सूर्यो भूत्वा प्रतपति विष्णुः पाति जगत्त्रयम् । रुद्रस् सर्वान् संहरति सर्वान् सृजति पद्मभूः
तो सूर्य होऊन प्रकाश देतो; विष्णू होऊन तीनही जगांचं रक्षण करतो; रुद्र होऊन सर्वांचं संहार करतो; आणि पद्मभू म्हणजे ब्रह्मा होऊन सर्वांची निर्मिती करतो.
खं भूत्वा पवनस्कन्धान् धत्ते सर्क्षसुरासुरान् । कुलाचलगणो भूत्वा लोकपालपुरास्पदम्
आकाश होऊन तो वाऱ्याच्या लाटा, तारे, देव आणि दैत्य यांना सांभाळतो; पर्वतांचा समूह होऊन तो लोकपालांचं निवासस्थान बनतो.
भूमिर् भूत्वा बिभर्तीमां लोकस्थितिम् अखण्डिताम् । तृणगुल्मलता भूत्वा ददाति फलसन्ततिम्
मातीच्या रूपानं हे जग अखंडपणे सांभाळते; गवत, झुडुपं आणि वेलींमध्ये रूप घेतं आणि फळांची सतत मालिका निर्माण करते.
बिभ्रज् जलानलाकारञ् ज्वलति द्रवति द्रुतः । चन्द्रो ऽमृतं प्रसवति मृतिं हालाहलं विषम्
पाण्याचं आणि आगीचं रूप धारण करून ते तेजस्वीपणे चमकतं, जळतं, वितळतं आणि वाहतं; चंद्राच्या रूपानं अमृत निर्माण करतं, मृत्यूच्या रूपानं विष आणि संकटं घडवते.
तेजः प्रकटयत्य् आशास् तनोत्य् आन्ध्यं तमो भवन् । शून्यं सन् व्योमताम् एति गिरिस् सन् रोधयत्य् अलम्
प्रकाशाने आशा प्रकट होते, अंधाराने अंधत्व पसरतं; शून्य असताना आकाशाचं स्वरूप घेतं, पर्वत झाल्यावर मोठ्या प्रमाणात अडथळा निर्माण करतं.
करोति जङ्गमं चित्त्वे स्थावरं स्थावराक्र्टिः । भूत्वार्णवो वलयति भूस्त्रियं वलयो यथा
मन झाल्यावर ते चल वस्तूंना घडवतं, स्थिर रूप घेतल्यावर स्थिर वस्तूंना; समुद्र झाल्यावर पृथ्वीला जशी स्त्रीच्या हातातल्या बांगडीनं घेरावं तसं वेढतं.
परमार्कवपुर् भूत्वा प्रकाशे ऽन्तर् विसारयन् । त्रिजगत्त्रसरेण्वोघं शान्तम् एवावतिष्ठति
तो परमसूर्याचं स्वरूप होऊन, आपली प्रभा आतून पसरवतो आणि त्रिजगतातील भीतींचा पूर उसळला तरीही तो शांतच राहतो.
यत् किञ्चिद् इदम् आभाति भातं वा भाम् उपैष्यति । कालत्रयगतं दृश्यं तद् असौ सर्वम् एव वा
इथे जे काही दिसतं, जे पूर्वी दिसलं किंवा पुढे दिसेल, तीन काळांत जे काही दिसतं, ते सर्व खरोखर एकच आहे.
कथम् एवं वद ब्रह्मन् भूयते विषमा हि मे । दृष्टिर् एषा तु दुष्प्रापा दुराक्रम्येति निश्चयः
हे असं कसं होतं, ब्रह्मन्, सांग ना. माझं समजणं गोंधळलेलं आहे; ही दृष्टी मिळवणं फार कठीण आहे आणि समजणंही अवघड आहे, हे निश्चित.
मुक्तिर् एषोच्यते राम ब्रह्मैतत् समुदाहृतम् । निर्वाणम् एतत् कथितं शृणु सम्प्राप्यते कथम्
हेच मुक्ती म्हणतात, राम. हेच ब्रह्म असं सांगितलं आहे. हेच निर्वाण असं वर्णिलं आहे; हे कसं मिळतं ते ऐक.
यद् इदं दृश्यते दृश्यम् अहन्त्वत्तादिसंयुतम् । सतो ऽप्य् अस्याप्य् अनुत्पत्त्या बुद्धयैतद् अवाप्यते
हे जे काही आपल्या डोळ्यांसमोर दिसतं, ज्यात 'मी' आणि 'माझं' असं वाटतं, ते प्रत्यक्ष दिसत असलं तरी बुद्धीला कळतं की त्याचा खरा जन्मच झालेला नाही.
विदेहमुक्तास् त्रैलोक्यं सम्पद्यन्ते यदा तदा । मन्ये ते सर्गताम् एव गता वेद्यविदां वर
हे ज्ञानी श्रेष्ठा, जेव्हा देह सोडून मुक्त झालेले लोक तीनही लोकांपर्यंत पोहोचतात, तेव्हा मला असं वाटतं की ते सृष्टीच्या मूळ अवस्थेला पोहोचले आहेत.
विद्यते चेत् त्रिभुवनं तत् तत्तां सम्प्रयान्तु ते । यत्र त्रैलोक्यशब्दार्थो न सम्भवति कश्चन
जर हे तीन लोक खरंच अस्तित्वात असतील, तर त्यांनी आपल्या मूळ स्वरूपात जावं; पण जिथे 'तीन लोक' हा अर्थच उद्भवत नाही—
तत्र त्रिलोकतां यातं ब्रह्मेत्य् उक्त्यर्थधीः कुतः । तस्मान् नो सम्भवत्य् अन्या जगच्छब्दार्थकल्पना
जिथे तीन लोकांची अवस्था गाठली जाते, तिथे 'ब्रह्म' ही कल्पनाच कशी येईल? म्हणून तिथे जगाच्या दुसऱ्या कोणत्याही कल्पनेला जागाच उरत नाही.
अनन्यच् छान्तम् आभासमात्रम् आकाशनिर्मलम् । ब्रह्मैव जगद् इत्य् एव सत्यं सत्यावबोधिनः
जो खरा सत्य जाणतो, त्याच्यासाठी हे नक्की आहे की हे विश्व म्हणजे एकटं ब्रह्मच आहे—अखंड, शांत, फक्त भासासारखं, आकाशासारखं निर्मळ.
यथा हि हेमकटके विचार्यापि न दृश्यते । कटकत्वं क्वचिन् नाम ऋते निर्मलहाटकम्
जसं सोन्याच्या कड्याचा विचार केला, तरी त्यात कड्याचं वेगळं असं काहीच दिसत नाही; तिथे फक्त शुद्ध सोनंच असतं.
जलाद् ऋते पयोवीचौ नाहं पश्यामि किञ्चन । वीचित्वं त्वादृशैर् दृष्टं यत् तु नास्त्य् एव तत्र हि
पाण्याशिवाय लाटेत मला काहीच वेगळं दिसत नाही; 'लाटेपण' असं तुम्हांसारख्या लोकांना वाटतं, पण खरंतर तिथे तसं काहीच नसतं.
स्पन्दत्वं पवनाद् अन्यन् न कदाचन कुत्रचित् । स्पन्द एव सदा वायुर् जगत् तस्मान् न विद्यते
वाऱ्याशिवाय 'हलणं' असं काहीच कुठेच कधीच नसतं; वारा म्हणजे नेहमीच हलणं असतं, म्हणून हे जग खरंतर अस्तित्वातच नाही.
यथा शून्यत्वम् आकाशस् ताप एव मरौ जलम् । तेज एव यथालोको ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा
जसं आकाशाचं स्वरूप रिक्तता आहे, वाळवंटाचं स्वरूप ताप आहे आणि अग्नीचं स्वरूप प्रकाश आहे, तसंच या तिन्ही जगांचं मूळ स्वरूप ब्रह्मच आहे.
अत्यन्ताभावसम्पत्त्या जगद्दृश्यस्य मुक्तता । ययोदेति मुने युक्त्या तां ममोपदिशोत्तमाम्
मुनिवर, या जगाचं पूर्णपणे नाहीसं होणं म्हणजे मुक्ती कशी मिळते, हे कोणत्या योग्य विचाराने समजावता येईल? कृपया मला ती श्रेष्ठ पद्धत शिकवा.
मिथस् सम्पन्नयोर् द्रष्टृदृश्ययोर् एकसङ्क्षये । द्वयाभावे स्थितिं याते निर्वाणम् अवशिष्यते
दृष्टी आणि दृश्य, म्हणजे पाहणारा आणि जे दिसतं ते, दोन्ही एकत्र नाहीसे झाले की, द्वैत संपतं आणि उरते तेवढं निर्वाण असतं.
दृश्यस्य जगतस् तस्माद् अत्यन्तानुद्भवो यथा । ब्रह्म चेत्थं स्वभावस्थं बुध्यते वद मे तथा
म्हणूनच, हे मला सांग, हे जग कधीच खरं अर्थाने उत्पन्न होत नाही असं कसं, आणि ब्रह्म आपल्या मूळ स्वरूपातच कसं स्थिर राहतं?
कयैतज् ज्ञायते युक्त्या कथम् एतत् प्रसिध्यति । एतस्मिंस् तु मुने सिद्धे न साध्यम् अवशिष्यते
हे कसे समजते, आणि हे कशामुळे सिद्ध होते, हे कशा प्रकारे कळते? हे एकदा समजले की, मग काहीच बाकी राहत नाही, हे ऋषी.
बहुकालम् इयं रूढा मिथ्याज्ञानविषूचिका । नूनं विचारमन्त्रेण निर्मूलम् उपशाम्यति
खोट्या समजुतींचा हा रोग खूप काळ मनात रुजलेला आहे; पण विचाराच्या औषधाने तो पूर्णपणे नष्ट होतो आणि शांत होतो.
न शक्यते झगित्य् एव समुच्छेदयितुं क्षणात् । समप्रयतने ह्य् अद्रौ समारोहावरोहणे
हा भ्रम एका क्षणात पूर्णपणे दूर करता येत नाही; जसे डोंगर चढताना आणि उतरताना सारखेच प्रयत्न लागतात, तसेच हेही आहे.
तस्माद् अभ्यासयोगेन युक्त्या न्यायोपपत्तिभिः । जगद्भ्रान्तिर् यथा शाम्येत् तथेदं कथ्यते शृणु
म्हणूनच, सातत्याने सराव करून, विचारपूर्वक आणि योग्य तर्क लावून, जगाचा भ्रम शांत करता येतो; हे कसे होते ते मी सांगतो, नीट ऐक.
वदाम्य् आख्यायिकां राम याम् इमां बोधसिद्धये । तां चेच् छृणोषि तत् साधो मुक्त एवासि बुद्धिमान्
हे राम, मी तुला एक गोष्ट सांगतोय, जी ज्ञान जागवण्यासाठी आहे. जर तू ती लक्षपूर्वक ऐकलीस, तर तू खरोखरच मुक्त आणि बुद्धिमान होशील.
अथोत्पत्तिप्रकरणं मयेदं तव कथ्यते । यः किलोत्पद्यते राम तेन मुक्तेन भूयते
आता मी तुला उत्पत्तीविषयी सांगतो. राम, जे काही निर्माण होतं, त्यावर मुक्त झालेला माणूस सहज विजय मिळवतो.
इयम् इत्थं जगद्भ्रान्तिर् भात्य् अजातैव खात्मिका । इत्य् उत्पत्तिप्रकरणे कथ्यते ऽस्मिन् मयाधुना
हे जगाचं भ्रमरूप असं भासतं, पण त्याचं खरं स्वरूप अजन्माच आहे. उत्पत्तीच्या या भागात मी हे आता स्पष्ट सांगणार आहे.
यद् इदं दृश्यते किञ्चिज् जगत् स्थावरजङ्गमम् । सर्वं सर्वप्रकाराढ्यं ससुरासुरकिन्नरम्
इथे जे काही दिसतं—हे सगळं जग, स्थिर असो वा चल, सर्व प्रकारचं, देव, दैत्य आणि किन्नरांसह—