तव तावन् महाबुद्धे सर्वार्थोपशमात्मकम् । न सम्यग्ज्ञानम् उत्पन्नं संशयो ऽत्र निदर्शनम्
महामना, जोपर्यंत तुझं ज्ञान, ज्याचं स्वरूप सर्व वस्तूंच्या शांततेत आहे, पूर्णपणे जागृत होत नाही, तोपर्यंत शंका हीच त्याचं चिन्ह असते.
यḫ प्रबुद्धो निराभासं परम् आभासम् आगतः । स्वस्थान्तẖकरणश् शान्तस् तं स्वभावं स पश्यति
जो जागृत होऊन, स्वरूपरहित त्या परम स्वरूपात पोहोचतो, ज्याचं अंतःकरण स्थिर आणि शांत आहे, तोच आपला खरा स्वभाव पाहतो.
अयं त्वम् अहम् इत्यादिस् त्रिकालगजगद्भ्रमः । तत्रास्ति हेमपिण्डे ऽन्तर् इव रूपकजालकम्
‘मी’, ‘तू’, ‘तो’ अशा प्रकारचा काळाच्या तिन्ही अवस्थांमध्ये आणि या जगात असणारा भ्रम, जणू सोन्याच्या गाठीमध्ये असलेल्या आकारांच्या जाळ्यासारखा आहे.
हेमपिण्डाद् यथा भाण्डजालं नानुपलभ्यते । तथा न लभ्यते भिन्नं परमार्थघनाज् जगत्
जसा सोन्याच्या गाठीपासून वेगळे भांडी शोधता येत नाहीत, तसंच या सत्याच्या मूळ स्वरूपापासून वेगळं जग सुद्धा सापडत नाही.
सर्वदैवापि भिन्नात्मा स्वाङ्गभूतोपलम्भदृक् । सजगच् चाजगच् चैतद् धेमेवाङ्गदरूपकम्
जग कितीही वेगळं वाटलं, तरी ज्याच्या अंगात हे सर्व आहे, तो जाणणारा, प्रकट आणि अप्रकट अशा दोन्ही जगासह, सोन्यातील दागिन्यांच्या आकारांसारखा आहे.
रिक्तं देशादिशब्दार्थैर् देशकालक्रियात्मकम् । यथास्थितम् इदं तत्र सर्वम् अस्ति न चास्ति च
‘देश’ वगैरे शब्दांचे अर्थ रिकामे असून, हे सर्व जसं आहे तसं — देश, काळ, आणि कृती यांच्या स्वरूपात — तिथे आहेही आणि नाहीसुद्धा.
यथोर्म्यादि समे तोये चित्रं चित्रकृदीहिते । भाण्डवृन्दम् अयḫपिण्डे तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्
जसं लाटांसारख्या अनेक रूपांची कल्पना एखादा चित्रकार एकाच पाण्यात करतो, किंवा तांब्याच्या ढिगात वेगवेगळ्या भांड्यांचं दिसणं होतं, तसंच हे जग ब्रह्मातच आहे.
यथैतद् अत्र नो भिन्नं नाभिन्नं नास्ति चास्ति च । नित्यं तन्मयम् एवाच्छं शान्ते शान्तम् इदं तथा
जसं इथे काही वेगळं नाही, एकसं नाही, नाही असंही नाही आणि आहे असंही नाही, तसंच हे नेहमीच निर्मळ, त्या एकाच स्वरूपाचं, शांततेत शांत असं आहे.
अनिखातैव भातीयं त्रिजगत्सालभञ्जिका । सुरसस्यैव दृश्यत्वम् इता ब्रह्मणि दारुणि
हे त्रिकाळाचं जग जणू झाडावर कोरलेली मूर्ती आहे, पण प्रत्यक्षात कोरलेली नाही; सुंदरतेचं हे फक्त दिसणं आहे, जे कठीण ब्रह्मात उमटतं.
निखाता दृश्यतां यान्ति स्तम्भस्थास् सालभञ्जिकाः । अखाता एव भान्त्य् अत्र त्रिजगत्सालभञ्जिकाः
झाडावर मूर्ती कोरल्या की त्या दिसू लागतात; पण इथे त्रिकाळाचं जग जणू काही न कोरता आपोआपच दिसतं.
अस्मिन्न् अक्षोभ्य एवान्तस् तरङ्गास् सृष्टिदृष्टयः । सरस्य् अतिरसे भान्ति चिद्घनामृतवृष्टयः
या अंतः शांत असलेल्या अवस्थेत सृष्टीच्या कल्पना लाटांसारख्या उमटतात; त्या सर्वोच्च तळ्यात, चैतन्याच्या अमृताच्या सरी चमकत राहतात.
अविभागे विभागस्था अक्षोभे क्षुभिता इव । अविभाता विभान्तीव चिद्घने सृष्टिवृष्टयः
जिथे काही विभाग नाहीत, तिथे विभाग असल्यासारखे वाटते; जिथे काही हलत नाही, तिथे हालचाल असल्यासारखी भासते; चैतन्याच्या त्या एकरूपतेत सृष्टीच्या सरी चमकतात, पण खरेतर त्या दिसत नाहीत.
परमाणौ परमाणाव् अत्र संसारमण्डलम् । विभाति भासुरारम्भैर् अपि भाति न किञ्चन
त्या अणुमध्येच संसाराचा गोळा भासतो; तेजस्वी सुरुवाती दिसल्या तरी, प्रत्यक्षात काहीच दिसत नाही.
आकाशकालपवनादिपदार्थजातम् अप्य् अङ्गम् अङ्गरहितस्य तद् अप्य् अनङ्गम् । सर्वात्मकं सकलभावविकारशून्यम् अप्य् एतद् आहुर् अजरं परमात्मतत्त्वम्
आकाश, काळ, वारा आणि इतर सर्व तत्त्वे ज्या निर्लेपाची अवयव आहेत, ती देखील त्याची अवयव नाहीत. सर्वांचा आत्मा असलेले, सर्व बदलांपासून मुक्त असलेले, हेच अजन्म, अजर असे परमात्म्याचे तत्त्व आहे असे सांगितले जाते.
यथाचेत्ये चेतनता यथाकाले च कालता । यथा च व्योमताव्योम्न्य् अजडे च जडता यथा
जसं चेतनात चेतना असते, जसं काळात काळपण असतं, जसं आकाशात आकाशपण असतं, आणि जसं जड नसलेल्या गोष्टीत जडपण असतं,
यथावायौ च वायुत्वम् अभूतादौ च भूतता । यथास्पन्दात्मनि स्पन्दो यथामूर्ते च मूर्तता
जसं वाऱ्यात वाऱ्याचं स्वरूप असतं, जसं पंचमहाभूतांत भूतपण असतं, जसं ज्यात हालचाल आहे त्यात स्पंदन असतं, आणि जसं निराकारातही आकार असतो,
यथाभिन्ने च भिन्नत्वं यथानन्ते च सान्तता । यथादृश्ये च दृश्यत्वं यथासर्गेषु सर्गता
जसं अखंडात विभाग असतो, अनंतात मर्यादा असते, अदृश्यातही दिसणं असतं, आणि न झालेल्या निर्मितीतही निर्माणपण असतं,
एतत् क्रमेण हे ब्रह्मन् वद मे वदतां वर । आदितḫ परिपाट्यैव बोध्यन्ते ह्य् अल्पबोधिनः
हे ब्रह्मन्, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हे सर्व मला एकामागोमाग एक सांग, कारण ज्यांना समज कमी आहे त्यांना हे सगळं सुरुवातीपासून नीट सांगितल्यावरच समजतं.
तद् अनन्तं महाकाशं महाचिद्घनम् उच्यते । अवेद्यविद्रसमयं शान्तम् एकं समस्थिति
ते अनंत, विशाल आकाशासारखे, परम चैतन्याने भरलेले आहे असे म्हणतात. ते समजण्यापलीकडचे, जाणण्यासारखे काहीच नसलेले, शांत, एकरूप आणि सर्वत्र समान आहे.
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराद्यन्ते महाप्रलयनामनि । शब्दार्थे रूढिम् आपन्ने यच् छुद्धम् अवशिष्यते
ब्रह्मा, विष्णु, ईश्वर वगैरे या शब्दांचा अर्थ महाप्रलयाच्या वेळी पूर्णपणे संपतो, तेव्हा जे शुद्ध उरते तेच खरे असते.
सर्गस्य कारणं तत्र न किञ्चिद् उपपद्यते । मलम् आकारबीजादि मायामोहभ्रमादिकम्
त्या अवस्थेत सृष्टीचे कारण म्हणून काहीच ठरू शकत नाही—ना अपवित्रता, ना रूपाचे बीज, ना माया, भ्रम किंवा कोणताही दोष.
केवलं शान्तम् अत्यच्छम् आद्यन्तपरिवर्जितम् । तद् विद्यते यत्र किल खम् अपि स्थूलम् अश्मवत्
तेथे केवळ अत्यंत शांत, पारदर्शक, सुरुवात आणि शेवट नसलेले अस्तित्व आहे, जिथे अगदी स्थूल अशा दगडासारख्या आकाशालाही फक्त तिथेच स्थान मिळते.
न च नास्तीति तद् वक्तुं शक्यते विद्वपुर् यतः । न चैवास्तीति तद् वक्तुं युक्तं शान्तम् अलं यतः
हे अस्तित्व नाही असे म्हणता येत नाही, कारण ज्ञानी लोक त्याचा अनुभव घेतात. पण ते आहे असेही म्हणता येत नाही, कारण ते पूर्णपणे शांत आणि सर्व प्रकारच्या विधानांपलीकडे आहे.
निमेषयोजनशतं प्राप्तायाम् आत्मसंविदि । मध्ये तस्यां तु यद् रूपं रूपं तस्य पदस्य तत्
स्वतःच्या जाणीवेत, एखाद्या डोळ्याच्या पापणीच्या शंभर योजनांइतका काळ गेला, तरी त्या मधल्या क्षणी जे काही दिसते, तेच त्या अवस्थेचे खरे रूप आहे.
तस्मिन् पदे जगद्रूपं यद् इदं दृश्यते स्फुरत् । सकारणम् इवाकारकरालम् इव भेदवत्
त्या अवस्थेत, हे जग जसे दिसते—ते तेजाने झळकत असते, कारणासह, जणू काही त्याला रूप आहे, जणू काही ते भयंकर वेगळेपणाने भरले आहे—
तत् सर्वं कारणाभावान् न जातं न च विद्यते । नाकारयुक्तं न जगन् न च द्वैतैक्यसंयुतम्
हे सर्व, कारण नसल्यामुळे, न जन्मलेले आहे आणि प्रत्यक्षात अस्तित्वातही नाही. या जगाला कोणतेही रूप नाही, ते द्वैत किंवा अद्वैत यांपैकी कशाशीही जोडलेले नाही.
यद् अकारणकं तस्य सत्ता नेहोपपद्यते । स्वयं नित्यानुभूते ऽर्थे को ऽत्रापह्नवशक्तिमान्
ज्याचं काही कारणच नाही, त्याचं अस्तित्व इथे होऊच शकत नाही. आणि जो अनुभव आपल्याला नेहमीच होत असतो, त्याला नाकारायची शक्ती कोणाकडे आहे?
न च शान्तम् अनाद्यन्तं जगतẖ कारणं भवेत् । ब्रह्मामूर्तं सुमूर्तस्य दृश्यस्याब्रह्मरूपिणः
शांत, सुरुवात आणि शेवट नसलेलं ब्रह्म हे जगाचं कारण होऊ शकत नाही. ब्रह्माचं खरं रूप हे दिसणारं, बदलणारं आणि ब्रह्म नसलेलं रूप नाही.
तस्मात् तत्र जगद्रूपं यद् आभानं तद् एव तत् । स्वयम् एव तद् आभाति चिदाकाशं चिति स्थितम्
म्हणून या जगाचं जसं भास होतं, तेच खरं आहे. ते आपोआपच चमकतं, आणि तेच चैतन्याचं आकाश, जिथे केवळ जाणिवा आहेत.
जगच् चिद् ब्रह्म भावाश् च तथाभावो भ्रमादि च । सर्वम् एकम् अजं शान्तम् अद्वैतैक्यम् अनामयम्
हे जग, चैतन्य, ब्रह्म, सर्व अवस्था, भास, भ्रम—हे सगळं एकच आहे; अजन्म, शांत, अद्वैत आणि कुठलाही त्रास नसलेलं.