सर्गेषु नाणुर् अप्य् अस्ति न ब्रह्मात्मैव यस् सदा । ब्रह्म सर्गस् तथा त्व् एष वाचि भेदो न वस्तुनि
सृष्टीमध्ये असा एकही कण नाही की जो नेहमी ब्रह्मस्वरूप नाही; म्हणून सृष्टी आणि ब्रह्म हे एकच आहेत — फरक फक्त शब्दांत आहे, प्रत्यक्षात नाही.
सर्ग एव परं ब्रह्म परं ब्रह्मैव सर्गता । मनाग् अप्य् अस्ति न द्वैतम् अत्राग्न्यर्कौष्ण्ययोर् इव
सृष्टी म्हणजेच परब्रह्म आणि परब्रह्म म्हणजेच सृष्टी; जशी अग्नी आणि सूर्य यांच्या उष्णतेत व प्रकाशात भेद नाही, तसा इथे किंचितही द्वैत नाही.
इमे सर्गा इदं ब्रह्म चेत्य् एता वाक्यदृष्टयः । विदार्यदारुरववद् भान्त्य् अर्थपरिवर्जिताः
"ही सृष्टी आहे", "हेच ब्रह्म आहे" — अशा वाक्यांचा अर्थ जणू पोकळ लाकडाच्या आवाजासारखा, फक्त शब्द आहेत पण खरी खोली नाही.
द्वैतम् ऐक्यं च यत्रास्ति न मनाग् अपि तत्र ते । सर्गब्रह्मादिशब्दार्थाẖ कथं कस्येव भान्तु ते
जिथे द्वैत किंवा अद्वैत काहीच नाही, तिथे 'सृष्टी' किंवा 'ब्रह्म' हे शब्द कुणासाठी आणि कसे अर्थपूर्ण ठरतील?
शान्तम् एकम् अनाद्यन्तम् इदम् अच्छम् अनामयम् । व्यवहारवतो ऽप्य् अङ्ग ज्ञस्य मौनं शिलाघनम्
हे शांत, एकमेव, अनादि-अनंत, निर्मळ आणि दुःखरहित आहे. अगदी व्यवहार करणाऱ्या ज्ञानी माणसांचं मौनसुद्धा या ठिकाणी दगडासारखं स्थिर असतं.
निर्वाणम् एवम् अखिलं नभ एव दृश्यं त्वं चाहम् अद्रिनिचयाश् च सुरासुराश् च । तादृग् जगत् समवलोकय यादृग् अङ्ग स्वप्ने ऽन्यजन्तुमनसि व्यवहारजालम्
अशी ही सर्वत्र मुक्तीच आहे, जी आकाशात दिसते. तू, मी, पर्वतांचे रांगे, देव-दानव — हे सगळं जसं स्वप्नात दुसऱ्याच्या मनात व्यवहारांची गुंफण दिसते तसं इथे भासतं.
अनन्तरं नभẖकोशकुटीकोटरके मुने । तव ध्यानात् प्रबुद्धस्य वृत्तं वर्षशतेन किम्
मुनिवर, त्यानंतर आकाशाच्या गुहेत ध्यानातून जागा झाल्यावर, शंभर वर्षांत तुझ्यावर काय घडलं?
ततो ध्यानात् प्रबुद्धो ऽहं श्रुतवांस् तत्र निस्स्वनम् । मृद्व् अव्यक्तपदं हृद्यं न च वाद्यान् न गेयतः
मग ध्यानातून जागा झाल्यावर मी तिथे एक नाद नसलेला, हलका, अस्पष्ट, मनाला गोड वाटणारा असा आवाज ऐकला; तो ना वाद्यांचा होता, ना गाण्याचा.
स्त्रीस्वभावाद् इव मृदु मधुरं चानिनादि च । स्वल्पाङ्गत्वाद् अनिर्ह्रादि मया तद् वाक्यम् ऊहितम्
तो आवाज जसा स्त्रीच्या स्वभावासारखा, मृदू, मधुर आणि सुरुवात न कळणारा होता; तो फारच हलका आणि अस्पष्ट असल्यामुळे मी त्याचा अर्थ अंदाजाने लावला.
इन्दिन्दिररुताकारं तन्त्रीरणनरञ्जनम् । न रोदनं न पठनं वंशकोशसमस्वनम्
तो आवाज मधमाशांच्या गुंजारवासारखा, तंतूच्या झंकारासारखा, मनाला आनंद देणारा होता; तो ना रडण्यासारखा, ना पठणासारखा, तर वासाच्या नळीच्या गोड स्वरासारखा वाटला.
तद् आकर्ण्याशु तत्रेदम् अहं चिन्तितवान् अथ । शब्दकर्त्रीक्षणात् पश्यन् दिशो दश सविस्मयः
ते ऐकून मी तिथेच लगेच मनाशी विचार केला आणि त्या आवाजाचा क्षण येताच, दहा दिशांकडे आश्चर्याने पाहू लागलो.
व्योम्नो ऽयं सिद्धसञ्चारमार्गशून्यम् अनन्तरम् । भागो योजनलक्षाणि समतिक्रम्य संस्थितः
हे आकाशाचं हे भाग अगदी रिकामं आणि अनंत आहे, सिद्धांच्या संचाराचा मोकळा मार्ग आहे, आणि शेकडो हजारो योजनांपेक्षा पुढे पसरलेला आहे.
तद् इहेदृग्विधस्यास्य कुतश् शब्दस्य सम्भवः । शाब्दिकं न च पश्यामि यत्नेनापि विलोकयन्
इथे असा आवाज कसा येऊ शकतो? मी कितीही काळजीपूर्वक पाहिलं, तरी आवाजाचा काहीही स्रोत दिसत नाही.
अनन्तम् इदम् आशून्यं पुरो मे निर्मलं नभः । इह भूतं प्रयत्नेन प्रेक्ष्यमाणं न दृश्यते
माझ्या समोरचं हे अनंत, स्वच्छ आकाश पूर्णपणे ओकळ आहे; मी कितीही नीट पाहिलं तरी इथे काहीही सजीव दिसत नाही.
यदेति चिन्तयित्वाहं भूयो भूयो विलोकयन् । शब्देश्वरं न पश्यामि तदा चिन्तितवान् इदम्
असं विचार करत मी पुन्हा पुन्हा पाहिलं, पण मला त्या नादाच्या अधिपतीचं दर्शन झालं नाही. तेव्हा मी असं मनाशी ठरवलं—
आकाश एव भूत्वाहम् आकाशेनैकतां गतः । आकाशगुणशब्दार्थान् करोम्य् आकाशकोशके
मी अगदी आकाशासारखा झालो, आकाशातच एकरूप झालो आणि त्या आकाशाच्या आवरणात मी आकाशाचे गुण, नाद आणि अर्थ निर्माण करतो.
देहाकाशम् इदं स्थाप्य ध्यानेनेह यथास्थितम् । चिदाकाशवपुर् व्योम्ना याम्य् ऐक्यं वार् इवाम्बुना
ध्यानाने हे देहाचं आकाश जसं आहे तसं स्थिर केलं आणि माझं चैतन्यरूप शरीर आकाशाशी अगदी पाण्यात पाणी मिसळावं तसं एकरूप झालं.
चिन्तयित्वेत्य् अहं त्यक्तुं देहं पद्मासने स्थितः । आसं समाधिम् आधातुं पुनर् आमीलितेक्षणः
असं विचार करून मी पद्मासनात बसलो, देह सोडायचं ठरवलं आणि डोळे मिटून पुन्हा समाधीत जावं म्हणून सज्ज झालो.
त्यक्त्वा बाह्यान् अपि स्पर्शान् ऐन्द्रियान् आन्तरान् अपि । चित्ताकाशे ऽहम् अभवं संवित्स्पन्दमयात्मकः
मी बाह्य आणि अंतर्गत इंद्रियांचे स्पर्श सोडून दिले आणि चित्ताच्या आकाशात 'मी आहे' असे अनुभवू लागलो, जिथे माझे स्वरूप केवळ जागृतीच्या लहरींनी भरलेले होते.
क्रमात् तद् अपि सन्त्यज्य बुद्धितत्त्वपदं गतः । सम्पन्नो ऽहं चिदाकाशो जगज्जालैकदर्पणः
हळूहळू तेही सोडून मी बुद्धीच्या तत्त्वाच्या अवस्थेत पोहोचलो आणि मग मीच चैतन्याच्या आकाशासारखा झालो, जिथे संपूर्ण जगाचा पसारा एका आरशात उमटतो.
ततस् तेन स्वभावेन भूतव्योमैकताम् अहम् । सम्प्रयातो ऽम्बुनेवाम्बु सौरभं सौरभेण वा
त्या स्वभावामुळे मी भूतआकाशाशी एकरूप झालो, जसे पाणी पाण्यात मिसळते किंवा सुवास सुवासात एकत्र होतो.
सम्पन्नो ऽथ महाकाशो व्याप्य् अनन्तो ऽथ सर्वगः । अनाकारो ऽप्य् अनाधारस् सर्वार्थाधारतां गतः
मग मी महान आकाशासारखा झालो, सर्वत्र पसरलेला, अनंत, सर्वत्र व्यापणारा; जरी माझे कोणतेही रूप किंवा आधार नव्हते, तरी मी सर्व गोष्टींचा आधार बनलो.
यावत् त्रैलोक्यवृन्दानि संसाराणां शतानि च । तत्र ब्रह्माण्डलक्षाणि पश्याम्य् अगणितान्य् अपि
जितकी त्रैलोक्यांची समूहं आणि असंख्य संसारांचे शेकडो फेरे आहेत, तितक्या जागी मी अगणित ब्रह्मांडांची संख्या पाहतो, ती खरंच मोजता येणार नाहीत.
परस्परम् अदृष्टानि मिथẖ खान्य् अमलानि च । नानाचारविचाराणि शून्यान्य् एव परस्परम्
ती एकमेकांना दिसत नाहीत, प्रत्येक वेगळी आहे, निर्मळ आहे आणि एकमेकांच्या वागण्या-विचारांपासून पूर्णपणे रिकामी आहेत; एकमेकांसाठी त्या शून्यच आहेत.
स्वप्नरूपाणि सुप्तानां तुल्यकालं नृणाम् इव । महारम्भाण्य् अदृष्टानि शून्यानि च परस्परम्
जसं झोपेत असलेल्या माणसांना एकाच वेळी वेगवेगळे स्वप्नरूप दिसतात, तसंच या महान कृती एकमेकांना अदृश्य आणि शून्य वाटतात.
जायमानानि नश्यन्ति वर्धमानानि भूरिशः । वर्तमानान्य् अतीतानि भविष्यन्ति च सर्वशः
ही जन्मत असतात, नष्ट होत असतात, काही वारंवार वाढत असतात; जे आहे, जे गेलं, आणि जे होईल, ते सगळं या सृष्टीत घडत असतं.
अनेकचित्तजातानि महाभित्तीनि खानि च । मनस्य् एवोग्रराज्यानि कृतानि विविधैर् जनैः
अनेक लोकांनी आपल्या मनात वेगवेगळ्या प्रकारचे मानसिक जग, मोठ्या भिंती आणि खोल खड्डे तयार केले आहेत. हे सर्व त्यांच्या मनाच्या सामर्थ्याने घडले आहे.
निरावरणरूपाणि तथैकावरणानि च । पञ्चावरणरूपाणि षडेकावरणानि च
काहींना कोणतीही आडवी नाही, काहींना एकच आडवी आहे, काहींना पाच आडव्या आहेत, तर काहींना सहा आडव्या आहेत.
दशावरणचित्राणि षोडशावरणानि च । चतुर्विंशत्यावृतीनि षट्त्रिंशत्यावृतीनि च
काही ठिकाणी दहा आडव्या दिसतात, काहींना सोळा आडव्या आहेत, काहींना चोवीस आडव्या आहेत, तर काहींना छत्तीस आडव्या आहेत.
शून्यानि भूतपूर्णानि पञ्चभूतमयानि च । एकपृथ्व्यादिभूतानि चतुष्पृथ्व्यादिकानि च
काही जागा रिकाम्या आहेत, काहींमध्ये पंचमहाभूत भरलेली आहेत, काही पूर्णपणे पंचमहाभूतांनी बनलेल्या आहेत, काहींमध्ये फक्त पृथ्वी तत्त्व आहे, तर काहींमध्ये चार पृथ्वी तत्त्वे आहेत.