त्वाम् अप्य् उदितनिर्वाणम् अहङ्कारपिशाचकः । बाधते किम् इति ब्रूहि मुने मन्मोहशान्तये
हे मुनी, माझ्या मनातील मोह शांत व्हावा म्हणून मला सांग, तू निर्वाणाचा अनुभव मिळवला असतानाही, अहंकाररूपी राक्षस तुला अजूनही का त्रास देतो?
अहम्भावं विना देहस्थितिस् तज्ज्ञाज्ञयोर् इह । आधेयस्य निराधारा न संस्थेवोपपद्यते
'मी'पणाशिवाय शरीराचे अस्तित्व, ज्ञानी असो वा अज्ञानी, टिकू शकत नाही; आधाराशिवाय आधारलेले कधीच राहू शकत नाही.
अयं त्व् अत्र विशेषस् तं शृणु विश्रान्तचेतसः । श्रुतेन येनाहम्भावपिशाचश् शान्तिम् एति ते
पण यात एक फरक आहे, तो शांत मनाने ऐक; हे ऐकल्यावर तुझ्यातील अहंकाररूपी राक्षस शांत होईल.
अहम्भावपिशाचो ऽयम् अज्ञानशिशुनामुना । अविद्यमान एवान्तẖ कल्पितस् तेन सूत्थितः
हा अहंकाररूपी राक्षस अज्ञानरूपी बालकामुळे मनात निर्माण होतो; तो खरा अस्तित्वात नसतानाही, कल्पनेने तो उगवतो.
अज्ञानम् अपि नास्त्य् एव प्रेक्षितं यन् न लभ्यते । विचारिणा दीपवता स्वरूपं तमसो यथा
जिथे काहीच मिळत नाही असं दिसतं, तिथे अज्ञान असतंच नाही. विचार केला तर अज्ञानाचं खरं रूप समोर येतं, जसं दिव्याच्या प्रकाशात अंधार उघड होतो.
यथा यथा विलोक्यते तथा तथा विलीयते । इहाज्ञतापिशाचिका तथाविचारिता सती
जसं जसं आपण अज्ञानाकडे नीट पाहतो, तसं तसं ते नाहीसं होत जातं. या अज्ञानरूपी राक्षसीचं असंच आहे—ती विचाराने तपासली तर नाहीशी होते.
विलसन्त्याम् अविद्यायाम् अज्ञतोदेति शाश्वती । बुद्धिमोहात्मिका यक्षी निर्देहैव यथा निशि
जेव्हा अज्ञान फुलतं, तेव्हा कायमचं गोंधळ निर्माण होतो. बुद्धीला गोंधळवणारी, देह नसलेली एक यक्षिणी जणू रात्रीसारखी प्रकट होते.
सति सर्गे त्व् अविद्यायास् सम्भवो नासति क्वचित् । सति द्वितीये शशिनि द्वितीयो विद्यते शशः
सृष्टी असली तरच अज्ञानाचा जन्म होतो; सृष्टीच नसेल तर कुठेच अज्ञान राहत नाही. जसं दुसरं चंद्र असलं तरच दुसरा ससा असतो, तसंच.
सर्गस् त्व् अयम् अजातत्वाद् अज्ञज्ञातो न विद्यते । न जातẖ कारणाभावात् पूर्वम् एव खवृक्षवत्
ही सृष्टी अजन्म असल्यामुळे अज्ञ लोकांना कधीच कळत नाही; कारण नसल्याने ती कधीच निर्माण झालेली नाही, जशी आकाशात झाड नसतं.
परमाकाशकोशान्तर् आदिसर्गे निरामये । पृथ्व्यादेर् उपलम्भस्य भवेत् किम् इव कारणम्
परम आकाशाच्या त्या निर्मळ आणि आद्य सृष्टीमध्ये पृथ्वी वगैरे गोष्टींच्या जाणिवेला कोणतं कारण असू शकतं?
बीजात् कारणतẖ कार्यम् अङ्कुरẖ किल जायते । न बीजम् अपि यत्रास्ति तत्र स्याद् अङ्कुरẖ कुतः
बीजामुळे अंकुर उगवतो; पण जिथे बीजच नाही, तिथे अंकुर कसा येईल?
कारणेन विना कार्यं न च नामोपपद्यते । कदा क इव खे केन दृष्टो लब्धस् स्फुटो द्रुमः
कारणाशिवाय परिणाम तर दूरच, त्याचं नावही येऊ शकत नाही; कधी, कुठे आणि कोणाला आकाशात स्पष्ट झाड दिसलं आहे?
सङ्कल्पेनाम्बरे यद् वा दृश्यते विटपादिकम् । स सङ्कल्पस् तथाभूतो न त्व् अत्रास्ति पदार्थता
आकाशात झाडं वगैरे दिसतात, ती सगळी मनाच्या कल्पनेमुळेच. ही कल्पना जशी दिसते तशीच वाटते, पण खऱ्या अर्थाने त्याला काही वस्तुस्वरूप नाही.
यो ऽयम् एवं चिदाकाशे सर्गादाव् अनुभूयते । शून्ये कूप इवाकाशस् सर्गस् स्थितिनिरर्गलः
सृष्टीच्या सुरुवातीला जी गोष्ट चैतन्याच्या आकाशात अनुभवली जाते, ती अगदी रिकाम्या विहिरीतल्या आकाशासारखी आहे. या रिकामपणात सृष्टी मोकळीपणाने राहते.
सम एव चिदाकाशẖ कचत्य् आत्मनि तत्तया । स्वभाव एव सर्गाख्यश् चित्त्वाच् चैतन्यम् ईश्वरः
चैतन्याचं आकाश सारखंच आहे आणि ते स्वतःमध्येच प्रकाशतं. त्याचं मूळ रूप म्हणजे सृष्टी, आणि ते चैतन्य असल्यामुळे तोच परमेश्वर आहे.
स्वप्नसर्गो ऽत्र दृष्टान्तḫ प्रत्यहं यो ऽनुभूयते । स्वयं संवेदनं स्वप्ने स्फुरत्य् अद्रिपुराकृति
दररोज जो स्वप्नातील सृष्टीचा अनुभव येतो, तोच इथे उदाहरण म्हणून सांगितला आहे. स्वप्नात स्वतःचं भान उमटतं, तिथे बाहेरील कोणत्याही वस्तूचा आकार नसतो.
चित्स्वभावो यथा स्वप्न आस्ते सर्ग इवेह वः । असर्गे सर्गवद् भातस् तथा पूर्वं महाम्बरे
जशी स्वप्नात चैतन्याची स्वाभाविक स्थिती असते, तशीच ही सृष्टी तुमच्यासाठी येथे आहे. सृष्टी नसतानाही, जणू काही सृष्टी आहेच असे वाटते, अगदी पूर्वी जशी आकाशाच्या विशालतेत दिसत होती तशीच.
अवेद्यं वेदनं शुद्धम् एव भात्य् अजम् अव्ययम् । सर्गादौ यद् अनाद्यन्तं स्थितस् सर्गस् स एव वः
जे निर्मळ, अजन्म, अविनाशी आहे, सृष्टीच्या आरंभी जे न कळणाऱ्या जाणिवेसारखे प्रकट होते, जे अनादि आणि अनंत आहे, तेच खरे तर तुमच्यासाठी सृष्टी म्हणून स्थिर आहे.
नेह सर्गो ऽस्ति नैवायं पृथ्व्यादिगणगोलकः । सर्वं शान्तम् अनालम्बं ब्रह्मैव ब्रह्मणि स्थितम्
इथे सृष्टी नाही, पृथ्वी वगैरे गोळाही नाहीत. सर्व काही शांत, आधाररहित आहे; सर्वत्र केवळ ब्रह्मच आहे आणि ब्रह्मातच स्थिर आहे.
सर्वशक्त्यात्म तद् ब्रह्म यथा कचति यादृशम् । रूपम् अत्यजद् एवाच्छं तथा भवति तादृशम्
सर्व शक्तींचे मूळ असलेले ते ब्रह्म जसे तेजस्वी आहे, तसेच ते प्रकट होते. स्वतःचे निर्मळ रूप कधीही न सोडता, ते जसे दिसते तसेच होते.
यथा स्वप्नपुरं जन्तोश् चिन्मात्रप्रविजृम्भितम् । तथैव सर्गस् सर्गादौ शुद्धचिन्मात्रजृम्भितः
जसा एखाद्या माणसाच्या स्वप्नातलं शहर फक्त त्याच्या चैतन्यामुळे प्रकट होतं, तसंच सृष्टीच्या सुरुवातीला हा संपूर्ण जग pure चैतन्यातूनच उगम पावतो.
स्वच्छे चित्परमाकाशे चिदाकाशो य आस्थितः । स्वभाव एव सर्गो ऽसाव् इति तेनैव भावितः
स्वच्छ, सर्वोच्च चैतन्याच्या आकाशात जिथे केवळ चेतनेचं आकाश वास करतं, तिथे ही सृष्टी त्याचं खरं स्वरूप आहे आणि म्हणून ती तशीच जाणली जाते.
भाव्यभावकभावादिभूमीनां भवनं भृशम् । सर्वं चिन्नभ एवाच्छम् आत्मनात्मनि संस्थितम्
कल्पना, कल्पक आणि कल्पनेची अवस्था या सगळ्या स्थितींचं अस्तित्व पूर्णपणे निर्मळ चैतन्याच्या आकाशात, म्हणजे आत्म्यातच, स्थिर आहे.
एवं स्थिते कुतस् सर्गẖ कुतो ऽविद्या क्व चाज्ञता । ब्रह्म शान्तं घनं सर्वं क्वाहङ्कारादयस् स्थिताः
असं असताना, मग सृष्टी कुठून आली, अज्ञान कसं निर्माण झालं, किंवा अजाणपणा कुठे आहे? सर्वत्र शांत, अखंड ब्रह्मच आहे; मग अहंकार वगैरे कुठे राहू शकतात?
अहम्भावस्य संशान्तिर् एषासौ कथिता तव । अहम्भावḫ परिज्ञातḫ पिशाच इव शाम्यति
‘मी’पणाचा संपूर्ण शांत होणं हेच तुला सांगितलं आहे; जेव्हा ‘मी’पणाचा खरा अर्थ समजतो, तेव्हा ते भुतासारखं आपोआप शांत होतं.
मया त्व् एवम् अहम्भावḫ परिज्ञातो यदाखिलः । तदा मे विद्यमानो ऽपि निष्फलश् शरदभ्रवत्
मी जेव्हा ‘मी’पणाचा अर्थ पूर्णपणे समजून घेतला, तेव्हा ते दिसलं तरीसुद्धा, ते शरद ऋतूच्या ढगासारखं निष्फळ ठरतं.
चित्राग्निदाहो विज्ञातो यथा दाह्येषु निष्फलः । तथाहम्भावसर्गादि ज्ञातं विफलताम् इयात्
जसं मनातल्या आगीचं जळणं प्रत्यक्ष वस्तूंना काहीही इजा करत नाही, तसंच ‘मी’पण आणि सृष्टी यांचा खरा अर्थ समजल्यावर ते दोन्हीही निष्फळ होतात.
इति मे ऽहङ्कृतेस् त्यागे रागे च समता यदि । तदा व्योम्न इव व्योम्नि सर्गे ऽसर्गे च मे स्थितिः
माझ्यात ‘अहंकार’ आणि इच्छा सोडल्यावर जर समता आली, तर मग निर्माण असो वा नसू, माझी स्थिती आकाशातल्या आकाशासारखीच होते.
अहम्भावस्य नैवाहं नाहम्भावो ममेति च । तेन विद्धि चिदाकाशम् एवेदम् इति निर्घनम्
माझ्यात 'मी'पणाचा भाव नाही, आणि 'मी नाही' असंही माझं काही नाही. म्हणून हे सर्व शुद्ध चैतन्याचं आकाश आहे, यात कोणताही भेद नाही, असं जाण.
यथा मम तथान्येषाम् इति बोधवताम् इह । अग्नित्वम् इव चित्राग्नेर् नास्त्य् अहम्बोधविभ्रमः
ज्यांना खरी समज आली आहे, त्यांच्यासाठी असं समजावं लागतं: जसं माझं आहे, तसंच सगळ्यांचं आहे. जसं रंगवलेल्या आगीत ज्वाळा नसतात, तसं स्वतःच्या जाणीवेत कोणताही गोंधळ राहत नाही.