त्रिपृथ्व्यादीनि चान्यानि द्विपृथ्व्यादीन्य् अथापि च । तथा सप्तमहाभूतान्य् एकजातिमयानि च
काही जगं तीन पृथ्वीच्या घटकांनी बनलेली आहेत, काही दोन पृथ्वीच्या, आणि तसेच सात मोठ्या घटकांची जगं आहेत, जी प्रत्येक वेगवेगळ्या प्रकारच्या घटकांनी बनलेली आहेत.
त्वादृशानुभवाभोगविरुद्धानीदृशानि तु । तथा नित्यान्धकाराणि सूर्यादिरहितानि च
तुझ्या अनुभवाला आणि उपभोगाला विरुद्ध अशीही काही जगं आहेत, आणि काही जगं कायम अंधारात असतात, जिथे सूर्य वगैरे काहीच नसतं.
तथा मीलितसर्गाणि एकनाथावृतानि च । विलक्षणप्रजेशानि विचित्राचारवन्ति च
काही जगांत सृष्टीच बंद आहे, काहींना एकच अधिपती व्यापून राहिलेला आहे, काहींना वेगळे वेगळे प्रजापती आहेत, आणि काहींमध्ये विचित्र चालरीती आहेत.
जात्यन्धपारम्पर्येण सङ्केताचारवन्ति च । तथा नित्यप्रकाशानि ज्वलिताग्निमयानि च
काही जगांत जन्मजात अंधत्व पिढ्यानपिढ्या चालतं, काही ठिकाणी केवळ संकेतांनुसार वागतात, आणि काही जगं कायम प्रकाशमान असतात, जिथे सतत ज्वलंत अग्नी असतो.
तथा जलैकपूर्णानि पवनैकात्मकानि च । स्तब्धानि परमाकाशे वहन्ति च तथानिशम्
जसं केवळ पाण्यानं भरलेली भांडी किंवा फक्त वाऱ्यानं बनलेली भांडी, या सगळ्या अत्युच्च आकाशात स्थिर राहतात, तसंच हे जगही रात्रंदिवस तसंच टिकून राहतं.
जायमानानि पुष्यन्ति परिपुष्टानि चाभितः । तिर्यग् गच्छन्ति चान्यानि मूकसर्गमयान्य् अपि
काही जगं जन्म घेतात आणि वाढतात, काही सर्व बाजूंनी पूर्ण वाढलेली असतात; काही बाजूला सरकतात, तर काही मूक सृष्टीपासून बनलेली असतात.
देवमात्रैकसर्गाणि नरमात्रमयानि च । दैत्यवृन्दमयान्य् एव क्रिमिनिर्विवराणि च
काही जगं फक्त देवांनी बनलेली असतात, काही फक्त माणसांनी, काही राक्षसांच्या समूहांनी, तर काही कीटकांच्या घरट्यासारखी असतात.
अन्तर् अन्तस् तदन्तश् च स्वकोशेष्व् अणुकं प्रति । जातानि जायमानानि कदलीदलपीठवत्
प्रत्येक लहान कोशात, आत आणि अगदी खोलवर, जगं जन्म घेतात आणि होत राहतात, जणू केळीच्या देठाच्या पात्यांसारखी एकामध्ये एक गुंडाळलेली असतात.
परस्परम् अदृष्टानि नानुभूतानि वै मिथः । सैनिकस्वप्नजालानि जातानीव महान्त्य् अपि
हे एकमेकांना न दिसणारे, एकमेकांनी कधीही न अनुभवलेले असतात. जणू काही स्वप्नातल्या मोठ्या सैन्यांसारखे — जी निर्माण होतात, पण एकमेकांना ओळखत नाहीत.
विविधान्य् अप्य् अनन्तानि स्वच्छाकाशात्मकान्य् अलम् । अन्योऽन्यम् अन्यवृत्तीनि न मिथो ऽन्यस्थितीनि च
असंख्य आणि विविध जगं आहेत, ती सर्व अगदी निर्मळ आकाशासारखी आहेत. प्रत्येकाचं चालणं वेगळं आहे, एकमेकांच्या अस्तित्वाशी किंवा स्थितीशी त्यांचा काही संबंध नाही.
मिथश् चान्यान्यशास्त्राणि मिथो ऽनन्तानि यानि च । अन्यान्यसन्निवेशानि मिथो ऽन्यान्यानि यानि च
त्यांची धर्मशास्त्रं एकमेकांपेक्षा वेगळी आहेत आणि त्यांची संख्या अगणित आहे. त्यांची रचना वेगळी आहे, आणि प्रत्येक दुसऱ्यापेक्षा निराळं आहे.
अन्योऽन्यं परलोकानि मिथस् सिद्धपुराणि च । अन्यादृशमहाभूतान्य् अन्यादृक्षगिरीणि च
त्यांची परलोकं एकमेकांपेक्षा वेगळी आहेत, सिद्धांची नगरीही वेगवेगळी आहेत. त्यांच्या मूलद्रव्यांचा प्रकार वेगळा आहे आणि त्यांच्या डोंगरांचाही स्वरूप वेगळं आहे.
त्वादृशानुभवेहानाम् अगम्यान्य् आततानि च । असमञ्जसरूपाणि कथ्यमानानि मादृशैः
तुझ्यासारख्या अनुभूती सर्वसामान्यांना गाठता येत नाहीत आणि त्या फार दूरवर पसरलेल्या असतात. माझ्यासारख्या लोकांनी त्या सांगितल्या, तर त्या विसंगत आणि जुळत नाहीत असंच वाटतं.
अणुवत् प्रोह्यमानानि चिदादित्यांशुमण्डले । परमार्थश्रियो व्योम्नि रश्मिजालानि कुण्डले
त्या इतक्या सूक्ष्म असतात की जणू काही चेतनेच्या सूर्याच्या प्रकाशात लहान कणांसारख्या विखुरल्या जातात, किंवा जसं परमार्थाच्या तेजाच्या आकाशात किरणांचे वलय उमटतात.
कानिचित् तानि तान्य् एव भूत्वा भूत्वा भवन्त्य् अलम् । कानिचित् तादृशान्य् एव जातानि वनपर्णवत्
त्यांपैकी काही काही वारंवार निर्माण होतात आणि नाहीशा होतात; काही मात्र जशा आहेत तशाच राहतात, जणू काही अरण्यातील पानांसारख्या दिसतात.
अन्यान्य् अत्रार्धसदृशान्य् अन्यानि सदृशान्य् अपि । कञ्चित् कालं सुसदृशान्य् अन्यान्य् अनघ कानिचित्
इथे काही काही अर्धवट जुळत्या असतात, काही अगदी सारख्या असतात; काही, हे निष्पापा, थोड्या काळासाठी फारच जुळत्या राहतात, तर काही फक्त थोड्याच वेळासाठी तशा दिसतात.
अन्यान्य् अज्ञातकालानि यदृच्छावशतस् स्वयम् । जायमानानि पुष्यन्ति सुस्थिराणि स्थितानि च
काही गोष्टी कधी निर्माण होतात हे कुणालाही माहीत नसतं; त्या आपोआप, सहजपणे जन्म घेतात, वाढतात आणि स्थिर राहतात.
फलानि तान्य् अनन्तानि परमार्थमहातरोः । अनन्यान्य् एव चान्यानि तन्मयान्य् एव वै ततः
या सगळ्या गोष्टी म्हणजे त्या परम सत्याच्या महान वृक्षाची अनंत फळं आहेत; त्यातली काही वेगळी आहेत, काही एकरूप आहेत, तर काही त्या वृक्षाच्याच स्वरूपातली आहेत.
कानिचित् स्वल्पकल्पानि दीर्घकल्पानि कानिचित् । अन्यान्य् अनियतं भूरि नियतं भूरि कानिचित्
काही गोष्टी थोड्या काळासाठी टिकतात, काही फार काळासाठी राहतात; काही असंख्य आणि अनिश्चित असतात, तर काही असंख्य असूनही निश्चित असतात.
तानि शून्यत्वजालानि परमाकाशकोशके । अपरिज्ञातकालानि दृढान्य् अज्ञातदोषके
या सगळ्या गोष्टी त्या परम आकाशाच्या आवरणातल्या रिकाम्या जाळ्यासारख्या आहेत; त्यांचा जन्म कधी झाला हे कुणालाही ठाऊक नाही, त्या मजबूत आहेत आणि त्यांचे दोष कुणालाही कळत नाहीत.
अब्ध्यर्काकाशमेर्वादिशतैर् आवलितान्य् अलम् । चिच्चमत्कारखे स्वप्नजालान्य् आभान्ति चाबिलम्
शेकडो समुद्र, सूर्य, आकाश, मेरू पर्वत आणि असे असंख्य विश्व सहजपणे व्यापले जातात; त्या अद्भुत चैतन्याच्या आकाशात स्वप्नासारखी माया दिसते, पण ती पूर्णपणे निरर्थक असते.
अनुभूतेर् भ्रमात्मत्वात् कारणानाम् अभावतः । पृथ्व्यादीनाम् अहेतूनाम् अत्यन्तं सन्त्य् असन्ति च
अनुभव चुकीचा खरा समजला जातो आणि कारणे नसल्याने पृथ्वी वगैरे सर्व गोष्टींना खरे कारणच नाही; म्हणून त्या पूर्णपणे आहेतही आणि नाहीतही.
मृगतृष्णाम्बुभरवद् द्विचन्द्रव्योमवर्णवत् । सम्पन्नानि न सत्यानि सत्यान्य् अप्य् अनुभूतितः
मृगजळातील पाणी किंवा आकाशातील दोन चंद्र जसे दिसतात पण खरे नसतात, तसेच या सर्व गोष्टी प्रत्यक्षात असल्या तरी त्या खरी नाहीत; अनुभवात ज्या खऱ्या वाटतात, त्या देखील खरी नसतात.
चित्सङ्कल्पनभस्य् एव भासमानानि भूरिशः । वासनावातनुन्नानि विनुन्नान्य् आत्मचेष्टितैः
या सर्व असंख्य गोष्टी फक्त चैतन्य आणि संकल्प यांच्या आकाशातच चमकतात; त्या वासनांच्या वाऱ्याने हलतात आणि आत्म्याच्या हालचालींमुळे अस्वस्थ होतात.
सुरासुरादिमषकान्य् आकाशोडुम्बरद्रुमे । फलानि रसपूर्णानि घूर्णमानानि मारुतैः
देव, दैत्य, कीटक, आकाश आणि आकाशातील उंबराचे झाड — ही सर्व फळं रसाने भरलेली आहेत आणि वाऱ्याने इकडून तिकडे फिरवली जातात.
अभिजातस्वभावस्य सर्वारम्भकरस्य च । शुद्धचित्तत्त्वबालस्य सङ्कल्पनगराणि खे
ज्याचा स्वभाव जन्मतःच शुद्ध आहे, जो सर्व कृतींचा मूळ आहे आणि ज्याचे मन पूर्णपणे निर्मळ आहे, त्याच्या कल्पनेच्या नगरी आकाशात उमटतात.
त्वम् अहं स इदं चेति धियाचलदृढान्य् अलम् । सम्पन्नान्य् अर्कदीप्त्येव पङ्कक्रीडनकानि च
'मी', 'तू', 'तो', 'हे' अशा ठाम कल्पना मनात पक्क्या रुजलेल्या असतात, जणू काही चिखलातली खेळणी सूर्यप्रकाशात उजळून निघतात.
धृतानि रसशालिन्या नियत्या नित्यतृप्तया । वनान्य् उग्रफलानीव वसन्तरसलेखया
या सर्व गोष्टी नशिबाच्या नेहमी तृप्त करणाऱ्या आणि रसाळ शक्तीने धरून ठेवलेल्या आहेत, जणू काही वसंत ऋतूच्या रसाने भरलेल्या, जाड फळांनी लगडलेल्या जंगलासारख्या.
महाकर्तॄण्य् अकर्तॄणि न कृतान्य् एव खानि च । स्वयंसम्पन्नरूपाणि चिद्व्योम्नैव कृतानि च
महान कृत्ये, न केलेली कृत्ये, आणि जी अजून घडलेली नाहीत, तसेच रिकाम्या जागा — ही सगळी रूपे आपोआप तयार होतात, फक्त चैतन्याच्या आकाशातच निर्माण होतात.
परमार्थमयान्य् एव तदन्यत्वोदितानि च । अलब्धान्य् एव लब्धानि सदासन्त्य् एव सन्ति च
ही सर्व वस्तू खरी तर परमार्थाच्याच बनलेल्या आहेत, जरी त्या वेगळ्या वाटतात; जी मिळवलेली नाहीत ती मिळाल्यासारखी वाटतात, आणि जी नेहमी नसतात, त्या असलेल्या सारख्या भासतात.