मिथश् चान्यान्यशास्त्राणि मिथो ऽनन्तानि यानि च । अन्यान्यसन्निवेशानि मिथो ऽन्यान्यानि यानि च
त्यांची धर्मशास्त्रं एकमेकांपेक्षा वेगळी आहेत आणि त्यांची संख्या अगणित आहे. त्यांची रचना वेगळी आहे, आणि प्रत्येक दुसऱ्यापेक्षा निराळं आहे.
अन्योऽन्यं परलोकानि मिथस् सिद्धपुराणि च । अन्यादृशमहाभूतान्य् अन्यादृक्षगिरीणि च
त्यांची परलोकं एकमेकांपेक्षा वेगळी आहेत, सिद्धांची नगरीही वेगवेगळी आहेत. त्यांच्या मूलद्रव्यांचा प्रकार वेगळा आहे आणि त्यांच्या डोंगरांचाही स्वरूप वेगळं आहे.
त्वादृशानुभवेहानाम् अगम्यान्य् आततानि च । असमञ्जसरूपाणि कथ्यमानानि मादृशैः
तुझ्यासारख्या अनुभूती सर्वसामान्यांना गाठता येत नाहीत आणि त्या फार दूरवर पसरलेल्या असतात. माझ्यासारख्या लोकांनी त्या सांगितल्या, तर त्या विसंगत आणि जुळत नाहीत असंच वाटतं.
अणुवत् प्रोह्यमानानि चिदादित्यांशुमण्डले । परमार्थश्रियो व्योम्नि रश्मिजालानि कुण्डले
त्या इतक्या सूक्ष्म असतात की जणू काही चेतनेच्या सूर्याच्या प्रकाशात लहान कणांसारख्या विखुरल्या जातात, किंवा जसं परमार्थाच्या तेजाच्या आकाशात किरणांचे वलय उमटतात.
कानिचित् तानि तान्य् एव भूत्वा भूत्वा भवन्त्य् अलम् । कानिचित् तादृशान्य् एव जातानि वनपर्णवत्
त्यांपैकी काही काही वारंवार निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात; काही मात्र जशा आहेत तशाच राहतात, जणू काही अरण्यातील पानांसारख्या दिसतात.
अन्यान्य् अत्रार्धसदृशान्य् अन्यानि सदृशान्य् अपि । कञ्चित् कालं सुसदृशान्य् अन्यान्य् अनघ कानिचित्
इथे काही काही अर्धवट जुळत्या असतात, काही अगदी सारख्या असतात; काही, हे निष्पापा, थोड्या काळासाठी फारच जुळत्या राहतात, तर काही फक्त थोड्याच वेळासाठी तशा दिसतात.
अन्यान्य् अज्ञातकालानि यदृच्छावशतस् स्वयम् । जायमानानि पुष्यन्ति सुस्थिराणि स्थितानि च
काही गोष्टी कधी निर्माण होतात हे कुणालाही माहीत नसतं; त्या आपोआप, सहजपणे जन्म घेतात, वाढतात आणि स्थिर राहतात.
फलानि तान्य् अनन्तानि परमार्थमहातरोः । अनन्यान्य् एव चान्यानि तन्मयान्य् एव वै ततः
या सगळ्या गोष्टी म्हणजे त्या परम सत्याच्या महान वृक्षाची अनंत फळं आहेत; त्यातली काही वेगळी आहेत, काही एकरूप आहेत, तर काही त्या वृक्षाच्याच स्वरूपातली आहेत.
कानिचित् स्वल्पकल्पानि दीर्घकल्पानि कानिचित् । अन्यान्य् अनियतं भूरि नियतं भूरि कानिचित्
काही गोष्टी थोड्या काळासाठी टिकतात, काही फार काळासाठी राहतात; काही असंख्य आणि अनिश्चित असतात, तर काही असंख्य असूनही निश्चित असतात.
तानि शून्यत्वजालानि परमाकाशकोशके । अपरिज्ञातकालानि दृढान्य् अज्ञातदोषके
या सगळ्या गोष्टी त्या परम आकाशाच्या आवरणातल्या रिकाम्या जाळ्यासारख्या आहेत; त्यांचा जन्म कधी झाला हे कुणालाही ठाऊक नाही, त्या मजबूत आहेत आणि त्यांचे दोष कुणालाही कळत नाहीत.
अब्ध्यर्काकाशमेर्वादिशतैर् आवलितान्य् अलम् । चिच्चमत्कारखे स्वप्नजालान्य् आभान्ति चाबिलम्
शेकडो समुद्र, सूर्य, आकाश, मेरू पर्वत आणि असे असंख्य विश्व सहजपणे व्यापले जातात; त्या अद्भुत चैतन्याच्या आकाशात स्वप्नासारखी माया दिसते, पण ती पूर्णपणे निरर्थक असते.
अनुभूतेर् भ्रमात्मत्वात् कारणानाम् अभावतः । पृथ्व्यादीनाम् अहेतूनाम् अत्यन्तं सन्त्य् असन्ति च
अनुभव चुकीचा खरा समजला जातो आणि कारणे नसल्याने पृथ्वी वगैरे सर्व गोष्टींना खरे कारणच नाही; म्हणून त्या पूर्णपणे आहेतही आणि नाहीतही.
मृगतृष्णाम्बुभरवद् द्विचन्द्रव्योमवर्णवत् । सम्पन्नानि न सत्यानि सत्यान्य् अप्य् अनुभूतितः
मृगजळातील पाणी किंवा आकाशातील दोन चंद्र जसे दिसतात पण खरे नसतात, तसेच या सर्व गोष्टी प्रत्यक्षात असल्या तरी त्या खरी नाहीत; अनुभवात ज्या खऱ्या वाटतात, त्या देखील खरी नसतात.
चित्सङ्कल्पनभस्य् एव भासमानानि भूरिशः । वासनावातनुन्नानि विनुन्नान्य् आत्मचेष्टितैः
या सर्व असंख्य गोष्टी फक्त चैतन्य आणि संकल्प यांच्या आकाशातच चमकतात; त्या वासनांच्या वाऱ्याने हलतात आणि आत्म्याच्या हालचालींमुळे अस्वस्थ होतात.
सुरासुरादिमषकान्य् आकाशोडुम्बरद्रुमे । फलानि रसपूर्णानि घूर्णमानानि मारुतैः
देव, दैत्य, कीटक, आकाश आणि आकाशातील उंबराचे झाड — ही सर्व फळं रसाने भरलेली आहेत आणि वाऱ्याने इकडून तिकडे फिरवली जातात.
अभिजातस्वभावस्य सर्वारम्भकरस्य च । शुद्धचित्तत्त्वबालस्य सङ्कल्पनगराणि खे
ज्याचा स्वभाव जन्मतःच शुद्ध आहे, जो सर्व कृतींचा मूळ आहे आणि ज्याचे मन पूर्णपणे निर्मळ आहे, त्याच्या कल्पनेच्या नगरी आकाशात उमटतात.
त्वम् अहं स इदं चेति धियाचलदृढान्य् अलम् । सम्पन्नान्य् अर्कदीप्त्येव पङ्कक्रीडनकानि च
'मी', 'तू', 'तो', 'हे' अशा ठाम कल्पना मनात पक्क्या रुजलेल्या असतात, जणू काही चिखलातली खेळणी सूर्यप्रकाशात उजळून निघतात.
धृतानि रसशालिन्या नियत्या नित्यतृप्तया । वनान्य् उग्रफलानीव वसन्तरसलेखया
या सर्व गोष्टी नशिबाच्या नेहमी तृप्त करणाऱ्या आणि रसाळ शक्तीने धरून ठेवलेल्या आहेत, जणू काही वसंत ऋतूच्या रसाने भरलेल्या, जाड फळांनी लगडलेल्या जंगलासारख्या.
महाकर्तॄण्य् अकर्तॄणि न कृतान्य् एव खानि च । स्वयंसम्पन्नरूपाणि चिद्व्योम्नैव कृतानि च
महान कृत्ये, न केलेली कृत्ये, आणि जी अजून घडलेली नाहीत, तसेच रिकाम्या जागा — ही सगळी रूपे आपोआप तयार होतात, फक्त चैतन्याच्या आकाशातच निर्माण होतात.
परमार्थमयान्य् एव तदन्यत्वोदितानि च । अलब्धान्य् एव लब्धानि सदासन्त्य् एव सन्ति च
ही सर्व वस्तू खरी तर परमार्थाच्याच बनलेल्या आहेत, जरी त्या वेगळ्या वाटतात; जी मिळवलेली नाहीत ती मिळाल्यासारखी वाटतात, आणि जी नेहमी नसतात, त्या असलेल्या सारख्या भासतात.
चतुर्दशदशैकादिविधभूतगणानि च । पुनस् तान्य् एव तान्य् अन्तर् अन्यान्य् अन्यान्य् अथो बहिः
चौदा, दहा, एक अशा प्रकारच्या सर्व जीवांच्या जमाती — या पुन्हा आत आहेत, काही बाहेर आहेत, आणि काही वेगळ्याच ठिकाणी आहेत.
नरकस्वर्गपातालबन्धुमित्रमयान्य् अपि । महारम्भमयान्य् एव शून्यानि परमार्थतः
नरक, स्वर्ग, पाताळ, नातेवाईक, मित्र — ही सगळी मोठी वाटणारी नाती आणि जागा, प्रत्यक्षात परमार्थाने पाहता पूर्णपणे रिकामीच आहेत.
क्षीराम्बुधेर् जलानीव स्नेहसाराणि सर्वतः । तरङ्गभङ्गुराण्य् अन्तर् बहिश् चावृत्तिमन्ति च
दुधाच्या समुद्रातल्या थेंबांसारखे, सर्वत्र स्निग्धतेने भरलेले, हे तरंगांसारखे आहेत — आत आणि बाहेर दोन्ही ठिकाणी नाजूक आणि चक्राकार फिरणारे.
आभासमात्ररूपाणि तेजांस्य् आत्मविवस्वतः । जातानीव स्वतस् तानि स्पन्दनानि नभस्वतः
हे केवळ भास आहेत, आत्मरूप सूर्याच्या तेजासारखे; जणू काही स्वतःपासूनच जन्मलेले, आकाशातील लहरींसारखे वाटतात.
वृक्षरूपाणि पत्त्राणां बुद्ध्यहङ्कारचेतसाम् । असताम् अप्य् असन्त्य् एव स्वप्नो ऽन्यस्थो नृणाम् इव
जसे पानांसाठी झाड असते, तसेच बुद्धी, अहंकार आणि मन यांच्यासाठी हे आहेत; जरी हे खरे नसले तरी, माणसाच्या दुसऱ्या कुठेतरी असलेल्या स्वप्नासारखे अस्तित्वात आहेत.
पुराणवेदसिद्धान्तकल्पनातल्पपालिषु । घननिद्राणि सुप्तानि बिभ्रन्ति शवताम् इव
पुरातन आणि वेदांतील मतांच्या, कल्पनांच्या लहान पाट्यांमध्ये, जणू काही मृत व्यक्तींच्या खोल झोपेसारखी झोप पाळतात.
परमार्थमहारण्ये चिद्गन्धर्वकृताणि खे । सूर्यदीपकदीप्तीनि गृहाणि गहनान्य् अति
परम अर्थाच्या त्या विशाल अरण्यात, आकाशात गंधर्वांनी घडवलेली अद्भुत अशी राजवाडे होते, जे सूर्य आणि दिव्यांच्या तेजाने उजळून निघालेले, फारच खोल आणि गूढ होते.
प्रजायमानानि नभस्य् अनन्ते विशीर्यमाणानि च निर्निमित्तम् । तदा त्व् अहं तैमिरिकाक्षदृष्टकेशोण्डुकानीव जगन्त्य् अपश्यम्
ती राजवाडे अनंत आकाशात आपोआप निर्माण होत आणि कारण नसताना नाहीशीही होत, त्या वेळी माझ्या डोळ्यांवर जणू अंधार पडल्यासारखे झाले होते आणि मला ही सारी जगं फक्त केसांच्या गोळ्यासारखीच दिसत होती.
ततो ऽहम् अभितो भ्रान्तस् तादृशḫ प्रविचारयन् । बहुकालम् असंरुद्धसंविदाकाशतां गतः
मग मी सर्वत्र भटकत राहिलो आणि अशा विचारात गुंतलो; बऱ्याच काळानंतर माझे भान अगदी मोकळ्या आकाशासारखे, कुठेही न अडकता विस्तारले.
शब्दं पश्चात् तम् अश्रौषम् अहं वीणास्वनोपमम् । क्रमात् स्फुटपदं जातं तत आर्यात्वम् आगतम्
नंतर मी एक आवाज ऐकला, तो वीणेच्या सुरांसारखा मधुर होता; हळूहळू त्यातील शब्द स्पष्ट झाले आणि त्यातूनच मला खरा मोठेपणा मिळाला.