यन् न चेत्यं न चिद्रूपं यच् चित्तैर् अप्य् अचेतितम् । तद्भावैक्यं गतास् तज्ज्ञाश् शान्ता व्यवहृतौ स्थितेः
जे न कधी जाणले जाऊ शकते, न चेतनेचे स्वरूप आहे, आणि जे मनानेही जाणता येत नाही, त्या अवस्थेशी एकरूप झालेले आणि ती ओळखलेले लोक व्यवहारात राहूनही शांत असतात.
चित्काचकाचकच्यं यज् जगन् नाम्ना तद् उच्यते । अत्यच्छे परमाकाशे बन्धमोक्षदृशẖ कुतः
चेतनेच्या हलण्या-डोलण्यालाच जग असे म्हणतात; त्या अत्यंत निर्मळ आणि विशाल अवस्थेत बंधन किंवा मुक्ती यांचा विचारच उरत नाही.
चिन्नभस्स्पन्दमात्रात्म सङ्कल्पात्मतया जगत् । सभूतमयम् एवेदं न पृथ्व्यादिमयं क्वचित्
हे जग फक्त चैतन्याच्या लहरींनी आणि कल्पनेनेच निर्माण झाले आहे. हे सर्वत्र केवळ अस्तित्वाने भरलेले आहे, पृथ्वी किंवा इतर कोणत्याही पदार्थांनी बनलेले नाही.
नेह देशो न कालो ऽस्ति न द्रव्यं न क्रिया न खम् । सद् इवाखिलम् उच्छूनं चाप्य् अनुच्छूनम् अप्य् असत्
इथे ना कोणते स्थान आहे, ना काळ, ना कोणतेही वस्तू, ना कृती, ना आकाश. सर्व काही जणू खरे वाटते, पण ते पूर्णपणे रिकामेही आहे, रिकामे नाहीसुद्धा, आणि प्रत्यक्षात असत्यही आहे.
भाति केवलम् एवेत्थं परमार्थघनं घनम् । यन् न शून्यं न चाशून्यम् अत्यच्छं गगनाद् अपि
इथे फक्त तेच तेजस्वीपणे प्रकट होते, जे परमार्थाने पूर्ण आहे, जे ना रिकामे आहे ना रिकामे नाही, आणि आकाशापेक्षाही अधिक पारदर्शक आहे.
साकारम् अप्य् अनाकारम् असद् एवातिभासुरम् । अतिशुद्धैकचिन्मात्रं स्फारं स्वप्नपुरं यथा
ते कधी रूपासह, कधी निराकार दिसते, पण प्रत्यक्षात ते खोटेच आहे, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ, फक्त चैतन्याने भरलेले आणि स्वप्नातील शहरासारखे विशाल आहे.
निर्वाणम् एवम् इदम् आततम् इत्थम् अन्तश् चिद्व्योम्न आबिलम् अनाबिलरूपम् एव । नानेव न क्वचिद् अपि प्रसृतं न नाना शून्यत्वम् अम्बर इवाम्बुनि वा द्रवत्वम्
मुक्ती ह्या प्रकारे सर्वत्र पसरलेली आहे. अंतरात्म्यातील त्या चैतन्याच्या आकाशात कधी ती धूसर, कधी निर्मळ अशी दिसते. ती अनेक प्रकारची नाही, कुठेही विस्तारलेली नाही, वेगळी नाही. तिचे रिकामेपण आकाशासारखे आहे, किंवा पाण्यातील ओलसरपणासारखे आहे.
सर्वत्र सर्वदा सर्वं सर्वथा व्योम्नि चिन्मये । साधु सम्भवति स्वच्छं शून्यत्वम् ख इवाखिले
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही, सर्व प्रकारे, त्या शुद्ध चैतन्याच्या आकाशातच असते. त्या निर्मळ शून्यतेचा अनुभव सर्वत्र, आकाशासारखा, सहजपणे येतो.
यत्र वित् तत्र सर्गश्रीर् अव्योम्नि व्योम्नि चास्ति वित् । चिन्मयत्वात् पदार्थानां सर्वेषां नास्त्य् अवित् क्वचित्
जिथे चैतन्य आहे, तिथे सृष्टीचे सौंदर्य आहे; जिथे आकाश नाही, तिथेही चैतन्य आहे. कारण सर्व वस्तू चैतन्यापासूनच बनलेल्या आहेत, म्हणून कुठेही चैतन्य नसते असे नाही.
पदार्थजातं शैलादि यथा स्वप्ने पुरादि वा । चिद् एवैकं परं व्योम तथा जाग्रत्पदार्थभूः
जसे स्वप्नात पर्वत, नगरे आणि इतर वस्तू दिसतात, तसेच जागृत अवस्थेत दिसणाऱ्या सर्व वस्तू ह्या केवळ त्या परम चैतन्याच्या आकाशातूनच प्रकट झालेल्या आहेत.
पाषाणाख्यानम् अत्रेदं शृणु श्रुतिरसायनम् । पूर्वं मयैव यद् दृष्टं चित्रं प्रकृतम् एव वा
आता मी तुला त्या दगडाची गोष्ट सांगतो, जी खरंच पवित्र शिकवणीसारखी अमृत आहे. ही गोष्ट मी पूर्वी पाहिली आहे, ती काही अद्भुत वाटली किंवा अगदी नैसर्गिकही.
अहं विदितवेद्यत्वात् कदाचित् पूर्णमानसः । त्यक्तुम् इच्छुर् इमं लोकं व्यवहारघनभ्रमम्
कधीतरी, सर्व जाणण्यासारखं समजून, माझं मन पूर्णपणे भरून गेलं होतं. मग या जगाचा, व्यवहारांच्या गोंधळाचा त्याग करावा असं मला मनापासून वाटू लागलं.
ध्यानैकनिष्ठताम् एत्य शनैर् विश्रान्तये चिरम् । त्यक्ताजवञ्जवीभाव एकान्तार्थी शमं व्रजन्
मी ध्यानात एकाग्रता मिळवली, हळूहळू दीर्घकाळ विश्रांती शोधू लागलो. सर्व अस्थिरता आणि फसवणूक बाजूला ठेवून, एकांताचीच इच्छा धरून मी मनःशांतीकडे वळलो.
इदं चिन्तितवान् अस्मि कस्मिंश्चिद् अमरालये । संस्थितो विविधाḫ पश्यन् भङ्गुरा जागतीर् गतीः
मी एका अमर निवासस्थानी उभा राहून, जगातील विविध आणि क्षणभंगुर वाटा पाहात, असं विचार करत होतो.
विरसा खल्व् इयं लोकस्थितिर् आपातसुन्दरी । न जातु सुखदा मन्ये कस्यचित् केनचित् क्वचित्
खरं सांगायचं तर, ही जगातली अवस्था फक्त वरवर सुंदर दिसते, पण प्रत्यक्षात ती नीरस आहे. मला असं वाटत नाही की, कुणालाही, कधीही, कोणत्याही प्रकारे यातून खरं सुख मिळतं.
उद्वेगं जनयन्त्य् अन्तस् तीव्रसंवेगखेदतः । इमा दृश्यदृशो द्रष्टुर् इष्टानिष्टफलप्रदाः
ही दिसणारी आणि न दिसणारी सर्व वस्तू, ज्या पाहणाऱ्याला आवडत्या किंवा न आवडत्या फळांची अनुभूती देतात, त्या मनात तीव्र चिंता आणि दुःख निर्माण करतात.
किम् इदं दृश्यते किं वा प्रेक्ष्यते को ऽहम् एव वा । सर्वं शान्तम् अजं व्योम चिन्मात्रात्म निरिङ्गनम्
हे काय दिसतंय? काय पाहिलं जातंय? किंवा मी कोण आहे? हे सगळं शांत, जन्मरहित, आकाशासारखं, केवळ शुद्ध चैतन्य आणि कोणत्याही भेदांशिवाय आहे.
तस्मात् समस्तसिद्धेन्द्रदेवदैत्यादिदुर्गमम् । सुप्रदेशम् इतो गत्वा सङ्गोप्यात्मानम् आत्मना
म्हणूनच, सर्व सिद्ध, देव, दैत्य आणि इतरांसाठीही जे दुर्गम असं श्रेष्ठ स्थान आहे, तिथे जाऊन, आपलं खरं स्वरूप स्वतःमध्ये लपवावं.
अदृश्यस् सर्वभूतानां निर्विकल्पसमाधिगः । समे स्वच्छे पदे शान्ते आसे विगतवेदनम्
सर्व प्राण्यांना न दिसणारा, द्वैतशून्य समाधीत स्थिर झालो आहे. त्या शांत, निर्मळ अवस्थेत मी सर्व प्रकारच्या जाणिवांपासून मुक्त राहतो.
तस्मात् को नु प्रदेशस् स्याद् अत्यन्तं शून्यतां गतः । यत्रैता नानुभूयन्ते पञ्चबाह्यार्थवेदनाः
मग अशी कोणती जागा आहे, जिथे पूर्णपणे शून्यता प्राप्त झाली आहे आणि जिथे ही पाच प्रकारची बाह्य ज्ञानेंद्रियांची अनुभूती होत नाही?
शब्दकाननवार्यब्दभूता ध्यानिनम् आकुलाः । क्षोभयन्त्य् अप्य् असङ्क्षुब्धास् तस्मान् मे गिरयो ऽरयः
ध्वनी, पाणी, पर्वत आणि पंचमहाभूतांची जंगले, स्वतः अस्थिर न राहता, ध्यान करणाऱ्यालाही अस्वस्थ करतात. म्हणून माझ्यासाठी पर्वत आणि अरण्य हे शत्रूच आहेत.
नानाविधा नगेन्द्राणाम् अन्तरा वलिता जनैः । देशा विषमया एव निश्शेषा विषयाहिभिः
महापर्वतांच्या विविध भागांत लोकांची वर्दळ असते आणि ते सर्वच इंद्रियांच्या सर्पांनी भरलेले, धोकादायक ठिकाणे आहेत.
जनैर् जलचरैर् व्याप्तास् सागरागारकुक्षयः । विविधारम्भसंरब्धैर् नगराणीव नागरैः
सागराच्या खोल गुहांमध्ये जलचरांनी भरलेली गर्दी असते, जशी शहरात वेगवेगळ्या कामात गुंतलेल्या माणसांची वर्दळ असते.
तटान्य् अद्र्यम्बुराशीनां लोकपालपुराणि च । भूताकुलानि शृङ्गाणि पातालकुहराणि च
डोंगरांच्या आणि पाण्याच्या काठांवर, लोकपालांच्या जुन्या नगरींमध्ये, शिखरांवर जिथे अनेक जीव आहेत, आणि पाताळातील खोल गुहांमध्ये—
गायन्त्य् अनिलशीत्कारैर् नृत्यन्ति लतिकाकरैः । पुष्पैर् हसन्त्य् अगेन्द्राणां गुहा गहनकोटराः
वाऱ्याच्या गाण्याने त्या गुहा निनादतात, लतांचे गुच्छ नाचतात, आणि पर्वतांच्या खोल गुहा फुलांनी हसतात.
मौनिमीनमुनिस्पर्शकम्पिनालचलाम्बुजाः । सरस्यो विरसा एव वार्यावर्तविराविताः
सरोवरातील कमळे, मौन साधू आणि माशांच्या स्पर्शाने थरथरतात, पाण्यातील भोवऱ्यांनी गोंधळलेली, ती कमळे निस्तेज आणि विरस वाटतात.
पवनस्पन्दसङ्क्षुब्धतृणपांसुपताकिनी । रटत्य् अनिलभाङ्कारैर् निर्जनोर्व्य् अप्य् असंयता
वाऱ्याच्या झोताने उडणारे गवत आणि धूळ जणू पताका सारखी फडफडत असते, आणि एकाकी, ओसाड पृथ्वीवर वाऱ्याच्या आवाजाने सगळीकडे घरघर ऐकू येते.
तस्माद् आकाशम् आशून्यं कस्मिंश्चिद् दूरकोणके । अत्र तिष्ठाम्य् अवष्टभ्य योगयुक्तिम् अनिन्दिताम्
म्हणून मी एका दूरच्या कोपऱ्यात, जिथे आकाश रिकामं नाही, तिथे निर्दोष योगसाधनेत स्थिर राहतो.
कस्मिंश्चिद् एककोणे ऽत्र कृत्वा कल्पनया कुटीम् । वज्रोदरदृढां तस्याम् अन्तस् तिष्ठाम्य् अवासनम्
इथल्या एका एकाकी कोपऱ्यात, कल्पनेने मी वज्रासारख्या भक्कम पाया असलेली झोपडी उभारली आहे, आणि त्या झोपडीच्या आत मी आसन न घेता निवांत राहतो.
इति सञ्चिन्त्य यातो ऽहम् आकाशम् असिनिर्मलम् । यावत् तद् अपि पश्यामि सकलं विततान्तरम्
अशा विचाराने मी निर्मळ आकाशात प्रवेश केला, आणि तोपर्यंत मी त्याचं सर्व व्यापून टाकणारं विशाल रूप पाहत राहिलो.