घुणक्षुण्णाङ्गपूर्णेन्दुबिम्बोदरमनोहरा । कल्हारकुन्दमन्दारपुष्पश्रीकोशशोभिता
ती झोपडी पूर्ण चंद्राच्या गोलासारखी आकर्षक दिसत होती, जरी तिच्या काही भागांना किडे लागलेले असले तरी, ती कल्हार, कुंद आणि मंदार फुलांच्या शोभेने सजलेली होती.
समग्रभूतागम्यत्वं तत्र सङ्कल्प्य चेतसा । अगम्ये सर्वभूतानाम् अहम् आसं तदा ततः
माझ्या मनाने मी तिथे सर्व सजीवांसाठी हे ठिकाण अगम्य आहे असे ठरवले, आणि त्या सर्वांना न पोहोचता येणाऱ्या जागेत मी तिथेच निवास केला.
बद्धपद्मासनश् शान्तमनाḫ परममौनवान् । संवत्सरशतान्तेन निर्णीयोत्थानम् आत्मनः
मी घट्ट पद्मासनात बसलो होतो, मन अगदी शांत होतं, आणि मी अत्यंत मौन पाळलं होतं. शंभर वर्षं उलटल्यावर मी उठायचं ठरवलं.
निर्विकल्पसमाधिस्थो निद्रामुद्राम् इवागतः । समस् सोम्यो नभस्स्वच्छस् समुत्कीर्ण इवाम्बरात्
मी संकल्परहित समाधीत स्थिर झालो, जणू काही झोपेच्या मुद्रेत गेलो होतो, आकाशासारखा शांत आणि कोमल, जणू स्वर्गातून उगवून आलोय असं वाटलं.
शुद्धं यद् अनुसन्धत्ते चेतḫ पश्यति तत् क्षणात् । चिरेण वा शापवरव्यक्तिवद् विततं यदा
मन जेव्हा पूर्णपणे शुद्धतेने काही विचार करतं, ते क्षणात दिसतं; किंवा कधी कधी, शाप किंवा वर जसा उशिरा प्रकट होतो तसं, ते बराच वेळ लागूनही दिसू शकतं.
तदा वर्षशतेनात्र बोधबीजं धृताङ्कुरम् । आसीन् मे हृदयक्षेत्रे कालसेकविकासतः
मग इथे शंभर वर्षांनी, माझ्या हृदयाच्या शेतात जागृतीचं बीज अंकुरलं आणि काळाच्या प्रवाहात ते फुललं.
सम्प्रबुद्धो ऽभवन् मे ऽथ जीवो सम्बुद्धवेदनः । शिशिरक्षीणगात्रस्य मधाव् इव रसस् तरोः
मग मी जागा झालो आणि माझ्या जाणीवेला भान आलं — जसं थंडी ओसरल्यानंतर झाडाच्या फांद्यांमध्ये वसंतात रस वर येतो.
तच् छतं तत्र वर्षाणां निमेष इव मे गतम् । बह्व्यो ऽपि कालगतयो भवन्त्य् एकधियां मनाक्
तिथे मला शंभर वर्षं क्षणभरासारखी गेली; एकाच मनाने राहणाऱ्यांसाठी कितीही काळ गेला तरी तो काहीच वाटत नाही.
विकासम् आगतो बाह्यं ततो बुद्धीन्द्रियक्रमः । वासन्तḫ पुष्परूपेण द्रुमस्येव रसो मम
मग माझ्या बाह्य इंद्रियांचा आणि बुद्धीचा क्रम हळूहळू उलगडू लागला — जसं वसंतात झाडाचा रस फुलांच्या रूपानं बाहेर दिसतो.
मां प्राणपूरितम् उपागतसंविदंशम् अभ्यागतस् त्व् अहम् इति प्रसृतḫ पिशाचः । इच्छाङ्गनाविवलितो ऽथ कुतो ऽपि सद्म प्रोन्नामसन्नमनवायुर् इवाग्रवृक्षम्
मी प्राणानं भरलेलो आणि थोडीशी जाणीव लाभलेला असताना, 'मी आहे' या अहंकाराच्या भुतानं मला पकडलं — जसं कुठूनतरी आलेला वारा अचानक उंच झाड हलवतो, तसंच इच्छा या तरुणीच्या नादात मी हेलकावलो.
त्वाम् अप्य् उदितनिर्वाणम् अहङ्कारपिशाचकः । बाधते किम् इति ब्रूहि मुने मन्मोहशान्तये
हे मुनी, माझ्या मनातील मोह शांत व्हावा म्हणून मला सांग, तू निर्वाणाचा अनुभव मिळवला असतानाही, अहंकाररूपी राक्षस तुला अजूनही का त्रास देतो?
अहम्भावं विना देहस्थितिस् तज्ज्ञाज्ञयोर् इह । आधेयस्य निराधारा न संस्थेवोपपद्यते
'मी'पणाशिवाय शरीराचे अस्तित्व, ज्ञानी असो वा अज्ञानी, टिकू शकत नाही; आधाराशिवाय आधारलेले कधीच राहू शकत नाही.
अयं त्व् अत्र विशेषस् तं शृणु विश्रान्तचेतसः । श्रुतेन येनाहम्भावपिशाचश् शान्तिम् एति ते
पण यात एक फरक आहे, तो शांत मनाने ऐक; हे ऐकल्यावर तुझ्यातील अहंकाररूपी राक्षस शांत होईल.
अहम्भावपिशाचो ऽयम् अज्ञानशिशुनामुना । अविद्यमान एवान्तẖ कल्पितस् तेन सूत्थितः
हा अहंकाररूपी राक्षस अज्ञानरूपी बालकामुळे मनात निर्माण होतो; तो खरा अस्तित्वात नसतानाही, कल्पनेने तो उगवतो.
अज्ञानम् अपि नास्त्य् एव प्रेक्षितं यन् न लभ्यते । विचारिणा दीपवता स्वरूपं तमसो यथा
जिथे काहीच मिळत नाही असं दिसतं, तिथे अज्ञान असतंच नाही. विचार केला तर अज्ञानाचं खरं रूप समोर येतं, जसं दिव्याच्या प्रकाशात अंधार उघड होतो.
यथा यथा विलोक्यते तथा तथा विलीयते । इहाज्ञतापिशाचिका तथाविचारिता सती
जसं जसं आपण अज्ञानाकडे नीट पाहतो, तसं तसं ते नाहीसं होत जातं. या अज्ञानरूपी राक्षसीचं असंच आहे—ती विचाराने तपासली तर नाहीशी होते.
विलसन्त्याम् अविद्यायाम् अज्ञतोदेति शाश्वती । बुद्धिमोहात्मिका यक्षी निर्देहैव यथा निशि
जेव्हा अज्ञान फुलतं, तेव्हा कायमचं गोंधळ निर्माण होतो. बुद्धीला गोंधळवणारी, देह नसलेली एक यक्षिणी जणू रात्रीसारखी प्रकट होते.
सति सर्गे त्व् अविद्यायास् सम्भवो नासति क्वचित् । सति द्वितीये शशिनि द्वितीयो विद्यते शशः
सृष्टी असली तरच अज्ञानाचा जन्म होतो; सृष्टीच नसेल तर कुठेच अज्ञान राहत नाही. जसं दुसरं चंद्र असलं तरच दुसरा ससा असतो, तसंच.
सर्गस् त्व् अयम् अजातत्वाद् अज्ञज्ञातो न विद्यते । न जातẖ कारणाभावात् पूर्वम् एव खवृक्षवत्
ही सृष्टी अजन्म असल्यामुळे अज्ञ लोकांना कधीच कळत नाही; कारण नसल्याने ती कधीच निर्माण झालेली नाही, जशी आकाशात झाड नसतं.
परमाकाशकोशान्तर् आदिसर्गे निरामये । पृथ्व्यादेर् उपलम्भस्य भवेत् किम् इव कारणम्
परम आकाशाच्या त्या निर्मळ आणि आद्य सृष्टीमध्ये पृथ्वी वगैरे गोष्टींच्या जाणिवेला कोणतं कारण असू शकतं?
बीजात् कारणतẖ कार्यम् अङ्कुरẖ किल जायते । न बीजम् अपि यत्रास्ति तत्र स्याद् अङ्कुरẖ कुतः
बीजामुळे अंकुर उगवतो; पण जिथे बीजच नाही, तिथे अंकुर कसा येईल?
कारणेन विना कार्यं न च नामोपपद्यते । कदा क इव खे केन दृष्टो लब्धस् स्फुटो द्रुमः
कारणाशिवाय परिणाम तर दूरच, त्याचं नावही येऊ शकत नाही; कधी, कुठे आणि कोणाला आकाशात स्पष्ट झाड दिसलं आहे?
सङ्कल्पेनाम्बरे यद् वा दृश्यते विटपादिकम् । स सङ्कल्पस् तथाभूतो न त्व् अत्रास्ति पदार्थता
आकाशात झाडं वगैरे दिसतात, ती सगळी मनाच्या कल्पनेमुळेच. ही कल्पना जशी दिसते तशीच वाटते, पण खऱ्या अर्थाने त्याला काही वस्तुस्वरूप नाही.
यो ऽयम् एवं चिदाकाशे सर्गादाव् अनुभूयते । शून्ये कूप इवाकाशस् सर्गस् स्थितिनिरर्गलः
सृष्टीच्या सुरुवातीला जी गोष्ट चैतन्याच्या आकाशात अनुभवली जाते, ती अगदी रिकाम्या विहिरीतल्या आकाशासारखी आहे. या रिकामपणात सृष्टी मोकळीपणाने राहते.
सम एव चिदाकाशẖ कचत्य् आत्मनि तत्तया । स्वभाव एव सर्गाख्यश् चित्त्वाच् चैतन्यम् ईश्वरः
चैतन्याचं आकाश सारखंच आहे आणि ते स्वतःमध्येच प्रकाशतं. त्याचं मूळ रूप म्हणजे सृष्टी, आणि ते चैतन्य असल्यामुळे तोच परमेश्वर आहे.
स्वप्नसर्गो ऽत्र दृष्टान्तḫ प्रत्यहं यो ऽनुभूयते । स्वयं संवेदनं स्वप्ने स्फुरत्य् अद्रिपुराकृति
दररोज जो स्वप्नातील सृष्टीचा अनुभव येतो, तोच इथे उदाहरण म्हणून सांगितला आहे. स्वप्नात स्वतःचं भान उमटतं, तिथे बाहेरील कोणत्याही वस्तूचा आकार नसतो.
चित्स्वभावो यथा स्वप्न आस्ते सर्ग इवेह वः । असर्गे सर्गवद् भातस् तथा पूर्वं महाम्बरे
जशी स्वप्नात चैतन्याची स्वाभाविक स्थिती असते, तशीच ही सृष्टी तुमच्यासाठी येथे आहे. सृष्टी नसतानाही, जणू काही सृष्टी आहेच असे वाटते, अगदी पूर्वी जशी आकाशाच्या विशालतेत दिसत होती तशीच.
अवेद्यं वेदनं शुद्धम् एव भात्य् अजम् अव्ययम् । सर्गादौ यद् अनाद्यन्तं स्थितस् सर्गस् स एव वः
जे निर्मळ, अजन्म, अविनाशी आहे, सृष्टीच्या आरंभी जे न कळणाऱ्या जाणिवेसारखे प्रकट होते, जे अनादि आणि अनंत आहे, तेच खरे तर तुमच्यासाठी सृष्टी म्हणून स्थिर आहे.
नेह सर्गो ऽस्ति नैवायं पृथ्व्यादिगणगोलकः । सर्वं शान्तम् अनालम्बं ब्रह्मैव ब्रह्मणि स्थितम्
इथे सृष्टी नाही, पृथ्वी वगैरे गोळाही नाहीत. सर्व काही शांत, आधाररहित आहे; सर्वत्र केवळ ब्रह्मच आहे आणि ब्रह्मातच स्थिर आहे.
सर्वशक्त्यात्म तद् ब्रह्म यथा कचति यादृशम् । रूपम् अत्यजद् एवाच्छं तथा भवति तादृशम्
सर्व शक्तींचे मूळ असलेले ते ब्रह्म जसे तेजस्वी आहे, तसेच ते प्रकट होते. स्वतःचे निर्मळ रूप कधीही न सोडता, ते जसे दिसते तसेच होते.