यथा बाह्यार्थवैतृष्ण्येनोपशाम्यत्य् अलं मनः । न तथा शास्त्रसन्दर्भैर् नोपदेशतपोदमैः
जसे बाह्य वस्तूंच्या तृष्णेचा अभाव झाल्यावर मन पूर्णपणे शांत होते, तसे केवळ शास्त्रांचे संग्रह, उपदेश, तप किंवा दम्यामुळे होत नाही.
मनस्तृणस्य सर्वार्थवैतृष्ण्याग्निर् विबोध्यताम् । सर्वत्यागानिलैस् सम्पद् अत्यापद् इति भावनात्
सर्व वस्तूंच्या तृष्णेपासून मुक्त होण्याची आग मनरूपी गवताला जागृत करू दे, आणि सर्वत्यागाच्या वाऱ्यांनी ती फुलू दे, 'समृद्धी आणि विपत्ती दोन्ही सारखेच' अशी भावना ठेवून.
बहिर् अन्तश् च मोहश् च पिण्डग्राहो ऽर्थवेदनम् । ज्ञप्तिर् एवेति कचति ज्ञत्वान् मणिर् इवात्मनि
बाहेर आणि आत असे जे भास, मोह, देहाची ओळख, वस्तूंची जाणीव — हे सगळे फक्त एकच ज्ञान आहे, जे आत्म्यात दगडासारखे चमकत असते.
नरनागसुरागारगिरिगह्वरदृष्टिभिः । चितिर् एवातिविसृता धूमो ऽम्बुदतयेव खे
माणसे, साप, देव, घरं, डोंगर, गुहा — यांच्या जाणिवांनीच चेतना सर्वत्र पसरते, जशी ढगांच्या समूहातून धूर आकाशात पसरतो.
चोपन्ति विद्रवत्वेन ब्रह्माण्डजडभाण्डगाः । स्वविवर्ततरङ्गिण्यो जीवशक्त्या पतद्रसाः
माणसांचे, सापांचे, देवांचे, जड वस्तूंचे आणि इतर सर्व जग, हे जणू आपल्या बदलाच्या लाटा आहेत आणि जीवशक्तीमुळे त्या लाटा पडतात व विरघळतात.
जीवका जीर्णशफरा व्योमवारिविहारिणः । मोहजालेन वलिता न स्मरन्त्य् आत्मनि स्थितिम्
जगातील सजीव, जणू जुने मासे, आकाशात आणि पाण्यात भटकतात, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, आणि त्यांना आपल्या आत्म्यातील स्थैर्य आठवतच नाही.
घनीभूता घनत्वेन चिद्घना गगनाङ्गने । नानापदार्थरूपेण स्फुरन्ति स्वात्मनात्मनि
जाणीव घट्ट होऊन, आकाशाच्या पोटात जणू एक ठोस चेतनेचा ढग बनते आणि स्वतःतूनच, स्वतःमध्येच, वेगवेगळ्या वस्तूंच्या रूपाने प्रकट होते.
सर्व एवम् अमी जीवा वासनावातरेणवः । शुष्कपर्णवद् उद्ग्रीवा जडाश् श्वसनवेणवः
हे सगळे जीव म्हणजे वासनांच्या वाऱ्याने उडणारे कण आहेत; ते कोरड्या पानांसारखे वर उडतात, जड, आणि जणू श्वासाच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या पोकळ काड्यांसारखे आहेत.
आहृत्य पौरुषबलान्य् अवजित्य तन्द्रीम् उत्थाय तर्जितसमर्जितवासनौघम् । संसारपाशघनपञ्जरम् अञ्जसैव भङ्क्त्वाभ्युदेयम् इति नाज्ञसमेन भाव्यम्
आपली इच्छा बळकट करून, आळसावर मात करून, उठून, आणि वासनांचा मोठा ओघ दूर करून — माणसाने संसाराच्या बंधनाचं पिंजरा सरळपणे फोडावं; हे अज्ञानी लोकांनी विचारायचं नसतं.
इमे ये जीवसङ्घाता दृश्यन्ते दशदिग्गताः । नरनागसुरागेन्द्रगन्धर्वाद्यभिधानकाः
हे जे जीवांचे समूह सर्व दिशांना दिसतात, त्यांना माणूस, सर्प, देव, देवांचा राजा, गंधर्व अशा नावांनी ओळखले जाते.
ते स्वप्नजागराẖ केचित् केचित् सङ्कल्पजागराः । केचित् केवलजाग्रत्स्थास् चिरजाग्रत्स्थिताḫ परे
काही जण स्वप्नात जागे असतात, काही जण कल्पनेत जागे असतात, काही फक्त जागृत अवस्थेत राहतात, तर काही खूप काळापासून जागृत अवस्थेतच असतात.
घनजाग्रत्स्थिताश् चान्ये जाग्रत्स्वप्नास् तथेतरे । क्षीणजागरकाẖ केचिज् जीवास् सप्तविधास् स्मृताः
इतर काही जण घट्ट जागृत अवस्थेत असतात, काही दोन्ही — जागृत आणि स्वप्न — अवस्थेत असतात, तर काहींची जागृत अवस्था कमी झाली आहे; अशा प्रकारे, जीव सात प्रकारचे आहेत असं सांगितलं जातं.
एतेषां भगवन् भेदो बोधाय मम कथ्यताम् । जीवानां सप्तरूपाणां जलानाम् अर्णवेष्व् इव
हे भगवन्, या सात प्रकारच्या जीवांमधील फरक मला समजावून सांग, जसं समुद्रातल्या पाण्यात वेगळेपण असतं तसं.
कस्मिंश्चित् प्राक्तने कल्पे कस्मिंश्चिज् जगति क्वचित् । केचित् सुप्तास् स्थिता देहैर् जीवा जीवितधर्मिणः
कधी तरी एखाद्या पूर्वीच्या कल्पात, कुठेतरी या जगात, काही जीव आपल्या देहात झोपेतच राहतात आणि त्यांच्यात जीवनाचा गुण असतो.
ये स्वप्नम् अभिपश्यन्ति तेषां स्वप्नम् इदं जगत् । विद्धि ते हि खलूच्यन्ते जीवकास् स्वप्नजागराः
जे लोक स्वप्न पाहतात, त्यांच्यासाठी हे जग म्हणजे स्वप्नच आहे. खरं तर, असे लोक स्वप्न आणि जागृती या दोन्ही अवस्थांमध्ये वावरणारे जीव म्हणतात.
क्वचिद् एव प्रसुप्तानां यस् स्वप्नस् स्वयम् उत्थितः । विषये सो ऽयम् अस्माकं तेषां स्वप्ननरा वयम्
कधी कधी झोपलेल्या लोकांना आपोआप स्वप्न येतं; आमच्यासाठी तेच अनुभवण्याचं क्षेत्र असतं, आणि आम्ही त्यांच्या स्वप्नातले लोक असतो.
तेषां चिरतया स्वप्नस् स जाग्रत्त्वम् उपागतः । स्वप्नजागरकास् ते तु जीवा ये तद्गतास् स्थिताः
त्यांच्या दृष्टीने, खूप काळ गेल्यावर ते स्वप्न जागृतीच्या अवस्थेला पोहोचतं; आणि जे जीव त्या अवस्थेतच रमलेले असतात, त्यांना स्वप्न-जागृत म्हणतात.
सर्वज्ञत्वात् सर्वगस्य सर्वं सर्वत्र विद्यते । तेन स्वप्नवतां तेषां वयं स्वप्ननरास् स्थिताः
जो सर्वज्ञ आणि सर्वत्र असतो, तो सर्व ठिकाणी, सर्व गोष्टींमध्ये आहे; म्हणून स्वप्न पाहणाऱ्यांसाठी आपण त्यांच्या स्वप्नातील लोक आहोत.
येषु कल्पेषु ते जाताẖ क्षीयन्ते कल्पकल्पनाः । यदि तास् तत् कथं तेषां प्रबुद्धानाम् अवस्थितिः
ज्या कल्पांमध्ये ते जन्म घेतात, त्या कल्पनांच्या कल्पना संपून जातात; त्या जर संपल्या, तर जागृत झाल्यावर त्यांची काही स्थितीच उरत नाही.
इह स्वप्नभ्रमात् ते तु मुच्यन्ते वा विनिद्रताम् । प्राप्य सङ्कल्प्य ते देहांस् तथैवान्याञ् श्रयन्त्य् अलम्
इथे स्वप्नाच्या भ्रमामुळे ते कधी मुक्त होतात, तर कधी जागृतीची अवस्था मिळवतात; शरीराची कल्पना करून, ते तशीच दुसरी शरीरंही धारण करतात.
तथैवान्यं च पश्यन्ति जगत्कल्पं प्रकल्पितम् । कल्पनाभासनभसो न हि सङ्कटता भवेत्
त्याचप्रमाणे, ते दुसरं एक जगाचं चक्रही कल्पनेत पाहतात; कारण कल्पनेच्या आभासाचं आकाश कधीच अरुंद होत नाही.
स्वकल्पनात्मकजगज्जीर्णोदुम्बरकीटकाः । स्वप्नजागरकाḫ प्रोक्ताश् शृणु सङ्कल्पजागरान्
आपल्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या जगात जणू सडलेल्या उंबराच्या फळातील किड्यासारखे असणारे, स्वप्न-जागरणात वावरणारे लोक म्हणतात; आता कल्पनेतून जागे झालेल्यांबद्दल ऐक.
कस्मिंश्चित् प्राक्तने कल्पे कस्मिंश्चिज् जगति क्वचित् । अनिद्रालव एवान्तस् सङ्कल्पैकपरास् स्थिताः
काही पूर्वीच्या कल्पात, कुठेतरी या जगात, काही लोक मनाच्या सामर्थ्यात पूर्णपणे मग्न राहून, झोप न लागता आतूनच जागे होते.
ध्यानाद् विलुठिता वाथ मनोराज्यवशानुगाः । सङ्कल्पदार्ढ्यम् आपन्ना गलिताग्रानुभूतयः
काही ध्यानातून हलले, तर काही मनाच्या कल्पनांच्या मागे गेले; त्यांनी मनाच्या दृढतेला गाठले आणि त्यांच्या आधीच्या अनुभूती हरवून गेल्या.
सङ्कल्प एव जाग्रत्त्वं येषां चिरतया गतः । तत्रास्तमितचेष्टानां ते हि सङ्कल्पजागराः
ज्यांचं जागरण फक्त मनाच्या विचारांमुळे खूप काळ टिकून होतं, त्यांच्या सर्व कृती थांबल्यावरही ते फक्त संकल्पामुळेच जागे राहिले.
कल्पनोपशमे भूयस् तम् अन्यं वा श्रयन्ति ते । देहं तेषां वयम् इमे सङ्कल्पपुरुषास् स्थिताः
कल्पना शांत झाल्यावर ते दुसऱ्या स्वरूपात आश्रय घेतात; त्यांची शरीरं हीच आहेत—खरं तर आपण सर्वजण संकल्पातून निर्माण झालेले आहोत.
सङ्कल्पजागराḫ प्रोक्ता एते सङ्कल्पशायिनः । जीवा जीवितहेवाकाश् शृणु केवलजागरान्
हे जे विचारांमध्ये जागे असतात आणि जे विचारांमध्ये झोपलेले असतात, हे सर्व जीव, जणू काही आकाशातच जगत आहेत. आता फक्त जागे असणाऱ्यांबद्दल ऐक.
प्राथम्येनावतीर्णास् ते ब्रह्मणो बृंहितात्मनः । प्रोक्ताẖ केवलजागर्याḫ प्रागुत्पत्त्यविकासिनः
ब्रह्माच्या विशाल स्वरूपातून जे सर्वप्रथम प्रकट झाले, त्यांना केवळ जागे असणारे म्हणतात. हे सृष्टीच्या आरंभापूर्वीच अस्तित्वात होते.
भूयोजन्मान्तरगतास् त एव चिरजागराः । कथ्यन्ते प्रौढिम् आयाताẖ कार्यकारणचारिणः
जे पुढे जन्मांच्या फेर्यात गेले, त्यांना दीर्घकाळ जागे असणारे म्हणतात. हे परिपक्व झालेले असून, कारण आणि परिणाम यांच्या खेळात गुंतलेले आहेत.
त एव दुष्कृतावेशाज् जडास् स्थावरतां गताः । घनजाग्रतयḫ प्रोक्ता जाग्रत्सु घनतां गताः
हेच जे वाईट कर्मांच्या प्रभावाखाली आले, ते जड झाले आणि स्थिर अवस्थेला पोहोचले. जाग्रत असणाऱ्यांमध्ये जे अधिक जड झाले, त्यांना गाढ जागे असणारे म्हणतात.