चिन्नभश् चिन्नभस्य् एव पयसीव पयोद्रवः । चित्त्वात् कचति यत् तेन तद् एव च जगत् कृतम्
जसं पाणी पाण्यातूनच येतं, किंवा आकाश आकाशातूनच प्रकट होतं, तसंच, चैतन्यातून जे काही दिसतं, ते सुद्धा चैतन्यच असतं. म्हणूनच हे जग चैतन्यानेच बनलेलं आहे.
स्वप्ने चिद् एव जगद् इत्य् उदेति विमला यथा । काचकच्येन कचति तथेत्थं सादिसर्गखे
जसं स्वप्नात जग फक्त निर्मळ चैतन्यापासूनच उगवतं आणि आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं त्याच्यातच चमकतं, तसंच हे सृष्टीचं गूढ देखील चैतन्याच्या आकाशात घडतं.
चित्काचकच्यकचनं यथा स्वप्ने जगद् भवेत् । तथैव जाग्रदभिधं तत्खमात्रम् इदं स्थितम्
जसं स्वप्नातलं जग चैतन्याच्या प्रतिबिंबाच्या खेळासारखं असतं, तसंच जागेपणीचं हे जग सुद्धा फक्त चैतन्याच्या विस्तारातच आहे.
आदिसर्गे हि चित्स्वप्नो जाग्रद् इत्य् अभिशब्द्यते । अद्यरात्रौ चितेस् स्वप्नस् स्वप्न इत्य् अभिशब्द्यते
सृष्टीच्या आरंभी चैतन्याचा स्वप्नच जागेपण म्हणून ओळखला जातो; आणि रात्री चैतन्यातला स्वप्न, स्वप्न म्हणून ओळखला जातो.
पूर्वप्रवृत्ता सरितां रूढाद्यापि यथा स्थिता । तरङ्गलेखा सृष्टीनां पदार्थरचना तथा
पूर्वीच्या प्रवाहामुळे वाहणाऱ्या नदीतील लाटा जशा अजूनही दिसतात, तशाच या सृष्टीतील वस्तूंच्या रचना त्या लाटांच्या खुणांसारख्या आहेत.
यथा वारि तरङ्गश्रीस् सरितां रचनाम् इता । तथा चिद्व्योम्नि चिद्बीजसत्तान्तस् सृष्टिताम् इता
जसा पाण्याचा लाटांमधून नदीचा आकार तयार होतो, तसाच चैतन्याच्या आकाशात चैतन्यबीजाची सत्ता सृष्टीचे रूप घेते.
मृतस्यानन्तनाशश् चेत् तन् निद्रासुखम् एव तत् । भूयश् चेद् एति संसारस् तत् सुखं नवम् एव तत्
मरणानंतर जर अखंड नाशच असेल, तर ते फक्त झोपेच्या सुखासारखे आहे; पण पुन्हा जन्म मिळाला, तर ते सुख नवेच असते.
कुकर्मभ्यस् तु चेद् भीतिस् सा समेह परत्र च । तस्माद् एते समसुखे सर्वेषां मृतिजन्मनी
वाईट कर्मांमुळे भीती असेल, तर ती भीती इथेही आणि पुढेही राहते; म्हणून सर्वांसाठी जन्म आणि मृत्यू हे सारखेच शांत आहेत.
मरनं जीवितं वास्तु सदृक्षे वासने तयोः । इति विश्रान्तचित्तो यस् सो ऽन्तश्शीतल उच्यते
ज्याच्या मनाला पूर्ण शांतता मिळाली आहे, ज्याच्यासाठी मृत्यू आणि जीवन या दोन्ही गोष्टी सारख्याच वाटतात, असा मनुष्य आतून थंड आणि शांत असतो.
अत्यन्ताभावसंवित्त्या सर्वदृश्यस्य वेदनम् । उदेत्य् अपास्तसंवेद्यं सति चासति सर्गके
सर्व काही पूर्णपणे नाही असे जेव्हा मनाशी पटते, तेव्हा दिसणाऱ्या सर्व गोष्टींची जाणीव होते; आणि ज्या वेळी जाणिवेला बाजूला ठेवले जाते, तेव्हा सृष्टी आहेसुद्धा आणि नाहीसुद्धा असे होते.
यन् न चेत्यं न चिद्रूपं यच् चित्तैर् अप्य् अचेतितम् । तद्भावैक्यं गतास् तज्ज्ञाश् शान्ता व्यवहृतौ स्थितेः
जे न कधी जाणले जाऊ शकते, न चेतनेचे स्वरूप आहे, आणि जे मनानेही जाणता येत नाही, त्या अवस्थेशी एकरूप झालेले आणि ती ओळखलेले लोक व्यवहारात राहूनही शांत असतात.
चित्काचकाचकच्यं यज् जगन् नाम्ना तद् उच्यते । अत्यच्छे परमाकाशे बन्धमोक्षदृशẖ कुतः
चेतनेच्या हलण्या-डोलण्यालाच जग असे म्हणतात; त्या अत्यंत निर्मळ आणि विशाल अवस्थेत बंधन किंवा मुक्ती यांचा विचारच उरत नाही.
चिन्नभस्स्पन्दमात्रात्म सङ्कल्पात्मतया जगत् । सभूतमयम् एवेदं न पृथ्व्यादिमयं क्वचित्
हे जग फक्त चैतन्याच्या लहरींनी आणि कल्पनेनेच निर्माण झाले आहे. हे सर्वत्र केवळ अस्तित्वाने भरलेले आहे, पृथ्वी किंवा इतर कोणत्याही पदार्थांनी बनलेले नाही.
नेह देशो न कालो ऽस्ति न द्रव्यं न क्रिया न खम् । सद् इवाखिलम् उच्छूनं चाप्य् अनुच्छूनम् अप्य् असत्
इथे ना कोणते स्थान आहे, ना काळ, ना कोणतेही वस्तू, ना कृती, ना आकाश. सर्व काही जणू खरे वाटते, पण ते पूर्णपणे रिकामेही आहे, रिकामे नाहीसुद्धा, आणि प्रत्यक्षात असत्यही आहे.
भाति केवलम् एवेत्थं परमार्थघनं घनम् । यन् न शून्यं न चाशून्यम् अत्यच्छं गगनाद् अपि
इथे फक्त तेच तेजस्वीपणे प्रकट होते, जे परमार्थाने पूर्ण आहे, जे ना रिकामे आहे ना रिकामे नाही, आणि आकाशापेक्षाही अधिक पारदर्शक आहे.
साकारम् अप्य् अनाकारम् असद् एवातिभासुरम् । अतिशुद्धैकचिन्मात्रं स्फारं स्वप्नपुरं यथा
ते कधी रूपासह, कधी निराकार दिसते, पण प्रत्यक्षात ते खोटेच आहे, अत्यंत तेजस्वी, निर्मळ, फक्त चैतन्याने भरलेले आणि स्वप्नातील शहरासारखे विशाल आहे.
निर्वाणम् एवम् इदम् आततम् इत्थम् अन्तश् चिद्व्योम्न आबिलम् अनाबिलरूपम् एव । नानेव न क्वचिद् अपि प्रसृतं न नाना शून्यत्वम् अम्बर इवाम्बुनि वा द्रवत्वम्
मुक्ती ह्या प्रकारे सर्वत्र पसरलेली आहे. अंतरात्म्यातील त्या चैतन्याच्या आकाशात कधी ती धूसर, कधी निर्मळ अशी दिसते. ती अनेक प्रकारची नाही, कुठेही विस्तारलेली नाही, वेगळी नाही. तिचे रिकामेपण आकाशासारखे आहे, किंवा पाण्यातील ओलसरपणासारखे आहे.
सर्वत्र सर्वदा सर्वं सर्वथा व्योम्नि चिन्मये । साधु सम्भवति स्वच्छं शून्यत्वम् ख इवाखिले
सर्वत्र, सर्वकाळ, सर्व काही, सर्व प्रकारे, त्या शुद्ध चैतन्याच्या आकाशातच असते. त्या निर्मळ शून्यतेचा अनुभव सर्वत्र, आकाशासारखा, सहजपणे येतो.
यत्र वित् तत्र सर्गश्रीर् अव्योम्नि व्योम्नि चास्ति वित् । चिन्मयत्वात् पदार्थानां सर्वेषां नास्त्य् अवित् क्वचित्
जिथे चैतन्य आहे, तिथे सृष्टीचे सौंदर्य आहे; जिथे आकाश नाही, तिथेही चैतन्य आहे. कारण सर्व वस्तू चैतन्यापासूनच बनलेल्या आहेत, म्हणून कुठेही चैतन्य नसते असे नाही.
पदार्थजातं शैलादि यथा स्वप्ने पुरादि वा । चिद् एवैकं परं व्योम तथा जाग्रत्पदार्थभूः
जसे स्वप्नात पर्वत, नगरे आणि इतर वस्तू दिसतात, तसेच जागृत अवस्थेत दिसणाऱ्या सर्व वस्तू ह्या केवळ त्या परम चैतन्याच्या आकाशातूनच प्रकट झालेल्या आहेत.
पाषाणाख्यानम् अत्रेदं शृणु श्रुतिरसायनम् । पूर्वं मयैव यद् दृष्टं चित्रं प्रकृतम् एव वा
आता मी तुला त्या दगडाची गोष्ट सांगतो, जी खरंच पवित्र शिकवणीसारखी अमृत आहे. ही गोष्ट मी पूर्वी पाहिली आहे, ती काही अद्भुत वाटली किंवा अगदी नैसर्गिकही.
अहं विदितवेद्यत्वात् कदाचित् पूर्णमानसः । त्यक्तुम् इच्छुर् इमं लोकं व्यवहारघनभ्रमम्
कधीतरी, सर्व जाणण्यासारखं समजून, माझं मन पूर्णपणे भरून गेलं होतं. मग या जगाचा, व्यवहारांच्या गोंधळाचा त्याग करावा असं मला मनापासून वाटू लागलं.
ध्यानैकनिष्ठताम् एत्य शनैर् विश्रान्तये चिरम् । त्यक्ताजवञ्जवीभाव एकान्तार्थी शमं व्रजन्
मी ध्यानात एकाग्रता मिळवली, हळूहळू दीर्घकाळ विश्रांती शोधू लागलो. सर्व अस्थिरता आणि फसवणूक बाजूला ठेवून, एकांताचीच इच्छा धरून मी मनःशांतीकडे वळलो.
इदं चिन्तितवान् अस्मि कस्मिंश्चिद् अमरालये । संस्थितो विविधाḫ पश्यन् भङ्गुरा जागतीर् गतीः
मी एका अमर निवासस्थानी उभा राहून, जगातील विविध आणि क्षणभंगुर वाटा पाहात, असं विचार करत होतो.
विरसा खल्व् इयं लोकस्थितिर् आपातसुन्दरी । न जातु सुखदा मन्ये कस्यचित् केनचित् क्वचित्
खरं सांगायचं तर, ही जगातली अवस्था फक्त वरवर सुंदर दिसते, पण प्रत्यक्षात ती नीरस आहे. मला असं वाटत नाही की, कुणालाही, कधीही, कोणत्याही प्रकारे यातून खरं सुख मिळतं.
उद्वेगं जनयन्त्य् अन्तस् तीव्रसंवेगखेदतः । इमा दृश्यदृशो द्रष्टुर् इष्टानिष्टफलप्रदाः
ही दिसणारी आणि न दिसणारी सर्व वस्तू, ज्या पाहणाऱ्याला आवडत्या किंवा न आवडत्या फळांची अनुभूती देतात, त्या मनात तीव्र चिंता आणि दुःख निर्माण करतात.
किम् इदं दृश्यते किं वा प्रेक्ष्यते को ऽहम् एव वा । सर्वं शान्तम् अजं व्योम चिन्मात्रात्म निरिङ्गनम्
हे काय दिसतंय? काय पाहिलं जातंय? किंवा मी कोण आहे? हे सगळं शांत, जन्मरहित, आकाशासारखं, केवळ शुद्ध चैतन्य आणि कोणत्याही भेदांशिवाय आहे.
तस्मात् समस्तसिद्धेन्द्रदेवदैत्यादिदुर्गमम् । सुप्रदेशम् इतो गत्वा सङ्गोप्यात्मानम् आत्मना
म्हणूनच, सर्व सिद्ध, देव, दैत्य आणि इतरांसाठीही जे दुर्गम असं श्रेष्ठ स्थान आहे, तिथे जाऊन, आपलं खरं स्वरूप स्वतःमध्ये लपवावं.
अदृश्यस् सर्वभूतानां निर्विकल्पसमाधिगः । समे स्वच्छे पदे शान्ते आसे विगतवेदनम्
सर्व प्राण्यांना न दिसणारा, द्वैतशून्य समाधीत स्थिर झालो आहे. त्या शांत, निर्मळ अवस्थेत मी सर्व प्रकारच्या जाणिवांपासून मुक्त राहतो.
तस्मात् को नु प्रदेशस् स्याद् अत्यन्तं शून्यतां गतः । यत्रैता नानुभूयन्ते पञ्चबाह्यार्थवेदनाः
मग अशी कोणती जागा आहे, जिथे पूर्णपणे शून्यता प्राप्त झाली आहे आणि जिथे ही पाच प्रकारची बाह्य ज्ञानेंद्रियांची अनुभूती होत नाही?