ज्ञेनामलपदस्थेन दीपेनेव न चेत्यते । तमो हार्दं यथा बाह्यं रागद्वेषभयादिवत्
ज्याच्या मनात ज्ञान निर्मळ अवस्थेत स्थिर आहे, त्याला अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार जाणवत नाही; जसा बाहेरचा दिवा घरातील अंधार दाखवत नाही, तसंच राग, द्वेष किंवा भीती यांसारख्या गोष्टीही त्याच्यावर परिणाम करत नाहीत.
रजोरहितसर्वाशं सत्त्वात् परम् उपागतम् । असम्भवत्तमोरूपं प्रणमेत् तज्ज्ञभास्करम्
जो सर्व इच्छा आणि मळापासून मुक्त आहे, सत्त्वगुणापलीकडे पोहोचला आहे, आणि ज्याच्याजवळ अज्ञानाचा अंधार येऊच शकत नाही, अशा त्या ज्ञानरूप सूर्याला आपण आदराने वंदन करावं.
भेदप्रविलये जाते चित्ते चादृश्यतां गते । या स्थितिḫ प्राप्तबोधस्य न वाग्गोचरम् एति सा
जेव्हा सर्व भेद विरघळतात आणि मन देखील अदृश्य होतं, तेव्हा जागृत झालेल्या व्यक्तीची जी अवस्था असते, ती शब्दांत सांगता येत नाही.
ददात्य् एतन्मयबुद्धेर् निर्वाणं परमेश्वरः । अहर्निशं परमया चिरं भक्त्या प्रसादितः
परमेश्वर, जो या अवस्थेत मन पूर्णपणे एकरूप झालं आहे, त्याला दिवस-रात्र आणि दीर्घ काळ अत्यंत भक्तीने प्रसन्न केल्यावर, त्याला निर्वाण देतो.
ईश्वरẖ को मुनिश्रेष्ठ कथं भक्त्या प्रसाद्यते । एतन् मे तत्त्वतो ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
मुनिश्रेष्ठा, ईश्वर कोण आहे आणि भक्तीने तो कसा प्रसन्न होतो, हे मला खरीखुरी सांग. सर्व तत्त्वांचा जाणणारा श्रेष्ठ तूच आहेस.
ईश्वरो न महाबुद्धे दूरे न च सुदुर्लभः । महाबोधमयैकात्मा स्वात्मैव परमेश्वरः
महाबुद्धी असलेल्या, ईश्वर दूर नाही किंवा फार कठीणही नाही. परमेश्वर म्हणजेच महान ज्ञानाचा मूळ सार, आणि तोच आपला स्वतःचा आत्मा आहे.
तस्मिन् सर्वं ततस् सर्वं स सर्वं सर्वतश् च सः । सो ऽन्तस् सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः
सर्व काही त्याच्यात आहे, सर्व त्याच्यापासून आहे, तोच सर्वत्र आहे आणि सर्व काही आहे. तो नेहमीच अंतर्यामी सर्वव्यापी आहे. त्या सर्वांचा आत्मा असलेल्या त्याला मी वंदन करतो.
तस्माद् इमाḫ प्रतीयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । अकारणं कारणतो गतयḫ पवनाद् इव
म्हणूनच सृष्टी, प्रलय आणि बदल यांचे रूप समजून येते. कारण नसताना कारणाप्रमाणे त्यांचा प्रवास चालतो, जसा वाऱ्यामुळे हालचाल होते.
अनिशं पूजयन्त्य् एनं सर्वास् स्थावरजङ्गमाः । यथाभिमतदानेन सर्वतो भूतजातयः
सर्व स्थावर आणि जंगम जीव सतत त्याची पूजा करतात, प्रत्येकजण आपल्या मनाप्रमाणे काही ना काही अर्पण करतो, सगळ्या प्रकारचे जीव त्याला सर्व बाजूंनी नमस्कार करतात.
सुबहून्य् एष जन्मानि यथाभिमतयेच्छया । यदा सम्पूजितस् तेन प्रसादम् अधिगच्छति
तो आपल्या इच्छेनुसार आणि मनाप्रमाणे अनेक जन्म घेतो; जेव्हा कोणी त्याची मनापासून पूजा करतो, तेव्हा तो त्याला कृपा देतो.
प्रसन्नस् सन् महादेवस् स्वयम् आत्मा महेश्वरः । बोधाय प्रेरयत्य् आशु दूतं पूतं शुभेहितैः
महादेव जेव्हा प्रसन्न होतो, तेव्हा स्वतः महेश्वर शुभ हेतूने, शुद्ध दूताला जागृतीसाठी लवकर पाठवतो.
आत्मना परमेशेन को दूतḫ प्रेर्यते मुने । स दूतो बोधनं चापि करोति वद मे कथम्
मुनिवर, परब्रह्म स्वतः कोणत्या दूताला पाठवतो? तो दूत जागृती कशी घडवतो, मला सांग.
आत्मसम्प्रेरितो दूतो विवेको नाम नामतः । हृद्गुहायां स वरदस् तिष्ठतीन्दुर् इवाम्बरे
स्वतः प्रेरित असा, विवेक नावाचा एक दूत हृदयाच्या गुहेत राहतो, तो वर देणारा आहे, जसा आकाशातला चंद्र शीतलता देतो.
स एष वासनात्मानं जन्तुं बोधयति क्रमात् । संसारसागरात् तस्मात् तारयत्य् अविवेकिनम्
हा विवेक हळूहळू वासनांनी व्यापलेल्या जीवाला जागृत करतो आणि ज्याच्यात विवेक नाही, त्याला संसाराच्या समुद्रातून तारतो.
बोधात्मैषो ऽन्तरात्मैव परमḫ परमेश्वरः । अस्यैव वाचको राम प्रणवो वेदसम्मतः
हेच अंतरात्मा, ज्याचं स्वरूप ज्ञान आहे, तोच परमेश्वर आहे; राम, वेदांनी मान्य केलेला प्रणव म्हणजेच 'ॐ' हे त्याचं शब्दरूप आहे.
जपहोमतपोदानपाठयज्ञक्रियाक्रमैः । एष प्रसाद्यते नित्यं नरनागसुरासुरैः
जप, होम, तप, दान, वाचन आणि यज्ञ या कृतींनी माणसं, नाग, देव आणि दैत्य हे नेहमी या आत्म्याला प्रसन्न करतात.
द्यौर् मूर्धा पृथिवी पादौ तारका रोमराजयः । भूतान्य् अस्थीनि हृदयं व्योमास्य परमेष्ठिनः
आकाश हे त्याचे डोके आहे, पृथ्वी त्याचे पाय आहेत, तारे म्हणजे त्याचे केस आहेत; पंचमहाभूतं म्हणजे त्याच्या हाडांसारखी आहेत, हृदय म्हणजे त्याचे अंतर आहे आणि तोंड हे परब्रह्माचे आहे.
सर्वत्रैष चिदात्मत्वाद् वाति जिघ्रति पश्यति । तेनैष सर्वतोलक्ष्यकरकर्णाक्षिपादभृत्
सर्वत्र चेतनेचे स्वरूप असल्यामुळे ते श्वास घेते, वास घेते आणि पाहते; म्हणूनच सर्व हात, पाय, डोळे, कान आणि रूपे याचे वाहक आहे.
विवेकदूतम् उद्बोध्य हत्वा चित्तपिशाचकम् । आत्मना पदवीं स्फारां जीवẖ काम् अपि नीयते
विवेकाचा दूत जागा करून आणि मनरूपी भूत नष्ट करून, जीव स्वतःच्या आत्म्याने जिथे हवे तिथे त्या विशाल मार्गावर नेला जातो.
त्यक्त्वा सर्वविकल्पौघान् विधूयानर्थसङ्कटम् । पौरुषेणात्मनैवात्मा स्वयम् एव प्रसाद्यताम्
सर्व प्रकारचे संदेह सोडून आणि दुःखाची घडी झटकून, स्वतःच्या प्रयत्नाने आत्म्याने स्वतःच स्वतःला संतुष्ट करावे.
भ्रमन्मनḫपिशाचे ऽस्मिन् कल्लोलजलदाकुले । संसाररात्रितिमिरे स्वात्मैवापूर्णचन्द्रमाः
या संसाराच्या गडद रात्रीत, लाटा आणि ढगांनी भरलेल्या या प्रचंड समुद्रात, मन जणू एखादा भुतासारखं भिरभिरत असतं; पण या अंधारात फक्त आपलंच आत्मा पूर्ण चंद्रासारखा उजळतो.
अबोधमरणावर्ते कल्लोलाकुलकोटरे । तृष्णाकल्लोलतरले स्वमनश्चण्डमारुते
अज्ञान आणि मृत्यूच्या भोवऱ्यात, लाटांनी अस्वस्थ झालेल्या पोकळीत, आणि तृष्णेच्या लाटांनी मनाला सतत हलवत असलेल्या त्या प्रचंड वाऱ्यात—
महाजडजवाधारे संसारविषमार्णवे । इन्द्रियग्राहगहने विवेकḫ पोतको महान्
मंदतेच्या मोठ्या प्रवाहात, संसाराच्या विषारी समुद्रात, आणि इंद्रियांच्या घनदाट मगरांमध्ये विवेक हेच मोठं आणि सुरक्षित होडं आहे.
पूर्वं यथाभिमतपूजनसुप्रसन्नो दत्त्वा विवेकम् इह पावनदूतम् आत्मा । जीवं पदं नयति निर्मलम् एकम् आद्यं सत्सङ्गशास्त्रपरमार्थपरावबोधैः
जसं आपल्याला हवी तशी पूजा केल्यावर आत्मा प्रसन्न होतो आणि इथे शुद्ध दूतासारखा विवेक देतो, तसंच सत्संग आणि शास्त्राच्या खरी समजुतीमुळे तो जीवाला त्या एकाच, आद्य, निर्मळ अवस्थेकडे नेत असतो.
परिपुष्टविवेकानां वासनामलम् उज्झताम् । महत्ता महताम् अन्तẖ काप्य् अपूर्वैव जायते
ज्यांच्या विवेकाची पूर्ण वाढ झाली आहे आणि ज्यांनी मनातील वासनांचा कलंक पूर्णपणे सोडून दिला आहे, त्यांच्या अंतःकरणात एक अनोखी आणि अद्वितीय महानता जन्म घेते.
औदार्योदारमर्यादां मतिं गाम्भीर्यसुन्दरीम् । महतां नावगाहन्ते भुवनानि चतुर्दश
महान लोकांची उदारता, त्यांच्या मनाची गूढ आणि सुंदर खोली, आणि त्यांच्या मोठेपणाच्या सीमांचा चौदा जगही अंदाज लावू शकत नाहीत.
चित्तभ्रान्तिर् जगद् इति प्ररूढे प्रत्यये सताम् । बाह्यञ् चान्तश् चरन्न् अर्थग्रहो मोहश् च शाम्यति
ज्यांच्या मनात हे ठाम पटले आहे की हे जग म्हणजे केवळ मनाची भ्रांती आहे, त्यांच्याकडे बाहेर किंवा आत कुठेही वासना किंवा मोह राहत नाही; वस्तूंच्या आसक्तीचा आणि भ्रमाचा शेवट होतो.
द्वीन्दुवत् तापजलवत् केशोण्डुकवद् अम्बरे । विस्फुरन्त्यां जगद्भ्रान्तौ वासनाप्रत्ययẖ कुतः
जगाची ही भ्रांती दोन चंद्रांसारखी, मृगजळासारखी किंवा आकाशातील चेंडूसारखी चमकत असताना, वासनांवर किंवा त्यांच्या सत्यतेवर कुठेही विश्वास उरत नाही.
वासनाप्रत्ययशमे शून्यं व्योमैव शिष्यते । साप्य् अवस्था मनो ऽसच् चेत् ततस् त्याज्या विवेकिना
वासनांचे आणि त्यांच्या ठसे शांत झाले की, आकाशासारखी रिकामी अवस्था उरते. पण हीसुद्धा जर मनाची कल्पना असेल, तर विवेकी माणसाने तीही सोडावी.
त्रयम् एतत् तु यावस्था त्रयेणानेन वर्जिता । पश्यन्तीवाप्य् अपश्यन्ती सावस्था परमोदिता
ही अवस्था, जी या तिन्हीपासून — वासना, ठसे आणि मनाच्या कल्पना — मोकळी आहे, ती पाहणारी असूनही न पाहणारी वाटते; हीच सर्वोच्च अवस्था आहे.