चिन्मात्रे परमे व्योम्नि कुत एव भवाभवौ । कुतो भावविकारादिẖ कथं व्योम्नि निराकृतौ
शुद्ध चैतन्यरूप, सर्वोच्च आकाशात निर्माण किंवा नाश कसा होईल? निराकार आकाशात अस्तित्वाचा बदल किंवा विकार कसा येईल?
महाकल्पादयो भावा रामैतानि जगन्ति च । ब्रह्मात्मकतयैवास्मिन् संविद्ब्रह्मणि संस्थितम्
राम, हे महाकल्प आणि ही सर्व जगं, ब्रह्मस्वरूप असलेल्या या चैतन्यातच स्थिर आहेत, कारण त्यांची खरी ओळख ब्रह्माशीच आहे.
निराकृत्य् अच्छचिन्मात्रं दृश्यं सङ्कल्प्य तद्वशम् । याति येनैव घटितो यक्षस् तं घट्टयेत् किल
शुद्ध, निराकार चैतन्य हे दृश्य जग कल्पना करून, ते आपल्या अधीन करते; जसं एखादा यक्ष स्वतःचं मायाजाल तयार करून त्याला हवे तसे फिरवतो.
अवयवावयविनोर् दृश्ययोर् वाप्य् अदृश्ययोः । एकात्मनोर् एव सदा न भेदो ऽस्ति कदाचन
अंग आणि संपूर्ण, किंवा दृश्य आणि अदृश्य यांच्यात कधीच खरा फरक नसतो, कारण दोन्ही नेहमी एकाच स्वरूपाचे असतात.
इतो भाव इतो ऽभाव इतस् सर्ग इतẖ क्षयः । स्वभावम् एवानुभवद् इति ब्रह्माचलं स्थितम्
याच्यापासून अस्तित्व येतं, याच्यापासून अनस्तित्व येतं, याच्यापासून सृष्टी होते आणि याच्यापासून नाशही होतो; आपला स्वभाव अनुभवताना ते अचल ब्रह्म कायमच स्थित असतं.
एवम्मये ऽपि परमे ब्रह्माकाशे न रञ्जनाः । काश्चिद् एवाङ्ग सन्तीन्दुबिम्बे विषलता यथा
अशा या परिपूर्ण ब्रह्माच्या आकाशात कोणतीही कलुषता राहत नाही; जसं मित्रा, चंद्राच्या गोलावर क्वचितच एखादी रेषा दिसते.
निर्मले परमाकाशे क्व भावाभावरञ्जनाः । क्वादिमध्यान्तकलनाẖ क्व लोकान्तरविभ्रमः
शुद्ध, सर्वोच्च आकाशात अस्तित्व किंवा अनस्तित्व यांचा रंग कुठे आहे? आरंभ, मध्य, शेवट यांची कल्पना कुठे आहे? दुसऱ्या लोकांचा गोंधळ कुठे आहे?
अपरिज्ञानम् एवैकम् अत्र दोषवद् उत्थितम् । केवलं तत् परावृत्य प्रेक्षणात् परिशाम्यति
इथे फक्त अज्ञानच दोषासारखं दिसतं; पण ते मागे वळवून नीट पाहिलं, की ते पूर्णपणे शांत होतं.
अज्ञानं ज्ञप्तिबोधेन परामृष्टं प्रणश्यति । येनैवाभ्युत्थितं तेन पवनेनेव दीपकः
अज्ञानाला जेव्हा ज्ञानाच्या प्रकाशाने स्पर्श होतो, तेव्हा ते नाहीसं होतं—जसं वाऱ्याने पेटलेला दिवा त्याच वाऱ्याने विझतो.
अज्ञानं सम्परिज्ञातं नासीद् एवेति बुध्यते । अबन्धमोक्षं ब्रह्मैव सर्वम् इत्य् अवगम्यते
अज्ञान पूर्णपणे समजलं, की ते कधीच नव्हतं असं उमगतं; मग सर्व काही बंधन आणि मुक्तीपासून मुक्त असलेलं ब्रह्मच आहे, हे कळतं.
एवम्बोधाद् धि यो राम मोक्ष उक्तस् स्वसंविदा । विचारयन्न् आलभते नात्र कश्चन संशयः
हे राम, स्वतःच्या जाणिवेने जेव्हा मुक्तीची खरी समज येते, तेव्हा ती विचाराने नक्की मिळते—यात काहीच शंका नाही.
इदं जगज्जालम् अनाद्य् अजातं ब्रह्मेत्थम् आभातम् इतीह दृष्ट्वा । विचारदृष्ट्याष्टगुणेश्वरत्वं पश्यंस् तृणं स्वात्मनि जीव आस्ते
हे जग अनादी, न जन्मलेलं आणि ब्रह्मरूप असं दिसतं, असं जेव्हा माणूस विचारपूर्वक पाहतो, तेव्हा त्याला सगळीकडे ईश्वरच दिसतो आणि गवताचं पातंही आपल्यातच आहे असं वाटून तो शांतपणे राहतो.
यद् एतद् भवता दृष्टं चिद्व्योमवपुषा तदा । तद् एकदेशसंस्थेन किम् उत भ्रमताम्बरे
तुला ज्या वेळी चैतन्याच्या आकाशासारखं स्वरूप दिसलं, तेव्हा ते एकाच ठिकाणी असो किंवा आकाशात फिरत असो—त्यात काय फरक आहे?
सम्पन्नो ऽहम् अनन्तात्मा व्यापी व्योम तदा किल । स्यातां तस्याम् अवस्थायां कीदृशौ तौ गमागमौ
मी पूर्ण आहे, माझं स्वरूप अनंत आहे, आणि मी सर्वत्र पसरलेलो आहे—मग अशा अवस्थेत येणं किंवा जाणं याला काही अर्थच राहत नाही.
नैकस्थानस्थितिमयो नाहं गतिमयो ऽभवम् । तदा तेन ख एवास्मिन् दृष्टम् एतन् मयात्मनि
मी एका ठिकाणी स्थिर नव्हतो, ना मी केवळ हालचालीतून बनलो होतो; त्या वेळी माझ्या आत फक्त हे आकाशच मला दिसत होतं.
यथाङ्गानि शरीरे त्वं पश्यस्य् आपादमस्तकम् । चिन्नेत्रेणाप्य् अनेत्रेण तथैतद् दृष्टवान् अहम्
जसं तू तुझ्या शरीरात डोक्यापासून पायापर्यंत सर्व अवयव पाहतोस, ते जाणीवेनं असो किंवा नसू दे, तसंच मी हे सर्व पाहिलं.
अनाकृतेर् निरवयवस्थितेस् तदा तथाभवन् विमलचिदम्बरात्मनः । जगन्ति तान्य् अवयवजालकानि मे यथा खता न हि गलिता न वस्तुता
त्या वेळी मी निराकार, अविभाज्य, निर्मळ आकाशासारख्या जाणीवेत होतो; मला ही सगळी जगं फक्त अवयवांच्या जाळ्यासारखी वाटली, जसं आकाशातल्या छिद्रांना ना काही गळून पडतं, ना त्यांना खरी अस्तित्व असतं.
प्रमाणम् अत्र ते स्वप्नदृष्टो भुवनविभ्रमः । स्वप्ने ऽनुभूयते दृश्यं न च किञ्चित् खम् एव तत्
याचं उदाहरण म्हणजे स्वप्नात दिसणारी जगांची गोंधळलेली स्थिती; स्वप्नात जे काही दिसतं, ते प्रत्यक्षात फक्त आकाशच असतं.
यथा पश्यति वृक्षस् स्वं पत्त्रपुष्पफलादिकम् । स्वसंवेदननेत्रेण तथैतद् दृष्टवान् अहम्
जसा एखादा वृक्ष आपल्या पानं, फुलं आणि फळं स्वतःच्या जाणिवेने पाहतो, तसंच मी हे सर्व अनुभवलं.
यथाम्बुधिर् अनन्तात्मा वेत्ति सर्वाञ् जलेचरान् । तरङ्गावर्तफेनांश् च तथैतद् बुद्धवान् अहम्
जसा अथांग समुद्र आपल्या लाटां, भोवऱ्यां, फेस आणि सगळ्या जलचरांना ओळखतो, तसंच मी हे सर्व समजून घेतलं.
अवयवान् अवयवी यथा वेत्ति निजात्मनि । अनन्यान् आत्मनस् सर्गांस् तथैतान् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा शरीरधारक आपल्या शरीरातील सर्व अवयवांना आपलेच म्हणून ओळखतो, तसंच मी या सर्व सृष्टीला स्वतःपासून वेगळं नाही असं जाणलं.
अद्यापि तान् अहं देहे व्योम्नि शैले जले स्थले । तथैव सर्गान् पश्यामि राम बोधैकतां गतः
आजही, शरीरात, आकाशात, पर्वतात, पाण्यात आणि जमिनीवर मी ही सृष्टी तशीच पाहतो, कारण राम, मी ज्ञानाच्या एकत्वात पोहोचलो आहे.
पुरो ऽस्माकम् इदम् यत् खं गृहस्यान्तर् बहिस् तथा । पूर्णम् एतज् जगद्वृन्दैर् वेत्ति बोधैकतां गतः
आपल्या समोर असलेली ही जागा, जी घराच्या आत आणि बाहेर आहे, ती साऱ्या जगांच्या समूहांनी भरलेली आहे; ज्याने शुद्ध जाणीवेत एकरूपता साधली आहे, तो हे ओळखतो.
यथाम्भो रसतां वेत्ति शैत्यं वेत्ति यथा हिमम् । स्पन्दं वेत्ति यथा वायुस् तथैतद् वेत्ति शुद्धधीः
जसं पाणी आपली चव ओळखतं, बर्फ आपली थंडी ओळखतो, आणि वारा आपली हालचाल ओळखतो, तशीच शुद्ध मनही हे ओळखतं.
यो यो राम विवेकात्मा शुद्धबोधैकतां गतः । स स एवम्मयैकात्मा वेत्ति स्वात्मानम् ईदृशम्
राम, जो कोणी विवेकाने स्थिर राहतो आणि शुद्ध जाणीवेत एकरूप होतो, तोच अशा प्रकारे स्वतःला ओळखतो.
अस्यां दृष्टौ परिणते वेत्तृवेदनवेद्यधीः । न काचिद् अस्त्य् अभ्युदिता विज्ञानैकात्मता यतः
ही दृष्टी पूर्णपणे विकसित झाली की, जाणणारा, जाणणं आणि जे जाणलं जातं ती मनाची अवस्था उरत नाही; कारण तिथे केवळ जाणीवेचं एकत्व असतं.
दिव्या दृग् अद्रिसंस्थस्य यथा योजनकोटिगान् । भावान् वेत्ति बहिश् चान्तर् एवं तद् बुद्धवान् अहम्
जसा एखादा पर्वतावर बसलेला दिव्यदृष्टी असलेला मनुष्य लाखो योजनांच्या अंतरावर असलेली बाहेरची आणि आतली सर्व वस्तू सहज पाहू शकतो, तसंच मी जागृत अवस्थेत त्या सर्व गोष्टी ओळखतो.
यथा भूमण्डलं भावान् निधिधातुरसादिकान् । वेत्त्य् एवं तन् मया बुद्धम् अनन्यद् दृश्यम् आत्मनः
जशी पृथ्वीवर ठेवलेली धनसंपत्ती, खनिजं आणि इतर वस्तू ती पृथ्वी ओळखते, तसंच मीही हे समजून घेतलं आहे की, आत्म्यापासून वेगळं असं काहीच दिसत नाही.
ब्रह्मन्न् अनुभवत्य् एवं त्वयि तामरसेक्षणा । सा किं कृतवती ब्रूहि कान्तार्यापाठपाठिनी
हे ब्रह्मन्, कमळासारख्या डोळ्यांची ती तुझ्यात असंच अनुभवते; सांग, ती प्रिय व उत्तम श्लोक म्हणणारी आर्या काय साध्य करून गेली आहे?
ताम् एवार्यां पठन्ती सा तथैवानुनयान्विता । मत्समीपे नभोदेहा व्योम्नि देवीव संस्थिता
ती आर्या तेच श्लोक म्हणत, तसंच मनापासून विनंती करत, माझ्या जवळ आकाशासारख्या देहात उभी राहिली, जणू काही आकाशात स्थिर झालेली एखादी देवीच.