पाषाणमौनप्रतिमं नकिञ्चिद् अभिशब्दितम् । यत् तत् किञ्चिद् इवोद्द्योतरूपं ब्रह्म जगत् स्मृतम्
जे दगडाच्या शांततेसारखं, कुठल्याही शब्दांनी न सांगता येणारं, जणू काहीतरी आहे असं हलकं रूप घेऊन दिसतं—तेच ब्रह्म, आणि तेच जग म्हणून ओळखलं जातं.
विभात्य् अचेत्यचिद्व्योम्नि स्वसत्तैव जगत्तया । निराकारे निराकारा स्वप्नानुभवसन्निभा
जिथे जाणिवाही नाही आणि अस्तित्वही नाही, तिथेच त्याचं स्वतःचं अस्तित्व जगासारखं चमकतं; निराकारात निराकार, जसं स्वप्नाचा अनुभव असतो तसं.
अनन्यद् आत्मनो ब्रह्म सर्वं भामात्ररूपकम् । प्रकाशनम् इवालोकẖ करोति न करोति च
स्वतः वेगळं असं काही नाही, आत्मा म्हणजेच ब्रह्म, आणि सर्व काही त्या चैतन्याच्या प्रकाशासारखं दिसतं. जसं प्रकाश उजेड देतो आणि काही वेळा देत नाही, तसं हेही आहे.
तेषु रामानुभूयन्ते जगल्लक्षेषु तत्र वै । उष्णानि चन्द्रवृन्दानि सूर्याश् शीतलमूर्तयः
राम, तिथे या जगाच्या विविध चिन्हांमध्ये, गरम चंद्र आणि गारवा देणारे सूर्य अनुभवायला येतात.
प्रजास् तमसि पश्यन्ति पश्यन्त्य् एव न तेजसि । उलूकस्य समाचारास् तस्यैव सदृशस्वनाः
तिथे जीव अंधारात पाहू शकतात, पण प्रकाशात पाहू शकत नाहीत; त्यांचं वागणं आणि आवाज घुबडासारखेच असतात.
इतश् शुभेन नश्यन्ति यान्ति पापैस् तथा दिवम् । विषाशनेन जीवन्ति म्रियन्ते ऽमृतभोजनैः
इथे पुण्य केल्याने लोक नष्ट होतात, आणि पाप केल्याने स्वर्गात जातात; विष खाऊन जगतात आणि अमृत खाऊन मरतात.
यद् यथा बुध्यते बोधो यथोदेत्य् अथ वा स्वतः । तथाशु स्फुटताम् एति सद् वासद् वा सद् एव तत्
जशी जशी जाणीव मनात उमटते, ती आपोआप किंवा वेगळ्या प्रकारे जरी आली, तरी खरी किंवा खोटी म्हणून ती लगेचच स्पष्ट होते; आणि त्या क्षणी फक्त तीच असते.
विटपाकारमूलौघदर्शनाद् वज्रशोभिभिः । घूर्णते पुष्पपत्त्राढ्यैḫ पादपैर् व्योम्नि काननम्
झाडांचे खोड, मुळे आणि फांद्या दिसल्यामुळे, आकाशातील जंगल जणू फुलांनी आणि पानांनी सजलेली झाडे घेऊन, हिर्यासारखी चमकत डोलताना भासते.
सिकताḫ पीडितास् सत्यस् स्रवन्ति स्नेहजं रसम् । शिलाफलहकेभ्यश् च जायन्ते कमलान्य् अलम्
जेव्हा वाळू दाबली जाते, तेव्हा ती खरोखरच ओलाव्यामुळे रस गळू लागते; आणि खडकाच्या फळांच्या खोल्यांतून भरपूर कमळे उगवतात.
दारुण्य् अश्मनि भित्तौ च चञ्चलास् सालभञ्जिकाः । गृहाङ्गनाभिस् सहिता गायन्ति कथयन्ति च
लाकूड, दगड आणि भिंतींवर, चपळ सालभंजिका मूर्ती आणि घरातील स्त्रिया एकत्र येऊन गातात आणि बोलतात.
मेघान् परिदधत्य् उच्चैर् भूतान्य् उच्चैḫपटान् इव । प्रतिवर्षं विजातीयान्य् उत्पद्यन्ते फलान्य् अगे
सर्व प्राणी जणू काही उंच वस्त्र पांघरल्यासारखे ढग आकाशात वाहून नेतात. प्रत्येक वर्षी त्यांच्या टोकावर वेगवेगळ्या प्रकारची फळे येतात.
सन्निवेशे न नियतैर् अङ्गानां विविधाङ्गकैः । शिरोभिस् सर्वभूतनि परिक्रामन्ति भूमिगैः
त्यांच्या अंगांची रचना ठरलेली नसते, विविध प्रकारची अवयव असतात. सर्व प्राणी पृथ्वीवर फक्त डोके असलेल्या शरीराने फिरतात.
शास्त्रवेदविहीनानि निर्धर्माण्य् एव कानिचित् । यत्किञ्चनैककारीणि तिर्यग्वत् त्रिजगन्त्य् अधः
खालील काही जगांमध्ये शास्त्र किंवा वेद नाहीत, तिथे धर्मही नाही. तिथले लोक जसे वाटेल तसे वागतात आणि प्राण्यांसारखे वागतात.
कामसंवित्तिहीनानि निस्स्त्रीजातीनि कानिचित् । भूतैस् संशुष्कहृदयैर् व्याप्तान्य् अश्ममयैर् इव
काही जगांमध्ये इच्छा किंवा जाणिवा नसतात, तिथे एकही स्त्री नसते. तिथे राहणाऱ्या प्राण्यांची मने कोरडी असतात, जणू काही दगडासारखी.
पवनाशनभूतानि समरत्नाश्मकानि च । अज्ञातार्थान्य् अलुब्धानि निर्गर्धानि च कानिचित्
काही जीव फक्त वाऱ्यावर जगतात, काही मौल्यवान दगडांसारखे किंवा खडकांसारखे असतात; काहींना आपला हेतूच माहीत नसतो, काहींना लोभ नसतो, आणि काहींना काहीही मालमत्ता नसते.
क्वचित् प्रत्येकम् आत्मानं पश्यत्य् आप्नोति नेतरत् । बहुभूतकम् अप्य् अस्ति जगद् इत्य् एकभूतकम्
कुठे कुणाला फक्त स्वतःचाच अनुभव येतो आणि दुसरे काहीच मिळत नाही; तर कुठे जग अनेक जीवांनी भरलेले दिसते, पण ते एकसंधच वाटते.
नखकेशादिके यद्वत् तद्वद् अन्यत्र संस्थितिः । आत्मवत् सर्वभूतानाम् एकभूतात्मभावना
जसं नखं आणि केस यांमध्ये अस्तित्व असतं, तसंच इतरत्रही आहे; सर्व जीवांमध्ये एकाच आत्म्याचं अस्तित्व आहे असं समजलं जातं.
अनन्तापारपर्यन्तं शून्यम् एव बहु क्वचित् । यन् न नस् संविद् आप्नोति तस्यान्ते ऽपि जगत् पुनः
कुठे कुठे फक्त रिकामेपणच असतं—अंतहीन, अमर्याद; जिथे जाणीव पोहोचत नाही, तिथेही त्या काठावर पुन्हा जग प्रकट होतं.
अत्यन्ताबुद्धबुद्धीनि मोक्षशब्दार्थदृष्टिषु । दारुयन्त्रमयाशेषभूतौघान्य् एव कानिचित्
काही जीवांना अगदीच जाणीव नसते, 'मोक्ष' या शब्दाचा अर्थसुद्धा त्यांना माहीत नसतो; ते जणू लाकडाच्या बाहुल्यांसारखे, फक्त जिवंत प्राण्यांचा एक समूह असतात.
ऋक्षचक्रविहीनानि निष्कालकलनानि च । मूकसङ्केतसाराणि भूतजालानि कानिचित्
काही जीवसमूहांना ग्रह-ताऱ्यांचा किंवा काळाचा काही संबंध नसतो, त्यांच्यात मोजमाप किंवा विचार करण्याची क्षमता नसते; त्यांचं अस्तित्व केवळ मुक्या इशाऱ्यावर आधारलेलं असतं, ते फक्त जिवंत वस्तूंचे झुंड असतात.
कानिचिद् वर्जितान्य् एव नेत्रशब्दार्थसंविदा । व्यर्थदीप्तार्कतेजांसि भूतानीत्य् एकचिन्तया
काही जीवांना पाहणं, ऐकणं किंवा अर्थ समजणं या सगळ्याचं भान नसतं; त्यांचा तेज जरी सूर्यासारखा असला तरी तो व्यर्थ असतो, आणि एकाच विचारामुळे त्यांना 'जीव' असं मानलं जातं.
घ्राणसंविद्विहीनानि व्यर्थामोदानि कानिचित् । मूकानि शब्दवैयर्थ्याच् छ्रुतिहीनानि कानिचित्
काहींना वास ओळखता येत नाही, त्यामुळे त्यांचा सुगंध वाया जातो; काहींना आवाजाचं काहीच महत्त्व नसल्यामुळे ते मूक असतात, आणि काहींना ऐकूच येत नाही.
वाक्यसंविद्विहीनत्वात् प्रमूकान्य् एव कानिचित् । स्पर्शसंविद्विहीनत्वाद् अश्माङ्गान्य् एव कानिचित्
काही जीव बोलण्याची शक्ती नसल्यामुळे मुक्यासारखे असतात; काहींना स्पर्शाची जाणीव नसल्यामुळे ते दगडासारखे वाटतात.
संविन्मात्रमयान्य् एव दृष्टान्य् अपि च कानिचित् । व्यवहारीण्य् अथाग्राह्याण्य् एव नित्यं पिशाचवत्
काही जण फक्त चैतन्याने बनलेले दिसतात; हे लोक व्यवहार करत असले तरी नेहमीच न पकडता येणारे, जणू काही भुतांसारखे असतात.
भूमयान्य् एकनिष्ठानि निष्पिण्डान्य् एव कानिचित् । जगन्ति व्योमरूपाणि तावत् तत्र कचन्ति खे
काही जगं पूर्णपणे पृथ्वीवर आधारलेली, घट्ट आणि ठिसूळ असतात; तर काही आकाशासारखी रूप घेऊन त्या आकाशात तरंगत राहतात.
कानिचिद् वारिपूर्णानि वह्निपूर्णानि कानिचित् । जगन्ति व्योमरूपाणि तावत् तत्र कचन्ति खे
काही जगं पाण्याने भरलेली असतात, काही अग्नीने भरलेली असतात; आणि ही जगं आकाशासारखी रूप घेऊन त्या आकाशात तरंगत राहतात.
धरापीठैकपूर्णेषु तिष्ठन्त्य् अन्येषु देहिनः । भेका इव शिलाकोशे कीटा इव धरोदरे
ज्या लोकांमध्ये फक्त पृथ्वीच भरलेली आहे, तिथे देहधारी जीव राहतात, जणू काही बेडक दगडाच्या कप्प्यात किंवा किडे जमिनीच्या पोटात असावेत.
जलैकपरिपूर्णेषु निरब्ध्युर्वीवनाद्रिषु । भ्रमन्त्य् अन्येषु भूतानि नित्यम् एवोग्रमीनवत्
ज्या लोकांमध्ये फक्त पाणीच भरलेलं आहे, तिथे पाण्याशिवाय असलेल्या प्रदेशांत, जंगलांत आणि डोंगरांमध्ये इतर जीव सतत भटकत असतात, जणू काही रागी माशांसारखे.
अन्येष्व् अग्न्येकपूर्णेषु जलादिरहितान्य् अपि । भूतान्य् अग्निमयान्य् एव स्फुरन्त्य् अलम् अलातवत्
ज्या लोकांमध्ये फक्त अग्नीच भरलेला आहे आणि जिथे पाणी वगैरे इतर तत्त्वे नाहीत, तिथे अग्नीपासून बनलेले जीव अग्नीच्या ज्वालेप्रमाणे सतत हालचाल करतात.
अन्येष्व् अनिलपूर्णेषु भूतान्य् अस्तेतराण्य् अपि । वातमात्रमयाङ्गानि स्फुरन्त्य् अर्जुनवातवत्
ज्या लोकांमध्ये फक्त वायूच भरलेला आहे, आणि इतर तत्त्वे नसली तरी, तिथे वायूपासून बनलेली शरीरं असलेले जीव अर्जुनाच्या झाडात वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखे सतत हालचाल करतात.