अनाद्यन्तावभासात्मा बोध आत्मनि संस्थितः । नानापदार्थरूपेण कम् ऊर्म्यादितया यथा
अनादि-अंत नसलेल्या प्रकाशासारखी जाणीव आत्म्यातच स्थिर असते आणि ती विविध वस्तूंच्या रूपाने प्रकट होते, जशी समुद्रात लाटा आणि इतर तरंग दिसतात.
बाह्यं न विद्यते किञ्चिद् बोधस् स्फुरति बाह्यवत् । उदेति बोधो हृदयाद् बीजाद् इव वरद्रुमः
बाहेर काहीही खरं अस्तित्वात नाही; जाणीव मात्र बाह्य गोष्टींसारखी चमकत असते. जशी एखाद्या बीजातून मोठं झाड उगवतं, तशी ही जाणीव हृदयातून प्रकट होते.
बोधस्यान्तर् इदं विश्वं स्थितम् एव रघूद्वह । स्तम्भस्यान्तर् यथा सालभञ्जिका प्रकटीकृता
रघुकुळातील वीर, हे सगळं विश्व जसं आहे तसं जागृतीच्या आतच आहे, जसं खांबाच्या आत कोरलेली मूर्ती दिसते.
सबाह्याभ्यन्तरात्मैकम् अनन्तं देशकालतः । बोधामोदप्रसरणं जगद् इत्य् अवबुध्यताम्
हे समजावं की, हे जग म्हणजे जागृतीच्या आनंदाचा विस्तार आहे, जे एकच, अनंत, बाहेर आणि आत सर्वत्र आहे, आणि देश-काल यांच्यापलीकडे आहे.
अयम् एव परो लोको भाव्यतां वासनाक्षयः । शाम्यतां परलोकास्थं काẖ किलायान्ति वासनाः
हेच जग श्रेष्ठ मानावं; मनातील वासनांचा क्षय साधावा; परलोकातील वासनाही शांत व्हाव्यात—शेवटी त्या वासनांना जन्म देणारं काय आहे?
देशकालक्रियालोकरूपचित्तात्मसम्पदाम् । देशकालादिशब्दार्थरहितं न च शून्यकम्
खरी वस्तुस्थिती ही देश, काळ, कृती, जग, रूप, मन किंवा आत्म्याची संपत्ती—या शब्दांच्या अर्थांपासून निराळी आहे; पण ती रिकामी नाही.
पदे पदविदाम् एव तस्मिञ् शून्ये गतिर् भवेत् । द्रष्टॄणां शान्तदृश्यानाम् एवान्येषां न राघव
त्या रिक्ततेत फक्त मार्गदर्शकांच्या पावलांवर चालणाऱ्यांनाच पुढे जाण्याचा मार्ग मिळतो; ज्यांची दृष्टी शांत नाही, हे राघव, त्यांना तो मार्ग मिळत नाही.
ये वै तरलगम्भीरम् अहन्तागर्तम् आश्रिताः । पश्यन्ति ते तम् आलोकं न कदाचन केचन
जे लोक अहंकाराच्या खोल किंवा उथळ खड्ड्यात अडकले आहेत, त्यांना त्या प्रकाशाचं दर्शन कधीच होत नाही, कोणालाही नाही.
चतुर्दशविधानन्तभूतजातसघुङ्घुमा । जगद्दृष्टिर् इयं ज्ञस्य शरीरावयवोपमा
जगातील चौदा प्रकारच्या, अनंत आणि गोंगाट करणाऱ्या सृष्टीकडे जाणकार जसा आपल्या शरीराच्या अवयवांसारखा पाहतो.
कारणाभावतस् सृष्टिर् नोदिता न च शाम्यति । यादृशं कारणं वा स्यात् तादृग् भवति कार्यकम्
कारणच नसल्यामुळे सृष्टी निर्माण होत नाही किंवा नाहीशीही होत नाही; जसं कारण असेल, तसंच फळ होतं.
यादृक् स्यात् कारणे कार्यं स्थितं कारणतास्य का । कार्यम् एवोपलम्भान्तर् असद् द्वयम् अवेदनात्
कार्य जसे कारणात असते, तशीच त्याची कारणपणाची स्थिती असते. प्रत्यक्षात कार्य हे केवळ वेगळ्या प्रकारे जाणवते; कारण आणि कार्य दोन्हीही खरी नाहीत, कारण त्यांच्यातला भेदच मुळीच कळत नाही.
सोम्यस्यान्तर् यथैवाब्धेर् ऊर्म्यावर्तादयस् स्थिताः । ब्रह्मण्य् असम्भवत्क्षोभे जगच्चित्तादयस् तथा
जसा शांत समुद्राच्या आत लाटा आणि भोवरे असतात, तसंच ब्रह्मात कोणताही गोंधळ नसताना जग आणि मनं अस्तित्वात असतात.
सर्वात्मैवामलं ब्रह्म पिण्ड एक इव स्थितम् । नानाभाण्डात्म हेमैव यथान्तस्स्थितरूपकम्
सर्वांचा आत्मा असलेलं शुद्ध ब्रह्म एकसंध स्वरूपात आहे, जसं वेगवेगळ्या भांड्यांमध्ये असलेलं सोनं आतून एकच असतं.
स्वप्नकाले स्वप्न एव जाग्रद् व्यग्रापरिग्रहात् । जाग्रत्काले जाग्रद् एव स्वप्नो ऽसत्यावबोधतः
झोपेत असताना फक्त स्वप्नच असतं, कारण जागेपणीच्या वस्तू तिथे नसतात; आणि जागेपणी फक्त जागेपणच खरं वाटतं, कारण स्वप्न हे खोटं आहे हे कळून येतं.
चित्तमात्रतया बुद्धं मृगतृष्णाम्बुवत् स्थितम् । जाग्रत् स्वप्नत्वम् आयाति विचारविकलीकृतम्
जागृत मन म्हणजे केवळ चैतन्य असते, ते मृगजळातील पाण्यासारखे स्थिर असते. विचारांनी ते अस्वस्थ झाले, की जागृती आणि स्वप्न या अवस्थांना धारण करते.
सम्यग्ज्ञानेन भूतानि ज्ञस्य देहतया सह । पीठबन्धं विमुञ्चन्ति गतकाला इवाम्बुदाः
खऱ्या ज्ञानामुळे सर्व जीव आणि जाणणाऱ्याचे शरीरही आपली बंधने सोडून देतात, जसे वेळ संपली की मेघ आकाशातून निघून जातात.
यथा गलितुम् आरब्धो घनो गगनताम् इयात् । तथा सत्यावबोधेन शाम्येत् सात्मग्रहं जगत्
जसा विरघळायला लागलेला ढग शेवटी आकाशात विलीन होतो, तसंच सत्याची जाणीव झाल्यावर जगाचा वस्तुस्थितीचा आग्रह शांत होतो.
शरदभ्रवद् आलूना मृगतृष्णाम्बुवत् तथा । पुरस् सन्दृश्यमानैव बोधाद् गलति दृश्यता
शरद ऋतूतील विखुरलेले ढग किंवा मृगजळातील पाण्यासारखे, समोर दिसणारे जगही ज्ञानाने जागृत झाल्यावर आपोआप नाहीसे होते.
यथा दीप्तानले लीनं सुवर्णं घृतम् इन्धनम् । एकतां याति विज्ञाने तथा भुवनचित्तदृक्
जसा तेजस्वी अग्नीत सोनं, तूप आणि लाकूड एकरूप होतात, तसंच ज्ञानात हे जग, मन आणि पाहणारा यांचं एकत्व होतं.
बोधेन तनुताम् एति पिण्डबन्धो जगत्त्रये । पिशाचबुद्धिस् सदने बोधितस्य यथा शिशोः
जसं जागृतीनं मुलाच्या मनातले भुतांचे विचार नाहीसे होतात, तसंच ज्ञानामुळे या तिन्ही जगातील देहभाव क्षीण होतो.
बोधस्यानन्तरूपस्य स्वयम् एवात्मनात्मनि । जगच्चित्तादिता भाति पिण्डबन्धẖ किलात्र कः
स्वतःच्या स्वरूपात असलेल्या आणि दुसरं कोणतंही रूप नसलेल्या चेतनेला हे जग, मन वगैरे दिसतं; पण इथे खरंच देहबंध काय आहे?
बोधबोधनम् एवेदं जगच् चित्तम् इवोदितम् । तद् एवास्तङ्गतं बोधात् पिण्डबन्धस्य कास्तिता
हे जग ही फक्त चेतनेचीच प्रकाशझल आहे, जसं मन आहे तसं; आणि तीच चेतना शांत झाली की, देहबांधनाला काय अस्तित्व उरतं?
जहाति पिण्डकाठिन्यं जगत् स्वप्नावबोधतः । परां पेलवताम् एति हेम द्रुतम् इवाग्निना
जसं सोनं आगीत वितळलं की त्याचा घट्टपणा सुटतो आणि ते अगदी मऊ होतं, तसंच या जगाचंही स्वप्नातून जागं झाल्यावर घट्टपण नाहीसं होतं आणि ते अगदी सूक्ष्म अवस्थेला जातं.
यथास्थितो बोध एव घनताम् एष गच्छति । विनैव देशकालाभ्यां तौ विनिर्माय हेमवत्
ही जाणीव जशी आहे तशीच राहून, जागा किंवा काळाचा आधार न घेता, सोन्यासारखी स्वतःचं घनपण धारण करते.
जाग्रत्य् एवं विचारेण स्वप्नाभे पेलवे स्थिते । क्षीयमाणे शरत्काले इवैति तनुतां रसः
जागेपणी अशा विचारानं, स्वप्नासारखी सूक्ष्म अवस्था उरते आणि ती हळूहळू कमी होत जाते, जसं शरद ऋतूत रस कमी होत जातो.
परां पेलवतां याता दृश्यलक्ष्म्यस् स्थिता अपि । स्वप्ना इव परिज्ञाता न स्वदन्ते विवेकिनः
दृश्य वैभव जरी तिथेच असलं तरी ते फार सूक्ष्म होतं; जसं स्वप्न ओळखल्यावर ते आनंद देत नाही, तसं विवेकी माणसालाही ते सुख देत नाही.
क्व किल स्वान्तविश्रान्तिẖ क्वैतद् विषयवेदनम् । सुषुप्तजाग्रतोर् ऐक्यं क्व च्छायातपयोẖ क्व वा
अंतःकरणातील खरी विश्रांती कुठे आहे आणि विषयांचा अनुभव कुठे आहे? गाढ झोप आणि जागरण यांचं एकरूपपण कुठे आहे, आणि सावली व ऊन यांचा फरक कुठे आहे?
द्रष्टृदृश्यदशा भ्रान्तिर् अभ्रान्तिस् स्वात्मनिष्ठता । कथं सदसतोर् ऐक्यं भ्रान्ताभ्रान्तात्मनोर् भवेत्
दृष्टा आणि दृश्य यांची अवस्था ही भ्रम आहे; स्वतःतच स्थिर राहणं हेच अभ्रम आहे. खरं आणि खोटं, किंवा भ्रमित आणि अभ्रमित आत्मा यांचं एकरूपपण कसं शक्य आहे?
चित्तमात्रे भ्रान्तिमात्रे स्वप्नमात्रात्मनि स्थिते । जगतीह पदार्थेभ्यस् सत्यबुद्धिर् निवर्तते
फक्त मन, फक्त भ्रम आणि स्वप्नमय आत्मा असताना, या जगातील वस्तूंना खरीपणाची भावना आपोआपच नाहीशी होते.
कस्य स्वदन्ते ऽसत्यानि कथम् अप्य् अमहामतेः । मृगतृष्णाजलानीव दृश्यान्य् अपि पुरस्स्थितेः
मृगजळासारखी खोटी गोष्टी, जरी समोर दिसल्या तरी, अगदी थोड्या बुद्धीच्या माणसालाही कधीच समाधान देऊ शकत नाहीत.