अवाच्यम् अनभिव्यक्तम् अतीन्द्रियम् अनामकम् । सर्वभूतात्मकं शून्यं सद् असच् च परं पदम्
ते न बोलता येणारे, न दिसणारे, इंद्रियांच्या पलीकडचे, नाव नसलेले आहे; सर्व जीवांचे खरे स्वरूप, रिकामेपण, अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही असलेले, तेच परम स्थान आहे.
तन् न वायुर् न चाकाशं न बुद्ध्यादि न शून्यकम् । न किञ्चिद् अथ सर्वात्म किम् अप्य् अन्यत् परं नभः
ते वारा नाही, आकाश नाही, बुद्धी किंवा काहीही नाही, ते रिकामेपणही नाही; काहीच नाही, पण सर्वांचा आत्मा आहे; काही तरी वेगळे, तेच खरे परम आकाश आहे.
तद्विदा तत्पदस्थेन तन् मुक्तेनानुभूयते । अन्यैẖ केवलम् आम्नातैर् आगमैर् एव वर्ण्यते
ते ज्यांना खरेच कळले आहे, जे त्या अवस्थेत आहेत, जे मुक्त झाले आहेत, त्यांनाच ते अनुभवता येते; इतरांना ते फक्त शास्त्रांमधून किंवा परंपरेतून सांगता येते.
न कालो न तमो नात्मा न सन् नासन् न देशदिक् । न मध्यम् एतयोर् नान्तो न बोधो नाप्य् अबोधितम्
तेथे काळ नाही, अंधार नाही, आत्मा नाही, अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही, दिशा किंवा जागा नाही; यांचा मध्य नाही, शेवट नाही, ज्ञान नाही, अज्ञानही नाही.
किम् अप्य् एतद् अत्यच्छं च बुध्यते बोधपारगैः । शान्तसंसारविसरैḫ परां भूमिम् उपागतैः
हे काहीतरी अगदी पारदर्शक आहे, जे केवळ ज्या लोकांनी पूर्ण जागृतीचा काठ गाठला आहे, ज्यांनी संसाराच्या विषातून मुक्त होऊन परम अवस्था मिळवली आहे, त्यांनाच उमगते.
प्रतिषिद्धा मयैते तु ये ऽर्थास् सर्वे ऽत्र ते स्थिताः । अस्मद्बुद्ध्यापरिच्छेद्यास् सोम्याम्बोधेर् इवोर्मयः
मी नाकारलेली सर्व गोष्टी इथेच आहेत; पण आपल्या बुद्धीला त्या समजत नाहीत, जशा शांत समुद्रावरच्या लाटा हातात येत नाहीत.
यथास्थितं स्थितास् सर्वे भावास् तत्र तथा यथा । अनुत्कीर्णा महास्तम्भे विविधास् सालभञ्जिकाः
सर्व अवस्था तिथे जशाच्या तशा राहतात, जसे मोठ्या खांबावर विविध मूर्ती हलल्याशिवाय उभ्या असतात.
एवं तत्र स्थितास् सर्वे भावास् तत्र न च स्थिताः । असर्वात्मैव सर्वात्म तद् एतद् अतद् एव च
त्याचप्रमाणे तिथे सर्व अवस्था आहेत, पण तिथे नाहीतही; जे सर्वत्र नाही तेच सर्वत्र आहे, हेही आहे आणि नाहीही आहे.
पदं यथैतत् सर्वात्म सर्वार्थपरिवर्जितम् । यथावत् तत् प्रपश्यन्ति तत्रैकपरिणामिनः
जसं हे सर्वांचा आत्मा असलेलं, सर्व वस्तूंपासून मुक्त असलेलं पद खरं खरं त्या लोकांना दिसतं, जे पूर्णपणे त्यातच एकरूप झाले आहेत.
सर्वार्थास्तमये जाते सर्वार्थरहितं पदम् । सर्वार्थपरिपूर्णं च तद् आद्यं परिदृश्यते
सर्व वस्तूंचा लय झाल्यावर, जी अवस्था सर्व वस्तूंशिवाय आहे आणि तरीही सर्व वस्तूंनी पूर्ण आहे, तीच मूळ अवस्था म्हणून ओळखली जाते.
तव तावन् महाबुद्धे सर्वार्थोपशमात्मकम् । न सम्यग्ज्ञानम् उत्पन्नं संशयो ऽत्र निदर्शनम्
महामना, जोपर्यंत तुझं ज्ञान, ज्याचं स्वरूप सर्व वस्तूंच्या शांततेत आहे, पूर्णपणे जागृत होत नाही, तोपर्यंत शंका हीच त्याचं चिन्ह असते.
यḫ प्रबुद्धो निराभासं परम् आभासम् आगतः । स्वस्थान्तẖकरणश् शान्तस् तं स्वभावं स पश्यति
जो जागृत होऊन, स्वरूपरहित त्या परम स्वरूपात पोहोचतो, ज्याचं अंतःकरण स्थिर आणि शांत आहे, तोच आपला खरा स्वभाव पाहतो.
अयं त्वम् अहम् इत्यादिस् त्रिकालगजगद्भ्रमः । तत्रास्ति हेमपिण्डे ऽन्तर् इव रूपकजालकम्
‘मी’, ‘तू’, ‘तो’ अशा प्रकारचा काळाच्या तिन्ही अवस्थांमध्ये आणि या जगात असणारा भ्रम, जणू सोन्याच्या गाठीमध्ये असलेल्या आकारांच्या जाळ्यासारखा आहे.
हेमपिण्डाद् यथा भाण्डजालं नानुपलभ्यते । तथा न लभ्यते भिन्नं परमार्थघनाज् जगत्
जसा सोन्याच्या गाठीपासून वेगळे भांडी शोधता येत नाहीत, तसंच या सत्याच्या मूळ स्वरूपापासून वेगळं जग सुद्धा सापडत नाही.
सर्वदैवापि भिन्नात्मा स्वाङ्गभूतोपलम्भदृक् । सजगच् चाजगच् चैतद् धेमेवाङ्गदरूपकम्
जग कितीही वेगळं वाटलं, तरी ज्याच्या अंगात हे सर्व आहे, तो जाणणारा, प्रकट आणि अप्रकट अशा दोन्ही जगासह, सोन्यातील दागिन्यांच्या आकारांसारखा आहे.
रिक्तं देशादिशब्दार्थैर् देशकालक्रियात्मकम् । यथास्थितम् इदं तत्र सर्वम् अस्ति न चास्ति च
‘देश’ वगैरे शब्दांचे अर्थ रिकामे असून, हे सर्व जसं आहे तसं — देश, काळ, आणि कृती यांच्या स्वरूपात — तिथे आहेही आणि नाहीसुद्धा.
यथोर्म्यादि समे तोये चित्रं चित्रकृदीहिते । भाण्डवृन्दम् अयḫपिण्डे तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्
जसं लाटांसारख्या अनेक रूपांची कल्पना एखादा चित्रकार एकाच पाण्यात करतो, किंवा तांब्याच्या ढिगात वेगवेगळ्या भांड्यांचं दिसणं होतं, तसंच हे जग ब्रह्मातच आहे.
यथैतद् अत्र नो भिन्नं नाभिन्नं नास्ति चास्ति च । नित्यं तन्मयम् एवाच्छं शान्ते शान्तम् इदं तथा
जसं इथे काही वेगळं नाही, एकसं नाही, नाही असंही नाही आणि आहे असंही नाही, तसंच हे नेहमीच निर्मळ, त्या एकाच स्वरूपाचं, शांततेत शांत असं आहे.
अनिखातैव भातीयं त्रिजगत्सालभञ्जिका । सुरसस्यैव दृश्यत्वम् इता ब्रह्मणि दारुणि
हे त्रिकाळाचं जग जणू झाडावर कोरलेली मूर्ती आहे, पण प्रत्यक्षात कोरलेली नाही; सुंदरतेचं हे फक्त दिसणं आहे, जे कठीण ब्रह्मात उमटतं.
निखाता दृश्यतां यान्ति स्तम्भस्थास् सालभञ्जिकाः । अखाता एव भान्त्य् अत्र त्रिजगत्सालभञ्जिकाः
झाडावर मूर्ती कोरल्या की त्या दिसू लागतात; पण इथे त्रिकाळाचं जग जणू काही न कोरता आपोआपच दिसतं.
अस्मिन्न् अक्षोभ्य एवान्तस् तरङ्गास् सृष्टिदृष्टयः । सरस्य् अतिरसे भान्ति चिद्घनामृतवृष्टयः
या अंतः शांत असलेल्या अवस्थेत सृष्टीच्या कल्पना लाटांसारख्या उमटतात; त्या सर्वोच्च तळ्यात, चैतन्याच्या अमृताच्या सरी चमकत राहतात.
अविभागे विभागस्था अक्षोभे क्षुभिता इव । अविभाता विभान्तीव चिद्घने सृष्टिवृष्टयः
जिथे काही विभाग नाहीत, तिथे विभाग असल्यासारखे वाटते; जिथे काही हलत नाही, तिथे हालचाल असल्यासारखी भासते; चैतन्याच्या त्या एकरूपतेत सृष्टीच्या सरी चमकतात, पण खरेतर त्या दिसत नाहीत.
परमाणौ परमाणाव् अत्र संसारमण्डलम् । विभाति भासुरारम्भैर् अपि भाति न किञ्चन
त्या अणुमध्येच संसाराचा गोळा भासतो; तेजस्वी सुरुवाती दिसल्या तरी, प्रत्यक्षात काहीच दिसत नाही.
आकाशकालपवनादिपदार्थजातम् अप्य् अङ्गम् अङ्गरहितस्य तद् अप्य् अनङ्गम् । सर्वात्मकं सकलभावविकारशून्यम् अप्य् एतद् आहुर् अजरं परमात्मतत्त्वम्
आकाश, काळ, वारा आणि इतर सर्व तत्त्वे ज्या निर्लेपाची अवयव आहेत, ती देखील त्याची अवयव नाहीत. सर्वांचा आत्मा असलेले, सर्व बदलांपासून मुक्त असलेले, हेच अजन्म, अजर असे परमात्म्याचे तत्त्व आहे असे सांगितले जाते.
यथाचेत्ये चेतनता यथाकाले च कालता । यथा च व्योमताव्योम्न्य् अजडे च जडता यथा
जसं चेतनात चेतना असते, जसं काळात काळपण असतं, जसं आकाशात आकाशपण असतं, आणि जसं जड नसलेल्या गोष्टीत जडपण असतं,
यथावायौ च वायुत्वम् अभूतादौ च भूतता । यथास्पन्दात्मनि स्पन्दो यथामूर्ते च मूर्तता
जसं वाऱ्यात वाऱ्याचं स्वरूप असतं, जसं पंचमहाभूतांत भूतपण असतं, जसं ज्यात हालचाल आहे त्यात स्पंदन असतं, आणि जसं निराकारातही आकार असतो,
यथाभिन्ने च भिन्नत्वं यथानन्ते च सान्तता । यथादृश्ये च दृश्यत्वं यथासर्गेषु सर्गता
जसं अखंडात विभाग असतो, अनंतात मर्यादा असते, अदृश्यातही दिसणं असतं, आणि न झालेल्या निर्मितीतही निर्माणपण असतं,
एतत् क्रमेण हे ब्रह्मन् वद मे वदतां वर । आदितḫ परिपाट्यैव बोध्यन्ते ह्य् अल्पबोधिनः
हे ब्रह्मन्, बोलणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, हे सर्व मला एकामागोमाग एक सांग, कारण ज्यांना समज कमी आहे त्यांना हे सगळं सुरुवातीपासून नीट सांगितल्यावरच समजतं.
तद् अनन्तं महाकाशं महाचिद्घनम् उच्यते । अवेद्यविद्रसमयं शान्तम् एकं समस्थिति
ते अनंत, विशाल आकाशासारखे, परम चैतन्याने भरलेले आहे असे म्हणतात. ते समजण्यापलीकडचे, जाणण्यासारखे काहीच नसलेले, शांत, एकरूप आणि सर्वत्र समान आहे.
ब्रह्मविष्ण्वीश्वराद्यन्ते महाप्रलयनामनि । शब्दार्थे रूढिम् आपन्ने यच् छुद्धम् अवशिष्यते
ब्रह्मा, विष्णु, ईश्वर वगैरे या शब्दांचा अर्थ महाप्रलयाच्या वेळी पूर्णपणे संपतो, तेव्हा जे शुद्ध उरते तेच खरे असते.