यद् इदं दृश्यते दृश्यम् अहन्त्वत्तादिसंयुतम् । सतो ऽप्य् अस्याप्य् अनुत्पत्त्या बुद्धयैतद् अवाप्यते
हे जे काही आपल्या डोळ्यांसमोर दिसतं, ज्यात 'मी' आणि 'माझं' असं वाटतं, ते प्रत्यक्ष दिसत असलं तरी बुद्धीला कळतं की त्याचा खरा जन्मच झालेला नाही.
विदेहमुक्तास् त्रैलोक्यं सम्पद्यन्ते यदा तदा । मन्ये ते सर्गताम् एव गता वेद्यविदां वर
हे ज्ञानी श्रेष्ठा, जेव्हा देह सोडून मुक्त झालेले लोक तीनही लोकांपर्यंत पोहोचतात, तेव्हा मला असं वाटतं की ते सृष्टीच्या मूळ अवस्थेला पोहोचले आहेत.
विद्यते चेत् त्रिभुवनं तत् तत्तां सम्प्रयान्तु ते । यत्र त्रैलोक्यशब्दार्थो न सम्भवति कश्चन
जर हे तीन लोक खरंच अस्तित्वात असतील, तर त्यांनी आपल्या मूळ स्वरूपात जावं; पण जिथे 'तीन लोक' हा अर्थच उद्भवत नाही—
तत्र त्रिलोकतां यातं ब्रह्मेत्य् उक्त्यर्थधीः कुतः । तस्मान् नो सम्भवत्य् अन्या जगच्छब्दार्थकल्पना
जिथे तीन लोकांची अवस्था गाठली जाते, तिथे 'ब्रह्म' ही कल्पनाच कशी येईल? म्हणून तिथे जगाच्या दुसऱ्या कोणत्याही कल्पनेला जागाच उरत नाही.
अनन्यच् छान्तम् आभासमात्रम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जगद् इत्य् एव सत्यं सत्यावबोधिनः
जो खरा सत्य जाणतो, त्याच्यासाठी हे नक्की आहे की हे विश्व म्हणजे एकटं ब्रह्मच आहे—अखंड, शांत, फक्त भासासारखं, आकाशासारखं निर्मळ.
यथा हि हेमकटके विचार्यापि न दृश्यते । कटकत्वं क्वचिन् नाम ऋते निर्मलहाटकम्
जसं सोन्याच्या कड्याचा विचार केला, तरी त्यात कड्याचं वेगळं असं काहीच दिसत नाही; तिथे फक्त शुद्ध सोनंच असतं.
जलाद् ऋते पयोवीचौ नाहं पश्यामि किञ्चन । वीचित्वं त्वादृशैर् दृष्टं यत् तु नास्त्य् एव तत्र हि
पाण्याशिवाय लाटेत मला काहीच वेगळं दिसत नाही; 'लाटेपण' असं तुम्हांसारख्या लोकांना वाटतं, पण खरंतर तिथे तसं काहीच नसतं.
स्पन्दत्वं पवनाद् अन्यन् न कदाचन कुत्रचित् । स्पन्द एव सदा वायुर् जगत् तस्मान् न विद्यते
वाऱ्याशिवाय 'हलणं' असं काहीच कुठेच कधीच नसतं; वारा म्हणजे नेहमीच हलणं असतं, म्हणून हे जग खरंतर अस्तित्वातच नाही.
यथा शून्यत्वम् आकाशस् ताप एव मरौ जलम् । तेज एव यथालोको ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा
जसं आकाशाचं स्वरूप रिक्तता आहे, वाळवंटाचं स्वरूप ताप आहे आणि अग्नीचं स्वरूप प्रकाश आहे, तसंच या तिन्ही जगांचं मूळ स्वरूप ब्रह्मच आहे.
अत्यन्ताभावसम्पत्त्या जगद्दृश्यस्य मुक्तता । ययोदेति मुने युक्त्या तां ममोपदिशोत्तमाम्
मुनिवर, या जगाचं पूर्णपणे नाहीसं होणं म्हणजे मुक्ती कशी मिळते, हे कोणत्या योग्य विचाराने समजावता येईल? कृपया मला ती श्रेष्ठ पद्धत शिकवा.
मिथस् सम्पन्नयोर् द्रष्टृदृश्ययोर् एकसङ्क्षये । द्वयाभावे स्थितिं याते निर्वाणम् अवशिष्यते
दृष्टी आणि दृश्य, म्हणजे पाहणारा आणि जे दिसतं ते, दोन्ही एकत्र नाहीसे झाले की, द्वैत संपतं आणि उरते तेवढं निर्वाण असतं.
दृश्यस्य जगतस् तस्माद् अत्यन्तानुद्भवो यथा । ब्रह्म चेत्थं स्वभावस्थं बुध्यते वद मे तथा
म्हणूनच, हे मला सांग, हे जग कधीच खरं अर्थाने उत्पन्न होत नाही असं कसं, आणि ब्रह्म आपल्या मूळ स्वरूपातच कसं स्थिर राहतं?
कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । एतस्मिंस् तु मुने सिद्धे न साध्यम् अवशिष्यते
हे कसे समजते, आणि हे कशामुळे सिद्ध होते, हे कशा प्रकारे कळते? हे एकदा समजले की, मग काहीच बाकी राहत नाही, हे ऋषी.
बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । नूनं विचारमन्त्रेण निर्मूलम् उपशाम्यति
खोट्या समजुतींचा हा रोग खूप काळ मनात रुजलेला आहे; पण विचाराच्या औषधाने तो पूर्णपणे नष्ट होतो आणि शांत होतो.
न शक्यते झगित्य् एव समुच्छेदयितुं क्षणात् । समप्रयतने ह्य् अद्रौ समारोहावरोहणे
हा भ्रम एका क्षणात पूर्णपणे दूर करता येत नाही; जसे डोंगर चढताना आणि उतरताना सारखेच प्रयत्न लागतात, तसेच हेही आहे.
तस्माद् अभ्यासयोगेन युक्त्या न्यायोपपत्तिभिः । जगद्भ्रान्तिर् यथा शाम्येत् तथेदं कथ्यते शृणु
म्हणूनच, सातत्याने सराव करून, विचारपूर्वक आणि योग्य तर्क लावून, जगाचा भ्रम शांत करता येतो; हे कसे होते ते मी सांगतो, नीट ऐक.
वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्
हे राम, मी तुला एक गोष्ट सांगतोय, जी ज्ञान जागवण्यासाठी आहे. जर तू ती लक्षपूर्वक ऐकलीस, तर तू खरोखरच मुक्त आणि बुद्धिमान होशील.
अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं तव कथ्यते । यः किलोत्पद्यते राम तेन मुक्तेन भूयते
आता मी तुला उत्पत्तीविषयी सांगतो. राम, जे काही निर्माण होतं, त्यावर मुक्त झालेला माणूस सहज विजय मिळवतो.
इयम् इत्थं जगद्भ्रान्तिर् भात्य् अजातैव खात्मिका । इत्य् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते ऽस्मिन् मयाधुना
हे जगाचं भ्रमरूप असं भासतं, पण त्याचं खरं स्वरूप अजन्माच आहे. उत्पत्तीच्या या भागात मी हे आता स्पष्ट सांगणार आहे.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं ससुरासुरकिन्नरम्
इथे जे काही दिसतं—हे सगळं जग, स्थिर असो वा चल, सर्व प्रकारचं, देव, दैत्य आणि किन्नरांसह—
तन् महाप्रलये प्राप्ते रुद्रादिपरिणामिनि । भवत्य् असद् अदृश्यं च क्वापि याति विनश्यति
महाप्रलय आला की, रुद्रादींच्या रूपांतरेत सर्व काही नाहीसं होतं, दिसेनासं होतं आणि कुठेतरी नाहीसं होतं.
ततस् स्तिमितगम्भीरं न तेजो न तमस् ततम् । अनाख्यम् अनभिव्यक्तं सत् किञ्चिद् अवशिष्यते
मग जे उरतं ते अगदी शांत, खोल आणि गंभीर असतं; तिथे ना प्रकाश असतो ना अंधार, ते अनामिक, अप्रकट असं काहीतरी शिल्लक राहतं.
न शून्यं नापि चाकाशं न दृश्यं न च दर्शनम् । न च भूतपदार्थौघो यद् अनन्ततया स्थितम्
ते रिकामेपण नाही, आकाश नाही, दिसणारं नाही, पाहणारंही नाही; ते पंचमहाभूतांचा किंवा वस्तूंचा समूह नाही, पण अनंतात टिकून असतं.
किम् अप्य् अव्यपदेशात्म पूर्णात् पूर्णतराक्र्टि । न सन् नासन् न सदसन् नाभावो भवनं न च
ते असं काहीतरी आहे की ज्याचं वर्णन करता येत नाही, ते पूर्णाहूनही अधिक पूर्ण आहे; ते अस्तित्व नाही, नाही अस्तित्वही नाही, दोन्ही नाहीत आणि अनुपस्थितीही नाही, ते कुठलंही निवासस्थान नाही.
चिन्मात्रं चेत्यरहितम् अनन्तम् अजरं शिवम् । अनादिमध्यपर्यन्तं यद् अनाधि निरामयम्
हे शुद्ध चैतन्य आहे, ज्याला कोणत्याही वस्तूंचा संबंध नाही, ते अनंत आहे, कधीही न संपणारे, शुभ आहे; त्याला सुरुवात, मध्य किंवा शेवट नाही, ते कोणावरही अवलंबून नाही आणि त्याला कुठलाही त्रास नाही.
यस्मिञ् जगत् प्रस्फुरति दृष्टिमौक्तिकहंसवत् । यश् चेदं यश् च नैवेदं देवस् सदसदात्मकः
ज्यात हे जग जणू काही दृष्टीतील मोती आणि हंसासारखे चमकतं, जे हेही आहे आणि हेही नाही, तोच खरा देव आहे, ज्याचं स्वरूप अस्तित्व आणि अनस्तित्व अशा दोन्हींत आहे.
अकर्णजिह्वो ऽनासात्वङ्नेत्रस् सर्वत्र सर्वदा । यश् शृणोत्य् आस्वादयति जिघ्रन् स्पृशति पश्यति
त्याला कान, जीभ, नाक, त्वचा किंवा डोळे नाहीत, तरीही तो सर्वत्र आणि सर्व काळ ऐकतो, चाखतो, वास घेतो, स्पर्श करतो आणि पाहतो.
स एव सदसद्रूपं येनालोकेन लक्ष्यते । सर्गचित्रम् अनाद्यन्तं खरूपं चाप्य् अरञ्जनम्
तोच एक, ज्याच्या प्रकाशामुळे सत्त्व आणि असत्त्व यांची रूपं दिसतात, तोच या अनादि, अनंत, कठीण आणि रंगरहित सृष्टीला जाणतो.
अर्धोन्मीलितदृग् भ्रूभूमध्यतारकवज् जगत् । व्योमात्मैव सदाभासं स्वरूपं यो ऽभिपश्यति
जो माणूस अर्धवट उघडलेल्या डोळ्यांनी कपाळाच्या मधोमध असलेल्या ताऱ्यासारखे आपले खरे स्वरूप — नेहमीच प्रकाशमान असलेले आत्मा — पाहतो, त्याला हे जग फक्त भास वाटते.
यस्यान्यद् अस्ति न विभोः कारणं शशशृङ्गवत् । यस्येदं च जगत् कार्यं तरङ्गौघ इवाम्भसः
ज्याच्यासाठी सर्वव्यापी परमेश्वराचा दुसरा कोणताही कारण नाही, जसे सशाच्या शिंगाचे अस्तित्व नसते; आणि ज्याच्यासाठी हे जग फक्त परिणाम आहे, जसे पाण्यावरच्या लाटांचा समूह असतो.