मिथस् सम्पन्नयोर् द्रष्टृदृश्ययोर् एकसङ्क्षये । द्वयाभावे स्थितिं याते निर्वाणम् अवशिष्यते
दृष्टी आणि दृश्य, म्हणजे पाहणारा आणि जे दिसतं ते, दोन्ही एकत्र नाहीसे झाले की, द्वैत संपतं आणि उरते तेवढं निर्वाण असतं.
दृश्यस्य जगतस् तस्माद् अत्यन्तानुद्भवो यथा । ब्रह्म चेत्थं स्वभावस्थं बुध्यते वद मे तथा
म्हणूनच, हे मला सांग, हे जग कधीच खरं अर्थाने उत्पन्न होत नाही असं कसं, आणि ब्रह्म आपल्या मूळ स्वरूपातच कसं स्थिर राहतं?
कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । एतस्मिंस् तु मुने सिद्धे न साध्यम् अवशिष्यते
हे कसे समजते, आणि हे कशामुळे सिद्ध होते, हे कशा प्रकारे कळते? हे एकदा समजले की, मग काहीच बाकी राहत नाही, हे ऋषी.
बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । नूनं विचारमन्त्रेण निर्मूलम् उपशाम्यति
खोट्या समजुतींचा हा रोग खूप काळ मनात रुजलेला आहे; पण विचाराच्या औषधाने तो पूर्णपणे नष्ट होतो आणि शांत होतो.
न शक्यते झगित्य् एव समुच्छेदयितुं क्षणात् । समप्रयतने ह्य् अद्रौ समारोहावरोहणे
हा भ्रम एका क्षणात पूर्णपणे दूर करता येत नाही; जसे डोंगर चढताना आणि उतरताना सारखेच प्रयत्न लागतात, तसेच हेही आहे.
तस्माद् अभ्यासयोगेन युक्त्या न्यायोपपत्तिभिः । जगद्भ्रान्तिर् यथा शाम्येत् तथेदं कथ्यते शृणु
म्हणूनच, सातत्याने सराव करून, विचारपूर्वक आणि योग्य तर्क लावून, जगाचा भ्रम शांत करता येतो; हे कसे होते ते मी सांगतो, नीट ऐक.
वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्
हे राम, मी तुला एक गोष्ट सांगतोय, जी ज्ञान जागवण्यासाठी आहे. जर तू ती लक्षपूर्वक ऐकलीस, तर तू खरोखरच मुक्त आणि बुद्धिमान होशील.
अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं तव कथ्यते । यः किलोत्पद्यते राम तेन मुक्तेन भूयते
आता मी तुला उत्पत्तीविषयी सांगतो. राम, जे काही निर्माण होतं, त्यावर मुक्त झालेला माणूस सहज विजय मिळवतो.
इयम् इत्थं जगद्भ्रान्तिर् भात्य् अजातैव खात्मिका । इत्य् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते ऽस्मिन् मयाधुना
हे जगाचं भ्रमरूप असं भासतं, पण त्याचं खरं स्वरूप अजन्माच आहे. उत्पत्तीच्या या भागात मी हे आता स्पष्ट सांगणार आहे.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं ससुरासुरकिन्नरम्
इथे जे काही दिसतं—हे सगळं जग, स्थिर असो वा चल, सर्व प्रकारचं, देव, दैत्य आणि किन्नरांसह—
तन् महाप्रलये प्राप्ते रुद्रादिपरिणामिनि । भवत्य् असद् अदृश्यं च क्वापि याति विनश्यति
महाप्रलय आला की, रुद्रादींच्या रूपांतरेत सर्व काही नाहीसं होतं, दिसेनासं होतं आणि कुठेतरी नाहीसं होतं.
ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते
मग जे उरतं ते अगदी शांत, खोल आणि गंभीर असतं; तिथे ना प्रकाश असतो ना अंधार, ते अनामिक, अप्रकट असं काहीतरी शिल्लक राहतं.
न शून्यं नापि चाकाशं न दृश्यं न च दर्शनम् । न च भूतपदार्थौघो यद् अनन्ततया स्थितम्
ते रिकामेपण नाही, आकाश नाही, दिसणारं नाही, पाहणारंही नाही; ते पंचमहाभूतांचा किंवा वस्तूंचा समूह नाही, पण अनंतात टिकून असतं.
किम् अप्य् अव्यपदेशात्म पूर्णात् पूर्णतराक्र्टि । न सन् नासन् न सदसन् नाभावो भवनं न च
ते असं काहीतरी आहे की ज्याचं वर्णन करता येत नाही, ते पूर्णाहूनही अधिक पूर्ण आहे; ते अस्तित्व नाही, नाही अस्तित्वही नाही, दोन्ही नाहीत आणि अनुपस्थितीही नाही, ते कुठलंही निवासस्थान नाही.
चिन्मात्रं चेत्यरहितम् अनन्तम् अजरं शिवम् । अनादिमध्यपर्यन्तं यद् अनाधि निरामयम्
हे शुद्ध चैतन्य आहे, ज्याला कोणत्याही वस्तूंचा संबंध नाही, ते अनंत आहे, कधीही न संपणारे, शुभ आहे; त्याला सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नाही, ते कोणावरही अवलंबून नाही आणि त्याला कुठलाही त्रास नाही.
यस्मिञ् जगत् प्रस्फुरति दृष्टिमौक्तिकहंसवत् । यश् चेदं यश् च नैवेदं देवस् सदसदात्मकः
ज्यात हे जग जणू काही दृष्टीतील मोती आणि हंसासारखे चमकतं, जे हेही आहे आणि हेही नाही, तोच खरा देव आहे, ज्याचं स्वरूप अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्हींत आहे.
अकर्णजिह्वो ऽनासात्वङ्नेत्रस् सर्वत्र सर्वदा । यश् शृणोत्य् आस्वादयति जिघ्रन् स्पृशति पश्यति
त्याला कान, जीभ, नाक, त्वचा किंवा डोळे नाहीत, तरीही तो सर्वत्र आणि सर्व काळ ऐकतो, चाखतो, वास घेतो, स्पर्श करतो आणि पाहतो.
स एव सदसद्रूपं येनालोकेन लक्ष्यते । सर्गचित्रम् अनाद्यन्तं खरूपं चाप्य् अरञ्जनम्
तोच एक, ज्याच्या प्रकाशामुळे सत्त्व आणि असत्त्व यांची रूपं दिसतात, तोच या अनादि, अनंत, कठीण आणि रंगरहित सृष्टीला जाणतो.
अर्धोन्मीलितदृग् भ्रूभूमध्यतारकवज् जगत् । व्योमात्मैव सदाभासं स्वरूपं यो ऽभिपश्यति
जो माणूस अर्धवट उघडलेल्या डोळ्यांनी कपाळाच्या मधोमध असलेल्या ताऱ्यासारखे आपले खरे स्वरूप — नेहमीच प्रकाशमान असलेले आत्मा — पाहतो, त्याला हे जग फक्त भास वाटते.
यस्यान्यद् अस्ति न विभोः कारणं शशशृङ्गवत् । यस्येदं च जगत् कार्यं तरङ्गौघ इवाम्भसः
ज्याच्यासाठी सर्वव्यापी परमेश्वराचा दुसरा कोणताही कारण नाही, जसे सशाच्या शिंगाचे अस्तित्व नसते; आणि ज्याच्यासाठी हे जग फक्त परिणाम आहे, जसे पाण्यावरच्या लाटांचा समूह असतो.
ज्वलतस् सर्वतो ऽजस्रं चित्तस्थालीषु तिष्ठतः । यस्य चिन्मात्रदीपस्य भासा भाति जगत्त्रयम्
ज्याच्या मनाच्या पात्रात शुद्ध चैतन्याचा दिवा अखंड पेटलेला असतो, त्याच्या त्या प्रकाशामुळेच हे तीनही जग उजळून निघते.
यं विनार्कादयो ऽप्य् एते प्रकाशास् तिमिरोपमाः । सति यस्मिन् प्रवर्तन्ते त्रिजगन्मृगतृष्णिकाः
ज्याच्याशिवाय सूर्यादी जरी तेजस्वी असले तरी अंधारासारखेच वाटतात; आणि ज्याच्या अस्तित्वामुळेच हे तीनही जग म्हणजे एक मृगजळासारखे भासते.
सस्पन्दे समुदेतीव निस्स्पन्दे ऽन्तर्गतेव च । इयं यस्मिञ् जगल्लक्ष्मीर् अलात इव चक्रता
ज्याच्यामध्ये या जगाची शोभा हालचालीमध्ये उगवते आणि स्थिरतेमध्ये आत लपून जाते, अग्नीच्या फिरत्या काडीने जसा प्रकाशाचा वर्तुळ दिसतो तशी.
जगन्निर्माणविलयविलासो व्यापको महान् । स्पन्दास्पन्दात्मको यस्य स्वभावो निर्मलो ऽक्षयः
ज्याचं स्वरूप निर्मळ, अविनाशी, सर्वत्र पसरलेलं आणि महान आहे, ज्याचा खेळ म्हणजे जगाची निर्मिती आणि विलय, आणि ज्याचं मूळ हालचाल व स्थैर्य या दोन्हींत आहे.
स्पन्दास्पन्दमयी यस्य पवनस्येव सर्वगा । सत्ता नाम्नैव भिन्नेव व्यवहारान् न वस्तुतः
ज्याचं अस्तित्व वाऱ्यासारखं सर्वत्र हालचाल आणि स्थैर्य या दोन्ही स्वरूपात पसरलेलं आहे, आणि जिचं वेगळेपण फक्त नावापुरतं आहे, प्रत्यक्षात ती एकच आहे.
सर्वदैव प्रबुद्धो यस् सुप्तो यस् सर्वदैव च । न सुप्तो न प्रबुद्धश् च यस् सर्वत्रैव सर्वदा
जो नेहमी जागा असतो, जो नेहमी झोपलेला असतो, आणि जो कधीही कुठेही ना झोपलेला ना जागा असतो.
यदस्पन्दश् शिवं शान्तं यत्स्पन्दस् त्रिजगत्स्थितिः । स्पन्दास्पन्दविलासात्मा य एको भरिताकृतिः
जे स्थिर आहे तेच मंगल आणि शांत आहे; आणि जे हलते तेच या तिन्ही जगांचं अस्तित्व आहे. ज्याचं स्वरूप हलणं आणि स्थिरता यांचा खेळ आहे, तो एकच सर्व रूपांमध्ये भरून राहिलेला आहे.
आमोद इव पुष्पेषु न नश्यति विनाशिषु । प्रत्यक्षस्थो ऽप्य् अथाग्राह्यश् शौक्ल्यं शुक्लपटेष्व् इव
फुलांमध्ये असलेली सुगंध जशी फुलं सुकली तरी नष्ट होत नाही, आणि पांढऱ्या कापडातली पांढराई जरी दिसत असली तरी ती हातात धरता येत नाही, तसंच हेही आहे.
मूकोपमो ऽपि यो वक्ता मन्ता यो ऽप्य् उपलोपमः । यो भोक्ता नित्यतृप्तो ऽपि कर्ता यश् चाप्य् अकिञ्चन
तो मूकासारखा असूनही बोलतो, विचार करणारा असूनही दगडासारखा आहे; उपभोग करणारा असूनही नेहमी तृप्त आहे, आणि करणारा असूनही त्याच्याकडे काहीच नाही.
यो ऽनङ्गो ऽपि समस्ताङ्गस् सहस्रकरलोचनः । नकिञ्चित् संस्थितेनापि येन व्याप्तम् इदं जगत्
तो अंग नसतानाही सर्व अंगांचा, हजारो हात आणि डोळ्यांचा आहे; काहीच ठिकाणी स्थिर नसूनही त्याच्यामुळे हे सगळं जग व्यापलेलं आहे.