळ्यासारखी वाटली, जसं आकाशातल्या छिद्रांना ना काही गळून पडतं, ना त्यांना खरी अस्तित्व असतं.
प्रमाणम् अत्र ते स्वप्नदृष्टो भुवनविभ्रमः । स्वप्ने ऽनुभूयते दृश्यं न च किञ्चित् खम् एव तत्
याचं उदाहरण म्हणजे स्वप्नात दिसणारी जगांची गोंधळलेली स्थिती; स्वप्नात जे काही दिसतं, ते प्रत्यक्षात फक्त आकाशच असतं.
यथा पश्यति वृक्षस् स्वं पत्त्रपुष्पफलादिकम् । स्वसंवेदननेत्रेण तथैतद् दृष्टवान् अहम्
जसा एखादा वृक्ष आपल्या पानं, फुलं आणि फळं स्वतःच्या जाणिवेने पाहतो, तसंच मी हे सर्व अनुभवलं.
यथाम्बुधिर् अनन्तात्मा वेत्ति सर्वाञ् जलेचरान् । तरङ्गावर्तफेनांश् च तथैतद् बुद्धवान् अहम्
जसा अथांग समुद्र आपल्या लाटां, भोवऱ्यां, फेस आणि सगळ्या जलचरांना ओळखतो, तसंच मी हे सर्व समजून घेतलं.
अवयवान् अवयवी यथा वेत्ति निजात्मनि । अनन्यान् आत्मनस् सर्गांस् तथैतान् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा शरीरधारक आपल्या शरीरातील सर्व अवयवांना आपलेच म्हणून ओळखतो, तसंच मी या सर्व सृष्टीला स्वतःपासून वेगळं नाही असं जाणलं.
अद्यापि तान् अहं देहे व्योम्नि शैले जले स्थले । तथैव सर्गान् पश्यामि राम बोधैकतां गतः
आजही, शरीरात, आकाशात, पर्वतात, पाण्यात आणि जमिनीवर मी ही सृष्टी तशीच पाहतो, कारण राम, मी ज्ञानाच्या एकत्वात पोहोचलो आहे.
पुरो ऽस्माकम् इदम् यत् खं गृहस्यान्तर् बहिस् तथा । पूर्णम् एतज् जगद्वृन्दैर् वेत्ति बोधैकतां गतः
आपल्या समोर असलेली ही जागा, जी घराच्या आत आणि बाहेर आहे, ती साऱ्या जगांच्या समूहांनी भरलेली आहे; ज्याने शुद्ध जाणीवेत एकरूपता साधली आहे, तो हे ओळखतो.
यथाम्भो रसतां वेत्ति शैत्यं वेत्ति यथा हिमम् । स्पन्दं वेत्ति यथा वायुस् तथैतद् वेत्ति शुद्धधीः
जसं पाणी आपली चव ओळखतं, बर्फ आपली थंडी ओळखतो, आणि वारा आपली हालचाल ओळखतो, तशीच शुद्ध मनही हे ओळखतं.
यो यो राम विवेकात्मा शुद्धबोधैकतां गतः । स स एवम्मयैकात्मा वेत्ति स्वात्मानम् ईदृशम्
राम, जो कोणी विवेकाने स्थिर राहतो आणि शुद्ध जाणीवेत एकरूप होतो, तोच अशा प्रकारे स्वतःला ओळखतो.
अस्यां दृष्टौ परिणते वेत्तृवेदनवेद्यधीः । न काचिद् अस्त्य् अभ्युदिता विज्ञानैकात्मता यतः
ही दृष्टी पूर्णपणे विकसित झाली की, जाणणारा, जाणणं आणि जे जाणलं जातं ती मनाची अवस्था उरत नाही; कारण तिथे केवळ जाणीवेचं एकत्व असतं.
दिव्या दृग् अद्रिसंस्थस्य यथा योजनकोटिगान् । भावान् वेत्ति बहिश् चान्तर् एवं तद् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा पर्वतावर बसलेला दिव्यदृष्टी असलेला मनुष्य लाखो योजनांच्या अंतरावर असलेली बाहेरची आणि आतली सर्व वस्तू सहज पाहू शकतो, तसंच मी जागृत अवस्थेत त्या सर्व गोष्टी ओळखतो.
यथा भूमण्डलं भावान् निधिधातुरसादिकान् । वेत्त्य् एवं तन् मया बुद्धम् अनन्यद् दृश्यम् आत्मनः
जशी पृथ्वीवर ठेवलेली धनसंपत्ती, खनिजं आणि इतर वस्तू ती पृथ्वी ओळखते, तसंच मीही हे समजून घेतलं आहे की, आत्म्यापासून वेगळं असं काहीच दिसत नाही.
ब्रह्मन्न् अनुभवत्य् एवं त्वयि तामरसेक्षणा । सा किं कृतवती ब्रूहि कान्तार्यापाठपाठिनी
हे ब्रह्मन्, कमळासारख्या डोळ्यांची ती तुझ्यात असंच अनुभवते; सांग, ती प्रिय व उत्तम श्लोक म्हणणारी आर्या काय साध्य करून गेली आहे?
ताम् एवार्यां पठन्ती सा तथैवानुनयान्विता । मत्समीपे नभोदेहा व्योम्नि देवीव संस्थिता
ती आर्या तेच श्लोक म्हणत, तसंच मनापासून विनंती करत, माझ्या जवळ आकाशासारख्या देहात उभी राहिली, जणू काही आकाशात स्थिर झालेली एखादी देवीच.
यथाहम् आकाशवपुस् तथैवासौ खरूपिणी । तेन दृष्टा न सा पूर्वदेहेन ललना मया
जसं माझं रूप आकाशासारखं आहे, तसंच तिचंही रूप आकाशासारखंच आहे. म्हणून मी त्या स्त्रीला तिच्या आधीच्या देहाने पाहिलं नाही.
अहम् आकाशरूपात्मा सा खमात्रशरीरिणी । जगज्जालं खमात्रं तद् इति तत्र तदा स्थितम्
मी आकाशस्वरूप आहे, आणि ती इथे फक्त आकाशरूप शरीरात आहे. हे जगाचं जाळं इथे फक्त आकाशच आहे — त्या वेळी तिथे असंच ठरलं होतं.
शरीरस्थानकरणप्रयत्नप्राणसम्भवैः । यद् उदेति वचो वर्णैस् तत् कुतस् तादृशाकृतेः
शरीर, जागा, इंद्रिये, प्रयत्न आणि श्वास यांच्या संयोगाने जे बोलणं निर्माण होतं, ते असं आकाशरूप असताना कसं शक्य आहे?
रूपालोकमनस्काराẖ कुतो व्योमात्मनाम् इति । ब्रूहि मे भगवंस् तत्र तथावृत्तस्य निश्चयम्
रूप, ज्ञान आणि मनाचे विचार — हे सगळं आकाशस्वरूप असणाऱ्यांना कसं असू शकतं? हे असं घडलं तेव्हा त्याचा खरा अर्थ काय आहे, हे मला सांगा, भगवन्.
रूपालोकमनस्काराश् शब्दपाठवचांसि च । यथा स्वप्ने नभस्य् एव सन्ति तत्र तथाम्बरे
स्वप्नातल्या आकाशात जसं रूपं, दिसणं, मनाचे विचार, शब्दांचं उच्चारण आणि बोलणं असतं, तसंच तिथल्या आकाशातही ते असतं.
रूपालोकमनस्कारैस् स्वप्ने चिन्नभ एव ते । यथोदेति तथा तत्र तद् दृश्यं खात्मकं स्थितम्
स्वप्नातलं रूप, दिसणं आणि मनाचे विचार हे सगळं फक्त चैतन्याच्या आकाशातच असतं; जसं ते तिथे उमटतं, तसंच तिथे दिसणारं सुद्धा आकाशस्वरूपच ठरतं.
न केवलं तु तद् दृश्यं यावत् त्वद्विषये वयम् । जगच् चेदं खम् एवाच्छं यथा तन् नस् तथाखिलम्
फक्त तेच दिसणारं नाही, तर तुझ्याशी संबंधित आपण जिथपर्यंत आहोत, तिथपर्यंत हे सगळं जगही शुद्ध आकाशच आहे; जसं ते आहे, तसंच हे सगळं आहे.
परमार्थमहाधातुर् वेद्यनिर्मुक्तचिद्वपुः । एवं नाम स्वयं भाति स्वभावस्यैष निश्चयः
जो परमात्मा सर्वश्रेष्ठ तत्त्व आहे, ज्याचं चैतन्य जाणण्याजोग्या गोष्टींपासून मुक्त आहे, तो स्वतःच प्रकाशतो; हेच त्याच्या स्वभावाचं निश्चित स्वरूप आहे.
शरीरस्थानकरणसत्तायां का तव प्रमा । यथैव तेषां देहादि तथास्माकम् इदं स्थितम्
शरीर, जागा आणि इंद्रिये यांच्या अस्तित्वाबद्दल तुला काय खात्री आहे? जसं तुझ्यासाठी शरीर वगैरे निश्चित आहे, तसंच आमच्यासाठीही हे सगळं निश्चित आहे.
यथैव तत् तथैवेदं यथैवेदं तथैव तत् । असत् सत्ताम् इव गतं सच् चासद् इव च स्थितम्
जसं ते आहे, तसंच हे आहे; आणि जसं हे आहे, तसंच ते आहे. खोटं खरं वाटतं, आणि खरं खोटं वाटतं.