पूर्णात् पूर्णं प्रसरति पूर्णे पूर्णं विराजते । पूर्णम् एवोदितं पूर्णात् पूर्णे पूर्णं व्यवस्थितम्
पूर्णतेतूनच पूर्णता निर्माण होते; पूर्णतेमध्येच पूर्णता तेजस्वीपणे दिसते. पूर्णतेतून फक्त पूर्णताच प्रकट होते; आणि पूर्णतेमध्येच पूर्णता स्थिर असते.
शान्तं समं समुदयास्तमयैर् विहीनम् आकारमुक्तम् अजम् अम्बरम् अच्छम् एव । सर्वं सदा सदसद् एव तथोदितात्म निर्वाणम् आद्यम् इदम् उत्तमबोधरूपम्
हे सर्व शांत, सम, उत्पत्ती-विनाशापासून मुक्त, आकाररहित, अजन्म, आकाशासारखे निर्मळ आहे. हेच सर्वकाळ अस्तित्व आणि अनस्तित्व, असेच आत्मा म्हणून सांगितले गेले आहे—मुक्ती, आद्य, आणि सर्वोच्च जागृतीचे स्वरूप.
जगन्नाम नभस् स्वच्छं सद् ब्रह्म नभसि स्थितम् । नभो नभसि भातीदं जगच्छब्दार्थ इत्य् अजम्
जगाला 'आकाश' असे नाव आहे; ते स्वच्छ, सत्य ब्रह्म आकाशातच वास करते. आकाश आकाशातच उजळते—'जग' या शब्दाचा अर्थ हाच आहे, जन्मरहित.
त्वम् अहं जगद् इत्यादिशब्दार्थैर् ब्रह्म ब्रह्मणि । शान्तं समसमाभासं स्थितम् अस्थितम् एव सत्
'तू', 'मी', 'जग' आणि अशा शब्दांचे अर्थ हे ब्रह्मातच ब्रह्म आहेत; ते शांत, समदृष्टीने दिसणारे, स्थिर आणि अस्थिर, अस्तित्वरूपातच आहेत.
समुद्रगिरिमेघोर्वीविस्फोटमयम् अप्य् अजम् । काष्ठमौनवद् एवेदं जगद् ब्रह्मावतिष्ठते
समुद्र, पर्वत, मेघ, पृथ्वी यांचा भास जरी दिसतो, तरी सर्व काही अजन्मा आहे. जसे लाकूड नेहमी शांत असते, तसे हे जग ब्रह्मरामध्येच स्थिर आहे.
द्रष्टाद्रष्टैव दृश्यस्याभावात् स्वात्मनि संस्थितः । कर्ताकर्तैव कर्तव्याभावतẖ करणाद् ऋते
दृश्य नसल्यामुळे पाहणारा फक्त पाहणारा राहतो, स्वतःमध्येच स्थिर असतो. करावयाचे काहीच नसल्यामुळे करणारा फक्त करणारा राहतो, कृतीशिवाय वेगळा नाही.
न ज्ञत्वं न च कर्तृत्वं न जडत्वं न भोक्तृता । न शून्यता न चार्थत्वम् इह नापि नञर्थता
इथे ना जाणण्याची भावना आहे, ना कर्तेपणा, ना जडपणा, ना भोगण्याची भावना; ना रिकामेपणा, ना काही हेतू, आणि अर्थाचा अभावही नाही.
शिलाजठरवत् सत्यं घनम् एकम् अजं ततम् । सर्वं शान्तम् अनाद्यन्तम् एकं विधिनिषेधयोः
दगडाच्या आतल्या भागासारखे, हे सत्य, ठाम, एक, अजन्मा आणि सर्वत्र व्यापलेले आहे. सर्व काही शांत, अनादि-अनंत, एकच असून, नियम-निषेध यांच्याही पलीकडे आहे.
मरणं जीवितं सत्यम् असत्यम् अशुभं शुभम् । सर्वम् एकम् अजं व्योम वीचिजालं जलं यथा
मृत्यू आणि जीवन, सत्य आणि असत्य, अशुभ आणि शुभ—हे सगळे एकच आहेत, अजन्मा आकाशासारखे, जसं लाटांचं जाळं शेवटी पाण्याचं असतं.
विद्भाग एव दृश्यत्वं द्रष्टृत्वं चैव गच्छति । एतच् च कल्पनं स्वप्नपुरादिष्व् अनुभूयते
फक्त विभागामुळेच पाहणारा आणि दिसणारा असं वाटतं; हे सगळं कल्पना आहे, जसं स्वप्नात आणि अशा गोष्टींमध्ये अनुभवायला येतं.
एवम् अच्छं पराकाशे स्वप्नपत्तनवज् जगत् । भाति प्रथमम् एवेदं ब्रह्मैवेत्थम् अतस् स्थितम्
अशा शुद्ध आकाशात हे जग प्रथम स्वप्नातील शहरासारखं भासते; खरंतर ते एकच ब्रह्म आहे आणि तसंच राहते.
तद् इदं तादृशं विद्धि सर्वं सर्वात्मकं च यत् । देशाद् देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्यम् अनङ्कितम्
हे सगळं सर्वव्यापी आहे असं समज; एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाताना जाणणाऱ्याला मध्ये कुठेही ओळख पटत नाही.
चिद्व्योम्नश् शान्तशान्तस्य मध्यम् एवैवम् आस्थितम् । जगत्तयेव सलिलम् एवोर्म्यादितया यथा
शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात, जे नेहमी शांत असतं, तिथे मधला भाग असाच स्थिर असतो. जसं पाणी लाटा वगैरे रूपांनी दिसतं, तसं हे जग आहे.
यद् उदेत्य् उदितं यच् च यच् च नोदेति नोदितम् । देशाद् देशान्तरप्राप्तौ विदो मध्यान् न भेदि तत्
जे काही उगवतं किंवा उगवलं आहे, आणि जे काही उगवत नाही किंवा उगवलं नाही, एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाताना जाणणाऱ्याचं मधलं काहीच वेगळं होत नाही.
अतẖ किलास्य सर्गस्य कारणं शशशृङ्गवत् । प्रयत्नेनापि चान्विष्टं न किञ्चिद् उपलभ्यते
म्हणून या सृष्टीचं कारण म्हणजे सशाच्या शिंगासारखं आहे; कितीही प्रयत्न केला तरी काहीच सापडत नाही.
यद् अकारणकं भाति तद् अभातं भ्रमात्मकम् । भ्रमस्यासत्यरूपस्य सत्यता कथम् उच्यते
जे कारणाशिवाय दिसतं, ते खरं नसतं, फसवणुकीचं असतं; आणि जी गोष्ट खोटी आहे, तिला सत्य कसं म्हणता येईल?
कारणेन विना कार्यं किल किं नाम विद्यते । यद् अपुत्रस्य सत्पुत्रदर्शनं स भ्रमो न सत्
कारणाशिवाय काहीच घडत नाही. ज्या माणसाला मुलगाच नाही, त्याला चांगला मुलगा दिसतो, हे फक्त भ्रम आहे, सत्य नाही.
यस् त्व् अकारणको भाति स स्वभावो विजृम्भते । सर्वरूपेण सङ्कल्पगन्धर्वनगरादिवत्
जे कारणाशिवाय दिसते, ते त्याच्या स्वतःच्या स्वभावामुळेच प्रकट होते. ते सर्व रूपांनी उमटते, जशी कल्पनेतली गंधर्वांची नगरी.
देशाद् देशान्तरप्राप्तौ क्षणान् मध्यं विदो वपुः । स्वरूपम् अजहत् त्व् एव राजते ऽर्थविवर्तवत्
शरीर एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी गेले, तरी ज्यांना खरी ओळख आहे, त्यांना ते आपलं मूळ रूप सोडत नाही असंच वाटतं, जसं एखाद्या वस्तूचं रूप बदलतं.
बोध एव कचत्य् अर्थरूपेण स च खाद् अणुः । दृष्टान्तो ऽत्रानुभूतो ऽन्तस् स्वप्नसङ्कल्पपर्वतः
जाणीवच वस्तूंच्या रूपाने चमकत असते, ती आकाशासारखी किंवा कणासारखी सूक्ष्म असते. याचं उदाहरण म्हणजे, स्वप्नात मनात उमटलेला पर्वत.
विद्यते वटबीजे ऽन्तर् यथा भावी महाद्रुमः । परमाणौ तथा सर्गो ब्रह्मन् कस्मान् न विद्यते
जसं वटाच्या बीजात मोठं झाड पुढे असतं, तसंच, हे ब्रह्मन्, कणात सृष्टी असू शकत नाही का?
यत्रास्ति बीजं तत्र स्याच् छाखा विततरूपिणी । जन्यते कारणैस् सा च वितता सहकारिभिः
जिथे बीज असतं, तिथे फांदी पसरते; ती वेगवेगळ्या कारणांनी आणि मदतीनं वाढते.
समस्तभूतप्रलये बीजम् आकारि किं भवेत् । सहकार्य् अथ किं तस्य जायते यद्वशाज् जगत्
सगळ्या भूतांचं विलयन झाल्यावर बीजाचं काय होतं? आणि ज्यांच्या सहाय्यानं जग निर्माण होतं, त्यांचं काय होतं?
यत् तु ब्रह्म परं शान्तं का तत्राकारकल्पना । परमाणुत्वयोगो ऽपि नात्र केवात्र बीजता
पण जे ब्रह्म परम आणि शांत आहे, त्यात रूपाची कल्पना कशी करता येईल? तिथे कणपणही लागू होत नाही आणि बीज असण्याचाही प्रश्नच येत नाही.
कारणस्येति बीजस्य सत्यासत्यैककारिणः । असम्भवाज् जगत्सत्ता कथं केन कुतẖ क्व वा
जर कारण, म्हणजे बीज, खरं आणि खोटं दोन्ही असेल, तर अशक्य असताना हे जग कसं, कोणाकडून, कुठून आणि कशामुळे निर्माण होईल?
जगद् आस्ते परस्याणोर् अन्तर् इत्य् अपि नोचितम् । सार्षपे कणके मेरुर् आस्त इत्य् अज्ञकल्पना
जग परमसूक्ष्म कणामध्ये आहे असं म्हणणं योग्य नाही; हे म्हणजे एखाद्या मोहरीच्या दाण्यात मेरू पर्वत आहे असं अज्ञ लोकांनी कल्पना करावी तसं आहे.
सति बीजे प्रवर्तन्ते कार्यकारणदृष्टयः । निराकारस्य किं बीजं क्व जन्यजनकक्रमः
बीज असलं की कारण-परिणामाची कल्पना येते; पण ज्याला कोणताही आकार नाही, त्याचं बीज काय असणार? आणि तिथे जन्म देणारा व जन्म घेणारा असा क्रम कुठून येईल?
अतो यत् परमं तत्त्वं तद् एवेदं जगत् स्थितम् । नेह प्रजायते किञ्चिन् न च किञ्चन नश्यति
म्हणून जे परम तत्त्व आहे, तेच हे जग आहे; इथे काहीच जन्मत नाही आणि काहीच नष्टही होत नाही.
चिदाकाशश् चिदाकाशे हृदि चित्त्वाज् जगद्भ्रमम् । अशुद्धवद् इवाशुद्धे शुद्धश् शुद्धे प्रपश्यति
चैतन्याच्या आकाशात, मनामुळे, जगाचा भास निर्माण होतो; जसा अशुद्ध माणूस अशुद्धता पाहतो, तसा शुद्ध माणूस शुद्धता पाहतो.
स्वम् एव भासते तस्य रूपं स्पन्द इवानिले । सर्गशब्दार्थकलना नेह काश्चन सन्ति नः
त्याचे स्वतःचे रूपच उजळते, जणू वाऱ्यातील लहरीसारखे; आमच्यासाठी 'सृष्टी' यासारख्या शब्दांचे किंवा अर्थांचे काहीही कल्पनारंजन नाही.