चतुर्दशदशैकादिविधभूतगणानि च । पुनस् तान्य् एव तान्य् अन्तर् अन्यान्य् अन्यान्य् अथो बहिः
चौदा, दहा, एक अशा प्रकारच्या सर्व जीवांच्या जमाती — या पुन्हा आत आहेत, काही बाहेर आहेत, आणि काही वेगळ्याच ठिकाणी आहेत.
नरकस्वर्गपातालबन्धुमित्रमयान्य् अपि । महारम्भमयान्य् एव शून्यानि परमार्थतः
नरक, स्वर्ग, पाताळ, नातेवाईक, मित्र — ही सगळी मोठी वाटणारी नाती आणि जागा, प्रत्यक्षात परमार्थाने पाहता पूर्णपणे रिकामीच आहेत.
क्षीराम्बुधेर् जलानीव स्नेहसाराणि सर्वतः । तरङ्गभङ्गुराण्य् अन्तर् बहिश् चावृत्तिमन्ति च
दुधाच्या समुद्रातल्या थेंबांसारखे, सर्वत्र स्निग्धतेने भरलेले, हे तरंगांसारखे आहेत — आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी नाजूक आणि चक्राकार फिरणारे.
आभासमात्ररूपाणि तेजांस्य् आत्मविवस्वतः । जातानीव स्वतस् तानि स्पन्दनानि नभस्वतः
हे केवळ भास आहेत, आत्मरूप सूर्याच्या तेजासारखे; जणू काही स्वतःपासूनच जन्मलेले, आकाशातील लहरींसारखे वाटतात.
वृक्षरूपाणि पत्त्राणां बुद्ध्यहङ्कारचेतसाम् । असताम् अप्य् असन्त्य् एव स्वप्नो ऽन्यस्थो नृणाम् इव
जसे पानांसाठी झाड असते, तसेच बुद्धी, अहंकार आणि मन यांच्यासाठी हे आहेत; जरी हे खरे नसले तरी, माणसाच्या दुसऱ्या कुठेतरी असलेल्या स्वप्नासारखे अस्तित्वात आहेत.
पुराणवेदसिद्धान्तकल्पनातल्पपालिषु । घननिद्राणि सुप्तानि बिभ्रन्ति शवताम् इव
पुरातन आणि वेदांतील मतांच्या, कल्पनांच्या लहान पाट्यांमध्ये, जणू काही मृत व्यक्तींच्या खोल झोपेसारखी झोप पाळतात.
परमार्थमहारण्ये चिद्गन्धर्वकृताणि खे । सूर्यदीपकदीप्तीनि गृहाणि गहनान्य् अति
परम अर्थाच्या त्या विशाल अरण्यात, आकाशात गंधर्वांनी घडवलेली अद्भुत अशी राजवाडे होते, जे सूर्य आणि दिव्यांच्या तेजाने उजळून निघालेले, फारच खोल आणि गूढ होते.
प्रजायमानानि नभस्य् अनन्ते विशीर्यमाणानि च निर्निमित्तम् । तदा त्व् अहं तैमिरिकाक्षदृष्टकेशोण्डुकानीव जगन्त्य् अपश्यम्
ती राजवाडे अनंत आकाशात आपोआप निर्माण होत आणि कारण नसताना नाहीशीही होत, त्या वेळी माझ्या डोळ्यांवर जणू अंधार पडल्यासारखे झाले होते आणि मला ही सारी जगं फक्त केसांच्या गोळ्यासारखीच दिसत होती.
ततो ऽहम् अभितो भ्रान्तस् तादृशḫ प्रविचारयन् । बहुकालम् असंरुद्धसंविदाकाशतां गतः
मग मी सर्वत्र भटकत राहिलो आणि अशा विचारात गुंतलो; बऱ्याच काळानंतर माझे भान अगदी मोकळ्या आकाशासारखे, कुठेही न अडकता विस्तारले.
शब्दं पश्चात् तम् अश्रौषम् अहं वीणास्वनोपमम् । क्रमात् स्फुटपदं जातं तत आर्यात्वम् आगतम्
नंतर मी एक आवाज ऐकला, तो वीणेच्या सुरांसारखा मधुर होता; हळूहळू त्यातील शब्द स्पष्ट झाले आणि त्यातूनच मला खरा मोठेपणा मिळाला.
शब्ददेशपतद्दृष्टिर् दृष्टवान् वनिताम् अहम् । पार्श्वे कनकनिष्ष्यन्दप्रभया भासिताम्बराम्
त्या आवाजाच्या दिशेने पाहताच, मी एका स्त्रीला पाहिले, जिने आपल्या बाजूला वाहणाऱ्या सोन्याच्या तेजाने तिचे वस्त्र उजळवले होते.
आलोलमाल्यवसनाम् अलकाकुललोचनाम् । लोलधम्मिल्लवलनाम् अन्यां श्रियम् इवागताम्
तीच्या अंगावर फुलांच्या माळा आणि हलणारी वस्त्रे होती, केस विस्कटलेले आणि डोळे चंचल, मोकळे केस वारंवार हलत होते—ती जणू नवीच आलेली दुसरी लक्ष्मीच वाटत होती.
कान्तकाञ्चनगौराङ्गीम् अङ्गस्थनवयौवनाम् । वनदेवीम् इवामोदिसर्वावयवसुन्दरीम्
तिचे अंग सुंदर सोन्यासारखे झळाळत होते, शरीर तरुण आणि भरलेले, सर्व अंगांनी सुंदर, जणू एखादी वनदेवीच आनंद पसरवत उभी आहे.
सा पूर्णचन्द्रवदना पुष्पप्रकरहासिनी । यौवनोद्दामवदना पक्ष्मलेक्षणशालिनी
तिचा चेहरा पूर्ण चंद्रासारखा, फुलांच्या गजऱ्यांसह हसणारी, तारुण्याने उजळलेली, लांब पापण्यांनी सजलेली डोळे.
आकाशकोशसदना शशाङ्ककरसुन्दरी । मुक्ताकलापरचना कान्ता मदनुसारिणी
जिचं घर आकाशाच्या पोकळीत आहे, जिचं सौंदर्य चंद्राच्या किरणांइतकं मोहक आहे, जी सुंदर मोत्यांच्या माळांनी सजलेली आहे, अशी माझी प्रिया माझ्यामागे चालत होती.
स्वरेण मधुरेणेमाम् आर्याम् आर्यविलासिनी । पपाठाकठिनं वामा मत्पार्श्वे मृदुहासिनी
गोड आवाजात, ही सुसंस्कृत आणि मनमोहक स्त्री, माझ्या शेजारी हलकं हसत, पण थोड्या कठोरपणे, गंभीर शब्द बोलू लागली.
असदुदितरिक्तचेतनसंसृतिमृगसरिति मुह्यमानानाम् । अवलम्बनतटविटपिनम् अभिनौमि भवन्तम् एव मुने
हे मुनी, जे लोक या जगाच्या भ्रमात हरवले आहेत, ज्यांची मनं रिकामी आणि खोटी आहेत, त्यांना आधार देणाऱ्या काठीवरील झाडासारखे तुम्ही आहात; म्हणून मी फक्त तुम्हालाच वंदन करतो.
इत्य् आकर्ण्याहम् आलोक्य तां चारुवचनस्वनाम् । ललनेयं किम् अनयेत्य् अनादृत्यैव तां गतः
हे ऐकून आणि तिचं सुंदर बोलणं व आवाज पाहून, 'ही स्त्री कोण आहे?' असं माझ्या मनात आलं, पण मी तिला दुर्लक्ष करून तिथून निघून गेलो.
ततो जगद्वृन्दमयीं मायां सम्प्रेक्ष्य विस्मितः । अनादृत्यैव तां व्योम्नि विहर्तुम् अहम् उद्यतः
मग या जगाच्या असंख्य रूपांची माया पाहून मी अचंबित झालो. ती माया दुर्लक्ष करून, मी आकाशात मुक्तपणे विहरण्याचा निर्धार केला.
ततस् तां तत्कृतां चिन्ताम् अलम् उत्सृज्य खे स्थिताम् । जगन्मायां कलयितुं व्योमात्माहं प्रवृत्तवान्
मग तिने निर्माण केलेली ती चिंता, जी आकाशातच राहिली होती, ती पूर्णपणे सोडून दिली आणि मी, ज्याचे स्वरूपच आकाशासारखे आहे, या जगाच्या मायेला समजून घेण्यास सुरुवात केली.
यावत् तानि तथोग्राणि जगन्ति सकलानि खम् । शून्यम् एव यथा स्वप्ने सङ्कल्पकथने तथा
तोपर्यंत ती सर्व भयंकर जगं आकाशात अस्तित्वात असली, तरी ती स्वप्नात किंवा कल्पनेच्या गोष्टीसारखीच रिकामी वाटत होती.
न पश्यन्ति न शृण्वन्ति कदाचित् कानिचित् क्वचित् । तानि कल्पमहाकल्पजातान् एकत्र तान् मिथः
ती जगं कधीच, कुठेही, काहीच पाहत नाहीत किंवा ऐकत नाहीत; ती सर्व जगं कल्पना आणि महाकल्पनेतून निर्माण झालेली असून, एकत्रच अस्तित्वात असतात.
प्रमत्तपुष्करावर्तान् उन्मत्तोत्पातमारुतान् । स्फुटिताद्रीन्द्रडाक्कारघट्टितब्रह्ममण्डपान्
अविचाराने फुललेल्या कमळांच्या भोवऱ्यांनी, संकटाच्या वेड्या वाऱ्यांनी, आणि पर्वतांच्या शिखरांसारखी तुटून पडलेली ब्रह्ममंडपांची घुमटांनी,
ज्वलत्कल्पाग्निविस्फोटस्फुटदैडबिडास्पदान् । प्रतपद्द्वादशाकारकटुमार्ताण्डमण्डलान्
जगाचा अंत करणाऱ्या ज्वलंत अग्नीच्या स्फोटांनी, देवांच्या निवासस्थानांची तडे गेलेली घरं, आणि बारा सूर्यांसारख्या प्रखर तेजाच्या वर्तुळांनी सर्वत्र जाळून टाकलं,
लुठत्सुरपुरव्रातवितताक्रन्दघर्घरान् । रणन्मेर्वादिकटकश्रेणीनिगरणोद्भटान्
स्वर्गातील नगरांच्या विखुरलेल्या समूहांच्या आक्रोश आणि गडगडाटाने, आणि मेरू पर्वतासारख्या दुर्गांच्या रांगा गिळंकृत होण्याच्या भीषण दृश्यांनी,
कल्पाग्निज्वलनोल्लासपटत्पटपटारवान् । आत्मभ्रंशबृहत्क्षोभक्षुब्धाम्बरमहार्णवान्
कल्पांताच्या प्रज्वलित अग्नीच्या कडकडाटाने, आणि आत्म्याचा नाश झाल्यामुळे आकाशासारख्या विशाल समुद्रात मोठी खळबळ उडाल्याने,
देवासुरनरागारघर्घराक्रन्दकर्कशान् । सप्तार्णवमहापूरपूरितार्केन्दुमन्दिरान्
देव, दानव आणि माणसांच्या घरांमधून येणाऱ्या कडक आवाजांनी, तसेच सात मोठ्या समुद्रांनी भरलेल्या सूर्य आणि चंद्राच्या महालांनी, सगळीकडे गडद गडगडाट आणि गर्जना पसरलेली आहे.
न विचेतन्ति कल्पान्तान् सर्वाण्य् एव परस्परम् । एकमन्दिरसंसुप्तास् स्वप्ने रणरयान् इव
पण कल्पांच्या शेवटी, हे सर्व एकमेकांना अजिबात ओळखत नाहीत; जणू सर्वजण एका घरात झोपले आहेत, जसे एखाद्या स्वप्नातले युद्धातले सैनिक.
तत्र रुद्रसहस्राणि ब्रह्मकोटिशतानि च । दृष्टानि विष्णुलक्षाणि कल्पवृन्दान्य् अलं मया
तेथे मी हजारो रुद्र, कोट्यवधी ब्रह्मा, असंख्य विष्णू आणि अनेक कल्पांचे समूह पाहिले आहेत.
तत्र क्वचिद् अनादित्ये निरहोरात्रभूतले । अकल्पयुगवर्षान्ते जगद्व्यूहैẖ क्षयोदयः
तेथे काही ठिकाणी जिथे सूर्य नाही, दिवस-रात्र नाही, अशा भूमीवर, अनंत युगांच्या आणि वर्षांच्या शेवटी, जगांची निर्मिती आणि नाश घडत असतो.