पाषाणाख्यानम् अत्रेदं शृणु श्रुतिरसायनम् । पूर्वं मयैव यद् दृष्टं चित्रं प्रकृतम् एव वा
आता मी तुला त्या दगडाची गोष्ट सांगतो, जी खरंच पवित्र शिकवणीसारखी अमृत आहे. ही गोष्ट मी पूर्वी पाहिली आहे, ती काही अद्भुत वाटली किंवा अगदी नैसर्गिकही.
अहं विदितवेद्यत्वात् कदाचित् पूर्णमानसः । त्यक्तुम् इच्छुर् इमं लोकं व्यवहारघनभ्रमम्
कधीतरी, सर्व जाणण्यासारखं समजून, माझं मन पूर्णपणे भरून गेलं होतं. मग या जगाचा, व्यवहारांच्या गोंधळाचा त्याग करावा असं मला मनापासून वाटू लागलं.
ध्यानैकनिष्ठताम् एत्य शनैर् विश्रान्तये चिरम् । त्यक्ताजवञ्जवीभाव एकान्तार्थी शमं व्रजन्
मी ध्यानात एकाग्रता मिळवली, हळूहळू दीर्घकाळ विश्रांती शोधू लागलो. सर्व अस्थिरता आणि फसवणूक बाजूला ठेवून, एकांताचीच इच्छा धरून मी मनःशांतीकडे वळलो.
इदं चिन्तितवान् अस्मि कस्मिंश्चिद् अमरालये । संस्थितो विविधाḫ पश्यन् भङ्गुरा जागतीर् गतीः
मी एका अमर निवासस्थानी उभा राहून, जगातील विविध आणि क्षणभंगुर वाटा पाहात, असं विचार करत होतो.
विरसा खल्व् इयं लोकस्थितिर् आपातसुन्दरी । न जातु सुखदा मन्ये कस्यचित् केनचित् क्वचित्
खरं सांगायचं तर, ही जगातली अवस्था फक्त वरवर सुंदर दिसते, पण प्रत्यक्षात ती नीरस आहे. मला असं वाटत नाही की, कुणालाही, कधीही, कोणत्याही प्रकारे यातून खरं सुख मिळतं.
उद्वेगं जनयन्त्य् अन्तस् तीव्रसंवेगखेदतः । इमा दृश्यदृशो द्रष्टुर् इष्टानिष्टफलप्रदाः
ही दिसणारी आणि न दिसणारी सर्व वस्तू, ज्या पाहणाऱ्याला आवडत्या किंवा न आवडत्या फळांची अनुभूती देतात, त्या मनात तीव्र चिंता आणि दुःख निर्माण करतात.
किम् इदं दृश्यते किं वा प्रेक्ष्यते को ऽहम् एव वा । सर्वं शान्तम् अजं व्योम चिन्मात्रात्म निरिङ्गनम्
हे काय दिसतंय? काय पाहिलं जातंय? किंवा मी कोण आहे? हे सगळं शांत, जन्मरहित, आकाशासारखं, केवळ शुद्ध चैतन्य आणि कोणत्याही भेदांशिवाय आहे.
तस्मात् समस्तसिद्धेन्द्रदेवदैत्यादिदुर्गमम् । सुप्रदेशम् इतो गत्वा सङ्गोप्यात्मानम् आत्मना
म्हणूनच, सर्व सिद्ध, देव, दैत्य आणि इतरांसाठीही जे दुर्गम असं श्रेष्ठ स्थान आहे, तिथे जाऊन, आपलं खरं स्वरूप स्वतःमध्ये लपवावं.
अदृश्यस् सर्वभूतानां निर्विकल्पसमाधिगः । समे स्वच्छे पदे शान्ते आसे विगतवेदनम्
सर्व प्राण्यांना न दिसणारा, द्वैतशून्य समाधीत स्थिर झालो आहे. त्या शांत, निर्मळ अवस्थेत मी सर्व प्रकारच्या जाणिवांपासून मुक्त राहतो.
तस्मात् को नु प्रदेशस् स्याद् अत्यन्तं शून्यतां गतः । यत्रैता नानुभूयन्ते पञ्चबाह्यार्थवेदनाः
मग अशी कोणती जागा आहे, जिथे पूर्णपणे शून्यता प्राप्त झाली आहे आणि जिथे ही पाच प्रकारची बाह्य ज्ञानेंद्रियांची अनुभूती होत नाही?
शब्दकाननवार्यब्दभूता ध्यानिनम् आकुलाः । क्षोभयन्त्य् अप्य् असङ्क्षुब्धास् तस्मान् मे गिरयो ऽरयः
ध्वनी, पाणी, पर्वत आणि पंचमहाभूतांची जंगले, स्वतः अस्थिर न राहता, ध्यान करणाऱ्यालाही अस्वस्थ करतात. म्हणून माझ्यासाठी पर्वत आणि अरण्य हे शत्रूच आहेत.
नानाविधा नगेन्द्राणाम् अन्तरा वलिता जनैः । देशा विषमया एव निश्शेषा विषयाहिभिः
महापर्वतांच्या विविध भागांत लोकांची वर्दळ असते आणि ते सर्वच इंद्रियांच्या सर्पांनी भरलेले, धोकादायक ठिकाणे आहेत.
जनैर् जलचरैर् व्याप्तास् सागरागारकुक्षयः । विविधारम्भसंरब्धैर् नगराणीव नागरैः
सागराच्या खोल गुहांमध्ये जलचरांनी भरलेली गर्दी असते, जशी शहरात वेगवेगळ्या कामात गुंतलेल्या माणसांची वर्दळ असते.
तटान्य् अद्र्यम्बुराशीनां लोकपालपुराणि च । भूताकुलानि शृङ्गाणि पातालकुहराणि च
डोंगरांच्या आणि पाण्याच्या काठांवर, लोकपालांच्या जुन्या नगरींमध्ये, शिखरांवर जिथे अनेक जीव आहेत, आणि पाताळातील खोल गुहांमध्ये—
गायन्त्य् अनिलशीत्कारैर् नृत्यन्ति लतिकाकरैः । पुष्पैर् हसन्त्य् अगेन्द्राणां गुहा गहनकोटराः
वाऱ्याच्या गाण्याने त्या गुहा निनादतात, लतांचे गुच्छ नाचतात, आणि पर्वतांच्या खोल गुहा फुलांनी हसतात.
मौनिमीनमुनिस्पर्शकम्पिनालचलाम्बुजाः । सरस्यो विरसा एव वार्यावर्तविराविताः
सरोवरातील कमळे, मौन साधू आणि माशांच्या स्पर्शाने थरथरतात, पाण्यातील भोवऱ्यांनी गोंधळलेली, ती कमळे निस्तेज आणि विरस वाटतात.
पवनस्पन्दसङ्क्षुब्धतृणपांसुपताकिनी । रटत्य् अनिलभाङ्कारैर् निर्जनोर्व्य् अप्य् असंयता
वाऱ्याच्या झोताने उडणारे गवत आणि धूळ जणू पताका सारखी फडफडत असते, आणि एकाकी, ओसाड पृथ्वीवर वाऱ्याच्या आवाजाने सगळीकडे घरघर ऐकू येते.
तस्माद् आकाशम् आशून्यं कस्मिंश्चिद् दूरकोणके । अत्र तिष्ठाम्य् अवष्टभ्य योगयुक्तिम् अनिन्दिताम्
म्हणून मी एका दूरच्या कोपऱ्यात, जिथे आकाश रिकामं नाही, तिथे निर्दोष योगसाधनेत स्थिर राहतो.
कस्मिंश्चिद् एककोणे ऽत्र कृत्वा कल्पनया कुटीम् । वज्रोदरदृढां तस्याम् अन्तस् तिष्ठाम्य् अवासनम्
इथल्या एका एकाकी कोपऱ्यात, कल्पनेने मी वज्रासारख्या भक्कम पाया असलेली झोपडी उभारली आहे, आणि त्या झोपडीच्या आत मी आसन न घेता निवांत राहतो.
इति सञ्चिन्त्य यातो ऽहम् आकाशम् असिनिर्मलम् । यावत् तद् अपि पश्यामि सकलं विततान्तरम्
अशा विचाराने मी निर्मळ आकाशात प्रवेश केला, आणि तोपर्यंत मी त्याचं सर्व व्यापून टाकणारं विशाल रूप पाहत राहिलो.
क्वचिद् भ्रमत्सिद्धगणं क्वचिद् उद्गर्जदम्बुदम् । क्वचिद् विद्याधरधरं यक्षोत्क्षिप्तक्षयं क्वचित्
कुठे तरी सिद्धांची टोळी इकडून तिकडे भटकत होती, कुठे गडगडणारे ढग मोठ्या आवाजात गर्जना करत होते, कुठे विद्याधरांचे डोंगर उभे दिसत होते, तर कुठे यक्षांची वस्ती उधळली गेली होती.
क्वचित् भ्रमत्पुरवरं प्रारब्धसमरं क्वचित् । क्वचिद् द्रवज्जलधरं क्वचिद् उन्नृत्तयोगिनि
कुठे तरी सुंदर नगरं इकडून तिकडे भटकत होती, कुठे युद्ध सुरू झालं होतं, कुठे पावसाचे ढग वेगाने वाहत होते, तर कुठे योगिनी वेड्यासारख्या नाचत होत्या.
क्वचिद् दैत्यपुरोड्डीनं सगन्धर्वपुरं क्वचित् । क्वचिद् भ्रमद्ग्रहगणं तारकाकुलितं क्वचित्
कुठे दैत्यांची नगरं पाण्यात बुडाली होती, कुठे गंधर्वांची नगरं होती, कुठे ग्रहांचा समूह भटकत होता, तर कुठे तारे एकत्र जमले होते.
क्वचित् खखगसङ्घुष्टं क्वचित् क्षुब्धमहानिलम् । क्वचिद् उत्पातवलितं क्वचिन् मङ्गलमण्डितम्
कुठे आकाशात पक्ष्यांचे थवे गोंगाट करत होते, कुठे मोठा वारा जोरात वाहत होता, कुठे अनिष्ट चिन्हं दिसत होती, तर कुठे सर्वत्र शुभ्रतेने सजलेलं होतं.
क्वचिच् चापूर्वभूतौघं नागैश् चागोपितं क्वचित् । क्वचिद् अर्करथाक्रान्तं क्वचिद् अर्करथोद्धुरम्
कुठे तरी पूर्वी कधीच न पाहिलेला पूर आला होता, तर कुठे तो सर्पांनी लपवला होता. काही ठिकाणी सूर्याच्या रथाने तुडवलेले होते, तर काही ठिकाणी सूर्यरथाने उधळून दिलेले होते.
क्वचिद् आदित्यदाहार्तं शशिशैत्यान्वितं क्वचित् । क्वचित् क्षुद्रजनासह्यं क्वचिद् अग्न्यौष्ण्यदुर्गमम्
कुठे सूर्याच्या प्रखर उन्हाने भाजले गेले होते, तर कुठे चंद्राच्या शीतलतेने भरलेले होते. काही ठिकाणी साध्या लोकांना सहन न होणारे होते, तर काही ठिकाणी अग्नीच्या उष्णतेमुळे जाणे अशक्य होते.
क्वचिद् उत्तालवेतालं गरुडोड्डामरं क्वचित् । क्वचित् सप्रलयाम्भोदं क्वचित् सप्रलयानिलम्
कुठे तरी मोठ्या आवाजात ओरडणाऱ्या वेताळांनी त्रास दिला होता, तर कुठे गरुडांनी आकाशात उड्या मारल्या होत्या. काही ठिकाणी प्रलयाचे मेघ होते, तर काही ठिकाणी प्रलयाच्या वाऱ्यांनी भरलेले होते.
ततो भूतगणांस् त्यक्त्वा दूराद् दूरतरं गतः । प्राप्तवान् अहम् एकान्तं शून्यम् अत्यन्तविस्तृतम्
मग मी त्या सर्व भूतगणांना मागे टाकून, अजून दूरवर निघून गेलो आणि शेवटी एकांत, अत्यंत विस्तीर्ण अशी शून्य जागा गाठली.
अत्यन्तमन्दपवनं स्वप्ने ऽप्य् अप्राप्तभूतकम् । मङ्गलोत्पातरहितम् अगम्यं सिद्धसन्ततेः
तेथे अगदी शांत असा एक ठिकाण आहे, जिथे स्वप्नातही कोणतेही सजीव गेलेले नाहीत, जिथे शुभ किंवा अशुभ काहीही घडत नाही, आणि जिथे सिद्ध लोकांनाही पोहोचता येत नाही.
कल्पिताथ मया तत्र कुटी प्रकटकोटरा । नीरन्ध्रकुड्यनिबिडा पद्मकुट्मलसुन्दरी
त्या ठिकाणी मी कल्पनेने एक झोपडी उभी केली, जी स्पष्टपणे दिसणाऱ्या कपारीसारखी होती, तिच्या भिंती घट्ट आणि कुठेही भोक नसलेल्या, आणि ती बंद कमळाच्या कळीप्रमाणे सुंदर होती.