तथैवान्यं च पश्यन्ति जगत्कल्पं प्रकल्पितम् । कल्पनाभासनभसो न हि सङ्कटता भवेत्
त्याचप्रमाणे, ते दुसरं एक जगाचं चक्रही कल्पनेत पाहतात; कारण कल्पनेच्या आभासाचं आकाश कधीच अरुंद होत नाही.
स्वकल्पनात्मकजगज्जीर्णोदुम्बरकीटकाः । स्वप्नजागरकाḫ प्रोक्ताश् शृणु सङ्कल्पजागरान्
आपल्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या जगात जणू सडलेल्या उंबराच्या फळातील किड्यासारखे असणारे, स्वप्न-जागरणात वावरणारे लोक म्हणतात; आता कल्पनेतून जागे झालेल्यांबद्दल ऐक.
कस्मिंश्चित् प्राक्तने कल्पे कस्मिंश्चिज् जगति क्वचित् । अनिद्रालव एवान्तस् सङ्कल्पैकपरास् स्थिताः
काही पूर्वीच्या कल्पात, कुठेतरी या जगात, काही लोक मनाच्या सामर्थ्यात पूर्णपणे मग्न राहून, झोप न लागता आतूनच जागे होते.
ध्यानाद् विलुठिता वाथ मनोराज्यवशानुगाः । सङ्कल्पदार्ढ्यम् आपन्ना गलिताग्रानुभूतयः
काही ध्यानातून हलले, तर काही मनाच्या कल्पनांच्या मागे गेले; त्यांनी मनाच्या दृढतेला गाठले आणि त्यांच्या आधीच्या अनुभूती हरवून गेल्या.
सङ्कल्प एव जाग्रत्त्वं येषां चिरतया गतः । तत्रास्तमितचेष्टानां ते हि सङ्कल्पजागराः
ज्यांचं जागरण फक्त मनाच्या विचारांमुळे खूप काळ टिकून होतं, त्यांच्या सर्व कृती थांबल्यावरही ते फक्त संकल्पामुळेच जागे राहिले.
कल्पनोपशमे भूयस् तम् अन्यं वा श्रयन्ति ते । देहं तेषां वयम् इमे सङ्कल्पपुरुषास् स्थिताः
कल्पना शांत झाल्यावर ते दुसऱ्या स्वरूपात आश्रय घेतात; त्यांची शरीरं हीच आहेत—खरं तर आपण सर्वजण संकल्पातून निर्माण झालेले आहोत.
सङ्कल्पजागराḫ प्रोक्ता एते सङ्कल्पशायिनः । जीवा जीवितहेवाकाश् शृणु केवलजागरान्
हे जे विचारांमध्ये जागे असतात आणि जे विचारांमध्ये झोपलेले असतात, हे सर्व जीव, जणू काही आकाशातच जगत आहेत. आता फक्त जागे असणाऱ्यांबद्दल ऐक.
प्राथम्येनावतीर्णास् ते ब्रह्मणो बृंहितात्मनः । प्रोक्ताẖ केवलजागर्याḫ प्रागुत्पत्त्यविकासिनः
ब्रह्माच्या विशाल स्वरूपातून जे सर्वप्रथम प्रकट झाले, त्यांना केवळ जागे असणारे म्हणतात. हे सृष्टीच्या आरंभापूर्वीच अस्तित्वात होते.
भूयोजन्मान्तरगतास् त एव चिरजागराः । कथ्यन्ते प्रौढिम् आयाताẖ कार्यकारणचारिणः
जे पुढे जन्मांच्या फेर्यात गेले, त्यांना दीर्घकाळ जागे असणारे म्हणतात. हे परिपक्व झालेले असून, कारण आणि परिणाम यांच्या खेळात गुंतलेले आहेत.
त एव दुष्कृतावेशाज् जडास् स्थावरतां गताः । घनजाग्रतयḫ प्रोक्ता जाग्रत्सु घनतां गताः
हेच जे वाईट कर्मांच्या प्रभावाखाली आले, ते जड झाले आणि स्थिर अवस्थेला पोहोचले. जाग्रत असणाऱ्यांमध्ये जे अधिक जड झाले, त्यांना गाढ जागे असणारे म्हणतात.
ये तु शास्त्रार्थसत्सङ्गबोधिता बोधम् आगताः । पश्यन्ति स्वप्नवज् जाग्रज् जाग्रत्स्वप्ना भवन्ति ते
जे लोक शास्त्राचा अर्थ आणि सत्पुरुषांचा संग यामुळे खरी समज मिळवतात, त्यांना जागृतीची अवस्था स्वप्नासारखी वाटते; त्यांची जागृतीच स्वप्नवत होते.
ये तु सम्प्राप्तसम्बोधा विश्रान्ताḫ परमे पदे । क्षीणजाग्रत्प्रभृतयस् ते तुर्यां भूमिकाम् इताः
जे पूर्णपणे जागृत झाले आहेत आणि परम अवस्थेत विश्रांती घेतात, ज्यांची जागृती व इतर अवस्था संपल्या आहेत, ते चतुर्थ अवस्थेत पोहोचले आहेत.
इति सप्तविधो भेदो जीवानां कथितस् तव । समुद्राणाम् इव मया बुद्ध्वा श्रेयḫपरो भव
असा हा जीवांचा सात प्रकारचा भेद मी तुला सांगितला आहे; हे समजून घेऊन, जसा समुद्रांना एकत्व असतं, तसंच तूही श्रेष्ठ कल्याणाकडे वळ.
भ्रान्तिं परित्यज जगद्गणनात्मिकां त्वं बोधैकरूपघनताम् अलम् आगतो ऽसि । शून्यत्ववर्जितम् अशून्यतया च मुक्तम् एतद् द्वयैक्यकविमुक्तवपुस् त्वम् आद्यम्
जगाची मोजणी करणारी भ्रमाची भावना सोडून दे; तू शुद्ध ज्ञानाच्या एकरूप घनतेत पोहोचला आहेस. हे रिकामेपण आणि न रिकामेपण या दोन्हींपासून मुक्त आहे; या दोन्हींच्या एकत्वाने मुक्त झालेलं, तूच तो आद्य स्वरूप आहेस.
कथं केवलजाग्रत्त्वम् अकारणम् अकर्मकम् । पराद् विकसति ब्रह्मन् गगनाद् इव पादपः
हे ब्रह्मन्, शुद्ध जागृती कशी कारणाशिवाय आणि कृतीशिवाय प्रकटते? जशी आकाशातून झाड उगवत नाही, तशीच ती कशी निर्माण होते असे वाटते.
अकारणं महाबुद्धे न कार्यम् उपलभ्यते । तज् जाग्रतẖ केवलस्य न कश्चिद् इह सम्भवः
म्हणून, हे महाबुद्धीमान, जिथे काही कारणच नाही, तिथे काही परिणामही होत नाही; म्हणून शुद्ध जागृतीसाठी इथे काहीच उत्पन्न होत नाही.
तस्यातो ऽसम्भवाद् अन्ये जीवभेदास् सजीवकाः । सर्वे न सम्भवन्त्य् एव कारणाभावविक्षताः
म्हणूनच, त्यातून काहीच निर्माण होत नसल्यामुळे, इतर सर्व जीवांचे भेद आणि त्यांचे जीवित्व, कारणाचा अभाव असल्याने, खरेच अस्तित्वात येत नाहीत.
नेह प्रजायते किञ्चिन् नेह किञ्चन नश्यति । उपदेश्योपदेशार्थं शब्दार्थकलनोदयः
इथे काहीच जन्मत नाही आणि काहीच नष्टही होत नाही; शिकवणी आणि उपदेशासाठीच शब्द आणि अर्थ यांचा उदय होतो.
कẖ करोति शरीराणि मनोबुद्ध्यादिचेतनैः । को मोहयति भूतानि स्नेहरागादिबन्धनैः
मन, बुद्धी आणि इतर चेतना यांच्या साहाय्याने शरीरांची निर्मिती कोण करतो? स्नेह, आसक्ती आणि अशा बंधनांनी सर्व जीवांना कोण मोहात टाकतो?
न कश्चिद् एव कुरुते शरीराणि कदाचन । न मोहयति भूतानि कश्चिद् एव कदाचन
कोणीही कधीच शरीरांची निर्मिती करत नाही; कोणीही कधीच जीवांना मोहात टाकत नाही.
अनाद्यन्तावभासात्मा बोध आत्मनि संस्थितः । नानापदार्थरूपेण कम् ऊर्म्यादितया यथा
अनादि-अंत नसलेल्या प्रकाशासारखी जाणीव आत्म्यातच स्थिर असते आणि ती विविध वस्तूंच्या रूपाने प्रकट होते, जशी समुद्रात लाटा आणि इतर तरंग दिसतात.
बाह्यं न विद्यते किञ्चिद् बोधस् स्फुरति बाह्यवत् । उदेति बोधो हृदयाद् बीजाद् इव वरद्रुमः
बाहेर काहीही खरं अस्तित्वात नाही; जाणीव मात्र बाह्य गोष्टींसारखी चमकत असते. जशी एखाद्या बीजातून मोठं झाड उगवतं, तशी ही जाणीव हृदयातून प्रकट होते.
बोधस्यान्तर् इदं विश्वं स्थितम् एव रघूद्वह । स्तम्भस्यान्तर् यथा सालभञ्जिका प्रकटीकृता
रघुकुळातील वीर, हे सगळं विश्व जसं आहे तसं जागृतीच्या आतच आहे, जसं खांबाच्या आत कोरलेली मूर्ती दिसते.
सबाह्याभ्यन्तरात्मैकम् अनन्तं देशकालतः । बोधामोदप्रसरणं जगद् इत्य् अवबुध्यताम्
हे समजावं की, हे जग म्हणजे जागृतीच्या आनंदाचा विस्तार आहे, जे एकच, अनंत, बाहेर आणि आत सर्वत्र आहे, आणि देश-काल यांच्यापलीकडे आहे.
अयम् एव परो लोको भाव्यतां वासनाक्षयः । शाम्यतां परलोकास्थं काẖ किलायान्ति वासनाः
हेच जग श्रेष्ठ मानावं; मनातील वासनांचा क्षय साधावा; परलोकातील वासनाही शांत व्हाव्यात—शेवटी त्या वासनांना जन्म देणारं काय आहे?
देशकालक्रियालोकरूपचित्तात्मसम्पदाम् । देशकालादिशब्दार्थरहितं न च शून्यकम्
खरी वस्तुस्थिती ही देश, काळ, कृती, जग, रूप, मन किंवा आत्म्याची संपत्ती—या शब्दांच्या अर्थांपासून निराळी आहे; पण ती रिकामी नाही.
पदे पदविदाम् एव तस्मिञ् शून्ये गतिर् भवेत् । द्रष्टॄणां शान्तदृश्यानाम् एवान्येषां न राघव
त्या रिक्ततेत फक्त मार्गदर्शकांच्या पावलांवर चालणाऱ्यांनाच पुढे जाण्याचा मार्ग मिळतो; ज्यांची दृष्टी शांत नाही, हे राघव, त्यांना तो मार्ग मिळत नाही.
ये वै तरलगम्भीरम् अहन्तागर्तम् आश्रिताः । पश्यन्ति ते तम् आलोकं न कदाचन केचन
जे लोक अहंकाराच्या खोल किंवा उथळ खड्ड्यात अडकले आहेत, त्यांना त्या प्रकाशाचं दर्शन कधीच होत नाही, कोणालाही नाही.
चतुर्दशविधानन्तभूतजातसघुङ्घुमा । जगद्दृष्टिर् इयं ज्ञस्य शरीरावयवोपमा
जगातील चौदा प्रकारच्या, अनंत आणि गोंगाट करणाऱ्या सृष्टीकडे जाणकार जसा आपल्या शरीराच्या अवयवांसारखा पाहतो.
कारणाभावतस् सृष्टिर् नोदिता न च शाम्यति । यादृशं कारणं वा स्यात् तादृग् भवति कार्यकम्
कारणच नसल्यामुळे सृष्टी निर्माण होत नाही किंवा नाहीशीही होत नाही; जसं कारण असेल, तसंच फळ होतं.