भ्रमन्मनḫपिशाचे ऽस्मिन् कल्लोलजलदाकुले । संसाररात्रितिमिरे स्वात्मैवापूर्णचन्द्रमाः
या संसाराच्या गडद रात्रीत, लाटा आणि ढगांनी भरलेल्या या प्रचंड समुद्रात, मन जणू एखादा भुतासारखं भिरभिरत असतं; पण या अंधारात फक्त आपलंच आत्मा पूर्ण चंद्रासारखा उजळतो.
अबोधमरणावर्ते कल्लोलाकुलकोटरे । तृष्णाकल्लोलतरले स्वमनश्चण्डमारुते
अज्ञान आणि मृत्यूच्या भोवऱ्यात, लाटांनी अस्वस्थ झालेल्या पोकळीत, आणि तृष्णेच्या लाटांनी मनाला सतत हलवत असलेल्या त्या प्रचंड वाऱ्यात—
महाजडजवाधारे संसारविषमार्णवे । इन्द्रियग्राहगहने विवेकḫ पोतको महान्
मंदतेच्या मोठ्या प्रवाहात, संसाराच्या विषारी समुद्रात, आणि इंद्रियांच्या घनदाट मगरांमध्ये विवेक हेच मोठं आणि सुरक्षित होडं आहे.
पूर्वं यथाभिमतपूजनसुप्रसन्नो दत्त्वा विवेकम् इह पावनदूतम् आत्मा । जीवं पदं नयति निर्मलम् एकम् आद्यं सत्सङ्गशास्त्रपरमार्थपरावबोधैः
जसं आपल्याला हवी तशी पूजा केल्यावर आत्मा प्रसन्न होतो आणि इथे शुद्ध दूतासारखा विवेक देतो, तसंच सत्संग आणि शास्त्राच्या खरी समजुतीमुळे तो जीवाला त्या एकाच, आद्य, निर्मळ अवस्थेकडे नेत असतो.
परिपुष्टविवेकानां वासनामलम् उज्झताम् । महत्ता महताम् अन्तẖ काप्य् अपूर्वैव जायते
ज्यांच्या विवेकाची पूर्ण वाढ झाली आहे आणि ज्यांनी मनातील वासनांचा कलंक पूर्णपणे सोडून दिला आहे, त्यांच्या अंतःकरणात एक अनोखी आणि अद्वितीय महानता जन्म घेते.
औदार्योदारमर्यादां मतिं गाम्भीर्यसुन्दरीम् । महतां नावगाहन्ते भुवनानि चतुर्दश
महान लोकांची उदारता, त्यांच्या मनाची गूढ आणि सुंदर खोली, आणि त्यांच्या मोठेपणाच्या सीमांचा चौदा जगही अंदाज लावू शकत नाहीत.
चित्तभ्रान्तिर् जगद् इति प्ररूढे प्रत्यये सताम् । बाह्यञ् चान्तश् चरन्न् अर्थग्रहो मोहश् च शाम्यति
ज्यांच्या मनात हे ठाम पटले आहे की हे जग म्हणजे केवळ मनाची भ्रांती आहे, त्यांच्याकडे बाहेर किंवा आत कुठेही वासना किंवा मोह राहत नाही; वस्तूंच्या आसक्तीचा आणि भ्रमाचा शेवट होतो.
द्वीन्दुवत् तापजलवत् केशोण्डुकवद् अम्बरे । विस्फुरन्त्यां जगद्भ्रान्तौ वासनाप्रत्ययẖ कुतः
जगाची ही भ्रांती दोन चंद्रांसारखी, मृगजळासारखी किंवा आकाशातील चेंडूसारखी चमकत असताना, वासनांवर किंवा त्यांच्या सत्यतेवर कुठेही विश्वास उरत नाही.
वासनाप्रत्ययशमे शून्यं व्योमैव शिष्यते । साप्य् अवस्था मनो ऽसच् चेत् ततस् त्याज्या विवेकिना
वासनांचे आणि त्यांच्या ठसे शांत झाले की, आकाशासारखी रिकामी अवस्था उरते. पण हीसुद्धा जर मनाची कल्पना असेल, तर विवेकी माणसाने तीही सोडावी.
त्रयम् एतत् तु यावस्था त्रयेणानेन वर्जिता । पश्यन्तीवाप्य् अपश्यन्ती सावस्था परमोदिता
ही अवस्था, जी या तिन्हीपासून — वासना, ठसे आणि मनाच्या कल्पना — मोकळी आहे, ती पाहणारी असूनही न पाहणारी वाटते; हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.
विचित्ररत्नरश्म्योघ इव नानात्मकं जगत् । आभासमात्रं नाम्ब्वात्म न घनं न च पार्थिवम्
जसा अनेक रंगी रत्नांच्या किरणांनी विविधता दिसते, तसंच हे जगही केवळ भास आहे — ते पाण्याचं नाही, घट्ट नाही, ना पृथ्वीचं आहे.
रूपालोकमनोमात्रं शून्यम् एव जगत् स्थितम् । खे विचित्रमणिव्यूहकरजालम् इवोत्थितम्
हे जग फक्त रूप, प्रकाश आणि मन यांच्यापुरतं आहे — ते पूर्णपणे रिकामं आहे — जणू आकाशात सुंदर रत्नांच्या झुंबरातून उठलेल्या धुळीच्या जाळ्यासारखं.
नेह सत्यानि भूतानि न जगत्ता न शून्यता । इदं ब्रह्माख्यरत्नेशप्रभाजालविजृम्भितम्
इथे ना काही खरे अस्तित्व आहे, ना जग आहे, ना रिकामेपण आहे; हे म्हणजे ब्रह्म नावाच्या रत्नासारख्या प्रभूची उजळलेली प्रभा आहे.
सृष्टयो दृष्टयो ब्राह्म्यो नानातामननात्मकाः । अमूर्ता एव भासन्ते कल्पान्तार्कगणाघनाः
ब्रह्माच्या सृष्टी आणि दृश्ये जरी वेगवेगळी आणि अनेक वाटली, तरी त्या मूर्त नाहीत, त्या कल्पनांच्या शेवटी सूर्यगटांसारख्या तेजस्वी दिसतात.
एवं तावद् घनीभूतḫ पिण्डग्राहो न विद्यते । सङ्कल्पिते ऽर्थे व्योम्नीव शून्यतैवावगम्यते
म्हणूनच, इथे कुठल्याही ठोस वस्तूला धरता येत नाही; जसे आकाशात काही कल्पना केली, तशीच फक्त रिकामी जागा दिसते.
अस्याम् अवस्तुभूतायां कथं भावनिबन्धनम् । भविष्यदाकाशतरौ विश्रान्तẖ को विहङ्गमः
जेव्हा काहीच अस्तित्व नाही, तिथे विचाराला आधार कसा मिळणार? भविष्यातील आकाशातील झाडावर कोणता पक्षी विसावा घेईल?
पिण्डत्वं नास्ति भूतानां शून्यता न च विद्यते । चित्तम् अप्य् अत एवास्तं शेषं सत् तत्र वस् स्थितिः
सर्व जीवांना स्वतःचं असं काही अस्तित्व नाही, आणि पूर्ण रिक्तताही नाही. मनही इथे संपतं. उरलेलं खरं आहे, आणि त्यातच तू वास करतोस.
अनाना समम् एवास्ते नानारूपो विबोधवान् । अन्तरालीननानार्थो यथा कनकपिण्डकः
ते सर्वत्र सारखंच आहे, त्यात काही वेगळेपण नाही, जरी जागरूकतेच्या अनेक रूपांत दिसत असलं तरी. जसं सोन्याच्या गोळ्यात वेगवेगळ्या आकारांचं अस्तित्व एकत्र मिसळलेलं असतं, तसं.
यथास्थितस्य साहन्त्वं विश्वं चित्रं विलीयते । ज्ञस्यावाच्यम् अचित्तं सत्स्वरूपम् अवशिष्यते
जसं ते खरं स्वरूप आहे, तसं सगळं रंगीबेरंगी विश्व त्यात विलीन होतं. शेवटी जे उरतं, ते न सांगता येणारं, मनरहित, आणि अस्तित्वाचं खरं स्वरूप असतं.
क्लिष्यते केवलं बुद्धिर् उत्तराधरदर्शनैः । स्तोकयाभ्यस्तया बुद्ध्या सत्यो ऽर्थो ह्य् अवगम्यते
फक्त बुद्धीच वरखालीपणाच्या कल्पनांनी त्रस्त होते. पण थोडंसं विवेकाने विचार केलं, तरी सत्याचा अर्थ समजतो.
विराडोजो विरहितं कार्यकारणतादिभिः । भूतभव्यभविष्यत्स्थं जगद् अङ्ग ह्य् असम्भवम्
विराट पुरुष हा कारण-कार्य या कल्पनांपासून पूर्णपणे मुक्त आहे. भूत, भविष्य आणि वर्तमान अशा काळात असणारे हे जग प्रत्यक्षात असणे अशक्यच आहे.
येन बोधात्मना बुद्धं स ज्ञ इत्य् अभिधीयते । अद्वैतस्योपशान्तस्य तस्य विश्वं न विद्यते
जो जागृत आत्म्याने बुद्धत्व जाणतो, त्याला ज्ञाता म्हणतात. जो अद्वैत आणि शांततेमध्ये स्थिर आहे, त्याच्यासाठी हे विश्व अस्तित्वातच नाही.
पूर्वोक्तास् सर्व एवैते उपदेशविशेषणाः । ज्ञस्यानुभवम् आयान्ति सतस् साधुकथा इव
याआधी सांगितलेल्या सर्व शिकवणी या फक्त विशेष मार्गदर्शन आहेत. जसे चांगल्या कथा सज्जनांपर्यंत पोहोचतात, तसे या शिकवणी ज्ञात्याच्या अनुभवापर्यंत पोहोचतात.
पिण्डत्वं नास्ति भूतानां शून्यत्वं चाप्य् असम्भवम् । अत एव मनो नास्ति शेषं सत् तत्र वस् स्थितिः
सर्व जीवांना स्वतःचे काही अस्तित्व नाही आणि पूर्ण रिकामेपणाही शक्य नाही. म्हणूनच मन देखील नाही; उरते ते फक्त सत्य, आणि त्यातच तू स्थिर आहेस.
चेत्योन्मुखत्वम् एवान्तश् चेतनस्यास्य चेतनम् । उदितं तद् अनर्थाय श्रेयसे ऽनुदितं भवेत्
ही जाणीव बाहेर वळण्याची प्रवृत्तीच आतली जागरूकता आहे. ती प्रवृत्ती जागी झाली तर दुःख मिळतं, पण ती न जागी राहिली तर खरं कल्याण होतं.
तस्यानुदयसंवित्तेर् भव नित्यं समाहितः । सस्पन्दो वा गतस्पन्दश् शङ्काम् उत्सृज्य तां भवे
जिथे ही बाहेर वळण्याची प्रवृत्ती जागी होत नाही, तिथे नेहमी जागरूक राहा. हालचालीसह असो वा शांत असो, त्या शंकेला सोडून तिथेच स्थिर रहा.
उदितं बाह्यताम् एत्य तत्र गच्छति पिण्डताम् । स्वयं संवेदनाद् एव जाड्याद् अम्ब्व् इव शैलताम्
ती प्रवृत्ती जागी झाली की बाहेर वळते आणि वेगळेपण धारण करते. स्वतःच्या जाणीवेने, जडपणामुळे, जसं पाणी डोंगर होतं तसं ती जड बनते.
स्वप्नाद्यर्थवद् आदत्ते बोधो ऽबोधेन पिण्डताम् । तद्ग्राहकतया चित्तं भूत्वा बध्नाति देहकम्
स्वप्नासारख्या गोष्टींमध्ये जाणीव अज्ञानामुळे वेगळेपण धारण करते. त्या गोष्टींची जाण घेणारा मन बनून, ते स्वतःला देहाशी बांधून घेतं.
एतावतीष्व् अवस्थासु बोधस्योदेति नान्यता । शब्दकल्पनया भेदẖ केवलं परिकल्पितः
या अवस्थांमध्येच जाणीव प्रकट होते, दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही; शब्दांच्या कल्पनेमुळेच भेद दिसतो, तो प्रत्यक्षात नाही.
बहिर् अन्तश् च बोधस्य भात्य् आत्मैवार्थदृष्टिभिः । कुतो ऽन्या चेत्यता तस्य स्याद् यद्य् उन्मुखतात्मनः
स्वतः आत्माच बाह्य आणि अंतर्गत जाणीवेच्या रूपाने वस्तूंच्या जाणिवेतून उजळतो; जर त्याचे स्वरूप बाहेर वळणारे असेल, तर त्याच्यासाठी दुसरे काही वेगळे कसे असू शकते?