नष्टं भूयस् तद् उत्पन्नम् इति तत् प्रत्ययो ऽत्र कः । नश्यत्य् अवश्यं तेनेदं पुनर् अन्यत् प्रवर्तते
जे नष्ट झालं ते पुन्हा निर्माण झालं असं म्हणायचं तर इथे खात्री काय राहिली? जे नष्ट होतं ते खरंच नाहीसं होतं आणि मग त्याजागी दुसरं काही निर्माण होतं.
मध्यमध्योद्यदुत्सेधफलाद्यवयवैकिका । आदाहं बीजसत्तास्ति कार्यकारणता कुतः
मध्यम, श्रेष्ठ, उदय, वाढ, फळ किंवा भाग यांचीच वेगळी ओळख उरली आणि बीजाचं अस्तित्वच नाहीसं झालं, तर कार्य आणि कारण यांचा संबंध कुठून येईल?
देशकालक्रियात्मैकं यथादृष्टम् इह स्थितम् । बीजम् एवैककम् अतो न घटḫ पटकार्यकृत्
जसं इथे जे काही दिसतं, ते देश, काळ, कृती आणि स्वतःशी एकरूप झालेलं असतं, तसंच खरंतर एकच बीज आहे; म्हणूनच मडकं किंवा कापड हे त्यांच्या परिणामाचं खरं कारण नाही.
सर्वदर्शनविश्रान्ते नाम्नि भेदो न वस्तुनि । परमार्थमये तेन विवादेन किम् अत्र नः
सर्व मतं शांत झाल्यावर, नावात किंवा वस्तूत काही वेगळेपण राहत नाही; मग जे अंतिम सत्यस्वरूप आहे, त्यावर वाद घालण्यात आपल्याला काय अर्थ आहे?
इदं शान्तम् अनाद्यन्तं तद्रूपत्वाद् विचारतः । व्योमाभं बोधतामात्रम् अनुभूतिप्रमाणतः
हे अगदी शांत आहे, त्याला ना सुरुवात आहे ना शेवट, कारण विचार केला तर त्याचं असंच स्वरूप आहे; हे आकाशासारखं आहे, फक्त शुद्ध जाणीवच उरते, आणि ती थेट अनुभवानेच कळते.
यथैतन् नानुभूतं सद् यथैतन् नानुभूयते । यथैतत् सिद्धिम् आप्नोति तद् इदं कथ्यते क्रमात्
हे जसं आधी अनुभवलं नव्हतं, तसंच आत्ताही अनुभवायला येत नाही, आणि जसं हे पूर्णत्वाला पोचतं, तसंच हे एकामागोमाग एक सांगितलं जातं.
महाकल्पान्त उन्नष्टे सर्वस्मिन् दृश्यमण्डले । आमहादेवपर्यन्तं समनोबुद्धिकर्मणि
महाकल्पाच्या शेवटी, सर्व दृश्य जग नष्ट झाल्यावर — अगदी महादेवापासून मन, बुद्धी आणि कर्मेंद्रिये यांच्यापर्यंत — सगळेच एकसारखे शांत आणि संपलेले असतात.
व्योमन्य् अपि शमं याते काले ऽप्य् अकलितस्थितौ । वायाव् अपि क्वापि गते तेजस्य् अत्यन्तम् अस्थिते
आकाशही शांत झाल्यावर, काळ अस्पष्ट आणि स्थिर असताना, वारा कुठेतरी विरून गेला असताना आणि अग्नी पूर्णपणे शांत पडला असताना,
तमस्य् उपगते ध्वंसं वार्यादौ सुचिरं क्षते । अलम् अन्तम् अनुप्राप्ते सर्वशब्दार्थसञ्चये
अंधारही नाहीसा झाल्यावर, पाणी आणि इतर घटक खूप काळापासून संपले असताना, सर्व नावं आणि रूपं पूर्णपणे संपुष्टात आल्यावर,
शिष्यते शान्तबोधात्म सद् अच्छं बोध्यवर्जितम् । अनादिनिधनं बोध्यं किम् अप्य् अमलम् अव्ययम्
तेव्हा फक्त शांत, निर्मळ आणि शुद्ध चैतन्य उरते — जे अस्तित्व आहे, स्पष्ट आहे, जाणण्यासारखे काहीच उरलेले नाही; त्याला ना आरंभ आहे ना अंत, ते निरंतर, कलंकहीन आणि अविनाशी आहे.
अवाच्यम् अनभिव्यक्तम् अतीन्द्रियम् अनामकम् । सर्वभूतात्मकं शून्यं सद् असच् च परं पदम्
ते न बोलता येणारे, न दिसणारे, इंद्रियांच्या पलीकडचे, नाव नसलेले आहे; सर्व जीवांचे खरे स्वरूप, रिकामेपण, अस्तित्व आणि अनस्तित्व दोन्ही असलेले, तेच परम स्थान आहे.
तन् न वायुर् न चाकाशं न बुद्ध्यादि न शून्यकम् । न किञ्चिद् अथ सर्वात्म किम् अप्य् अन्यत् परं नभः
ते वारा नाही, आकाश नाही, बुद्धी किंवा काहीही नाही, ते रिकामेपणही नाही; काहीच नाही, पण सर्वांचा आत्मा आहे; काही तरी वेगळे, तेच खरे परम आकाश आहे.
तद्विदा तत्पदस्थेन तन् मुक्तेनानुभूयते । अन्यैẖ केवलम् आम्नातैर् आगमैर् एव वर्ण्यते
ते ज्यांना खरेच कळले आहे, जे त्या अवस्थेत आहेत, जे मुक्त झाले आहेत, त्यांनाच ते अनुभवता येते; इतरांना ते फक्त शास्त्रांमधून किंवा परंपरेतून सांगता येते.
न कालो न तमो नात्मा न सन् नासन् न देशदिक् । न मध्यम् एतयोर् नान्तो न बोधो नाप्य् अबोधितम्
तेथे काळ नाही, अंधार नाही, आत्मा नाही, अस्तित्व नाही, अनस्तित्व नाही, दिशा किंवा जागा नाही; यांचा मध्य नाही, शेवट नाही, ज्ञान नाही, अज्ञानही नाही.
किम् अप्य् एतद् अत्यच्छं च बुध्यते बोधपारगैः । शान्तसंसारविसरैḫ परां भूमिम् उपागतैः
हे काहीतरी अगदी पारदर्शक आहे, जे केवळ ज्या लोकांनी पूर्ण जागृतीचा काठ गाठला आहे, ज्यांनी संसाराच्या विषातून मुक्त होऊन परम अवस्था मिळवली आहे, त्यांनाच उमगते.
प्रतिषिद्धा मयैते तु ये ऽर्थास् सर्वे ऽत्र ते स्थिताः । अस्मद्बुद्ध्यापरिच्छेद्यास् सोम्याम्बोधेर् इवोर्मयः
मी नाकारलेली सर्व गोष्टी इथेच आहेत; पण आपल्या बुद्धीला त्या समजत नाहीत, जशा शांत समुद्रावरच्या लाटा हातात येत नाहीत.
यथास्थितं स्थितास् सर्वे भावास् तत्र तथा यथा । अनुत्कीर्णा महास्तम्भे विविधास् सालभञ्जिकाः
सर्व अवस्था तिथे जशाच्या तशा राहतात, जसे मोठ्या खांबावर विविध मूर्ती हलल्याशिवाय उभ्या असतात.
एवं तत्र स्थितास् सर्वे भावास् तत्र न च स्थिताः । असर्वात्मैव सर्वात्म तद् एतद् अतद् एव च
त्याचप्रमाणे तिथे सर्व अवस्था आहेत, पण तिथे नाहीतही; जे सर्वत्र नाही तेच सर्वत्र आहे, हेही आहे आणि नाहीही आहे.
पदं यथैतत् सर्वात्म सर्वार्थपरिवर्जितम् । यथावत् तत् प्रपश्यन्ति तत्रैकपरिणामिनः
जसं हे सर्वांचा आत्मा असलेलं, सर्व वस्तूंपासून मुक्त असलेलं पद खरं खरं त्या लोकांना दिसतं, जे पूर्णपणे त्यातच एकरूप झाले आहेत.
सर्वार्थास्तमये जाते सर्वार्थरहितं पदम् । सर्वार्थपरिपूर्णं च तद् आद्यं परिदृश्यते
सर्व वस्तूंचा लय झाल्यावर, जी अवस्था सर्व वस्तूंशिवाय आहे आणि तरीही सर्व वस्तूंनी पूर्ण आहे, तीच मूळ अवस्था म्हणून ओळखली जाते.
तव तावन् महाबुद्धे सर्वार्थोपशमात्मकम् । न सम्यग्ज्ञानम् उत्पन्नं संशयो ऽत्र निदर्शनम्
महामना, जोपर्यंत तुझं ज्ञान, ज्याचं स्वरूप सर्व वस्तूंच्या शांततेत आहे, पूर्णपणे जागृत होत नाही, तोपर्यंत शंका हीच त्याचं चिन्ह असते.
यḫ प्रबुद्धो निराभासं परम् आभासम् आगतः । स्वस्थान्तẖकरणश् शान्तस् तं स्वभावं स पश्यति
जो जागृत होऊन, स्वरूपरहित त्या परम स्वरूपात पोहोचतो, ज्याचं अंतःकरण स्थिर आणि शांत आहे, तोच आपला खरा स्वभाव पाहतो.
अयं त्वम् अहम् इत्यादिस् त्रिकालगजगद्भ्रमः । तत्रास्ति हेमपिण्डे ऽन्तर् इव रूपकजालकम्
‘मी’, ‘तू’, ‘तो’ अशा प्रकारचा काळाच्या तिन्ही अवस्थांमध्ये आणि या जगात असणारा भ्रम, जणू सोन्याच्या गाठीमध्ये असलेल्या आकारांच्या जाळ्यासारखा आहे.
हेमपिण्डाद् यथा भाण्डजालं नानुपलभ्यते । तथा न लभ्यते भिन्नं परमार्थघनाज् जगत्
जसा सोन्याच्या गाठीपासून वेगळे भांडी शोधता येत नाहीत, तसंच या सत्याच्या मूळ स्वरूपापासून वेगळं जग सुद्धा सापडत नाही.
सर्वदैवापि भिन्नात्मा स्वाङ्गभूतोपलम्भदृक् । सजगच् चाजगच् चैतद् धेमेवाङ्गदरूपकम्
जग कितीही वेगळं वाटलं, तरी ज्याच्या अंगात हे सर्व आहे, तो जाणणारा, प्रकट आणि अप्रकट अशा दोन्ही जगासह, सोन्यातील दागिन्यांच्या आकारांसारखा आहे.
रिक्तं देशादिशब्दार्थैर् देशकालक्रियात्मकम् । यथास्थितम् इदं तत्र सर्वम् अस्ति न चास्ति च
‘देश’ वगैरे शब्दांचे अर्थ रिकामे असून, हे सर्व जसं आहे तसं — देश, काळ, आणि कृती यांच्या स्वरूपात — तिथे आहेही आणि नाहीसुद्धा.
यथोर्म्यादि समे तोये चित्रं चित्रकृदीहिते । भाण्डवृन्दम् अयḫपिण्डे तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्
जसं लाटांसारख्या अनेक रूपांची कल्पना एखादा चित्रकार एकाच पाण्यात करतो, किंवा तांब्याच्या ढिगात वेगवेगळ्या भांड्यांचं दिसणं होतं, तसंच हे जग ब्रह्मातच आहे.
यथैतद् अत्र नो भिन्नं नाभिन्नं नास्ति चास्ति च । नित्यं तन्मयम् एवाच्छं शान्ते शान्तम् इदं तथा
जसं इथे काही वेगळं नाही, एकसं नाही, नाही असंही नाही आणि आहे असंही नाही, तसंच हे नेहमीच निर्मळ, त्या एकाच स्वरूपाचं, शांततेत शांत असं आहे.
अनिखातैव भातीयं त्रिजगत्सालभञ्जिका । सुरसस्यैव दृश्यत्वम् इता ब्रह्मणि दारुणि
हे त्रिकाळाचं जग जणू झाडावर कोरलेली मूर्ती आहे, पण प्रत्यक्षात कोरलेली नाही; सुंदरतेचं हे फक्त दिसणं आहे, जे कठीण ब्रह्मात उमटतं.
निखाता दृश्यतां यान्ति स्तम्भस्थास् सालभञ्जिकाः । अखाता एव भान्त्य् अत्र त्रिजगत्सालभञ्जिकाः
झाडावर मूर्ती कोरल्या की त्या दिसू लागतात; पण इथे त्रिकाळाचं जग जणू काही न कोरता आपोआपच दिसतं.