सुहृत्केलिविलासेषु सभोद्यानाशनादिषु । शास्त्रतर्कविवादेषु न तथास्थीयते स्थिरम्
मित्रांसोबतच्या गप्पांमध्ये, खेळामध्ये, सभा, बाग, जेवण अशा आनंदात किंवा शास्त्रविवादात—तिथे मनाला तितकी घट्ट ओढ लागत नाही.
उपशान्तेन दान्तेन स्वात्मारामेण मौनिना । ज्ञतैवान्विष्यते ज्ञेन विज्ञानैकान्तवादिना
जो शांत, संयमी, स्वतःमध्ये रमणारा, मौन राहणारा आणि ज्ञानी आहे, असा जाणीवपूर्वक ज्ञान शोधणारा आणि खरी समज एकच आहे असे मानणारा, तोच हे खरे जाणतो.
एवम् अभ्यासवशतḫ परे विश्रम्यते पदे । निम्ने ऽम्भसेव शान्तेन स्वयम् एव विवेकिना
अभ्यासाच्या जोरावर मनुष्य परम अवस्थेत स्थिर होतो; जसं पाणी खोल जागी आपोआप शांतपणे स्थिरावतं, तसं विवेकी माणूसही सहज शांत होतो.
सबाह्याभ्यन्तरं शान्ता ज्ञतैवार्थतयोदिता । न सम्भवति भिन्नो ऽर्थ इत्य् एव परमं पदम्
जी गोष्ट आतून आणि बाहेरून पूर्ण शांत आहे, जिथे वेगळं काहीच उरत नाही, आणि जी केवळ जाणिवेने ओळखली जाते, तीच खरी परम अवस्था आहे.
नार्थोपलब्धिर् नो शून्यम् अस्ति बोधात्मतां विना । इत्य् अन्तरनुभूतिस्थम् आहुस् तत् परमं पदम्
जाणीवेशिवाय ना काही मिळतं, ना काही रिकामं राहतं; म्हणून जी अवस्था आतून अनुभवल्या जाते, तिलाच परम अवस्था म्हणतात.
अबोधबोधबोधेन द्वैतैक्योपशमे सति । निर्वाणम् आसितं शान्तम् आहुस् स्वं परमं पदम्
अज्ञान आणि ज्ञान यांच्या समजुतीने द्वैत आणि अद्वैत दोन्ही शांत झाल्यावर, जी शांत निर्वाण अवस्था मिळते, तीच आपली खरी परम अवस्था आहे.
स्वसंविन्मात्रविश्रामवताम् अमनसां सताम् । न स्वदन्ते हि विषयाḫ पयांसि दृषदाम् इव
ज्यांच्या मनाचा विसावा फक्त स्वतःच्या जाणीवेत आहे, अशा सत्पुरुषांना विषयांमध्ये काहीच गोडी वाटत नाही, जसं दगडांना दूध आवडत नाही.
निरोधपदम् आपन्नो निर्मना मौनमन्थरः । स्वभावे स्थित एवास्ते चित्रे कृत इवात्मवान्
जो मनाचा संपूर्ण संयम मिळवतो, मनरहित आणि शांत असतो, तो आपल्या स्वभावातच स्थिर राहतो, जणू काही तो अद्भुत अशा रूपात घडवला गेला आहे आणि स्वतःचाच अनुभव घेतो.
सर्वार्थम् अर्थरहितं महद् एव पराणुवत् । अशून्यम् एव शून्यात्म हृदयं वेद्यवेदिनः
ज्याला जाणण्याचा आणि कळण्याचा अनुभव आहे, त्याचं हृदय जरी रिकामं वाटलं तरी ते खऱ्या अर्थानं शून्य नसतं; ते अत्यंत विशाल असतं, सर्व अर्थांशिवाय असूनही सर्वकाही सामावून घेतं, अगदी परमात्म्यासारखं.
अहन्त्वंजगदीहादि दिक्कालकलनादि च । ज्ञस्य ज्ञानादि शून्यादि स्थितम् एव न विद्यते
ज्याला खरी जाणीव आहे, त्याच्यासाठी 'मीपणा', जगाची इच्छा, दिशा, काळ, ज्ञान किंवा शून्यता — ही सगळी कल्पना जरी दिसत असली तरी प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसतात.
ज्ञेनामलपदस्थेन दीपेनेव न चेत्यते । तमो हार्दं यथा बाह्यं रागद्वेषभयादिवत्
ज्याच्या मनात ज्ञान निर्मळ अवस्थेत स्थिर आहे, त्याला अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार जाणवत नाही; जसा बाहेरचा दिवा घरातील अंधार दाखवत नाही, तसंच राग, द्वेष किंवा भीती यांसारख्या गोष्टीही त्याच्यावर परिणाम करत नाहीत.
रजोरहितसर्वाशं सत्त्वात् परम् उपागतम् । असम्भवत्तमोरूपं प्रणमेत् तज्ज्ञभास्करम्
जो सर्व इच्छा आणि मळापासून मुक्त आहे, सत्त्वगुणापलीकडे पोहोचला आहे, आणि ज्याच्याजवळ अज्ञानाचा अंधार येऊच शकत नाही, अशा त्या ज्ञानरूप सूर्याला आपण आदराने वंदन करावं.
भेदप्रविलये जाते चित्ते चादृश्यतां गते । या स्थितिḫ प्राप्तबोधस्य न वाग्गोचरम् एति सा
जेव्हा सर्व भेद विरघळतात आणि मन देखील अदृश्य होतं, तेव्हा जागृत झालेल्या व्यक्तीची जी अवस्था असते, ती शब्दांत सांगता येत नाही.
ददात्य् एतन्मयबुद्धेर् निर्वाणं परमेश्वरः । अहर्निशं परमया चिरं भक्त्या प्रसादितः
परमेश्वर, जो या अवस्थेत मन पूर्णपणे एकरूप झालं आहे, त्याला दिवस-रात्र आणि दीर्घ काळ अत्यंत भक्तीने प्रसन्न केल्यावर, त्याला निर्वाण देतो.
ईश्वरẖ को मुनिश्रेष्ठ कथं भक्त्या प्रसाद्यते । एतन् मे तत्त्वतो ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
मुनिश्रेष्ठा, ईश्वर कोण आहे आणि भक्तीने तो कसा प्रसन्न होतो, हे मला खरीखुरी सांग. सर्व तत्त्वांचा जाणणारा श्रेष्ठ तूच आहेस.
ईश्वरो न महाबुद्धे दूरे न च सुदुर्लभः । महाबोधमयैकात्मा स्वात्मैव परमेश्वरः
महाबुद्धी असलेल्या, ईश्वर दूर नाही किंवा फार कठीणही नाही. परमेश्वर म्हणजेच महान ज्ञानाचा मूळ सार, आणि तोच आपला स्वतःचा आत्मा आहे.
तस्मिन् सर्वं ततस् सर्वं स सर्वं सर्वतश् च सः । सो ऽन्तस् सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः
सर्व काही त्याच्यात आहे, सर्व त्याच्यापासून आहे, तोच सर्वत्र आहे आणि सर्व काही आहे. तो नेहमीच अंतर्यामी सर्वव्यापी आहे. त्या सर्वांचा आत्मा असलेल्या त्याला मी वंदन करतो.
तस्माद् इमाḫ प्रतीयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । अकारणं कारणतो गतयḫ पवनाद् इव
म्हणूनच सृष्टी, प्रलय आणि बदल यांचे रूप समजून येते. कारण नसताना कारणाप्रमाणे त्यांचा प्रवास चालतो, जसा वाऱ्यामुळे हालचाल होते.
अनिशं पूजयन्त्य् एनं सर्वास् स्थावरजङ्गमाः । यथाभिमतदानेन सर्वतो भूतजातयः
सर्व स्थावर आणि जंगम जीव सतत त्याची पूजा करतात, प्रत्येकजण आपल्या मनाप्रमाणे काही ना काही अर्पण करतो, सगळ्या प्रकारचे जीव त्याला सर्व बाजूंनी नमस्कार करतात.
सुबहून्य् एष जन्मानि यथाभिमतयेच्छया । यदा सम्पूजितस् तेन प्रसादम् अधिगच्छति
तो आपल्या इच्छेनुसार आणि मनाप्रमाणे अनेक जन्म घेतो; जेव्हा कोणी त्याची मनापासून पूजा करतो, तेव्हा तो त्याला कृपा देतो.
प्रसन्नस् सन् महादेवस् स्वयम् आत्मा महेश्वरः । बोधाय प्रेरयत्य् आशु दूतं पूतं शुभेहितैः
महादेव जेव्हा प्रसन्न होतो, तेव्हा स्वतः महेश्वर शुभ हेतूने, शुद्ध दूताला जागृतीसाठी लवकर पाठवतो.
आत्मना परमेशेन को दूतḫ प्रेर्यते मुने । स दूतो बोधनं चापि करोति वद मे कथम्
मुनिवर, परब्रह्म स्वतः कोणत्या दूताला पाठवतो? तो दूत जागृती कशी घडवतो, मला सांग.
आत्मसम्प्रेरितो दूतो विवेको नाम नामतः । हृद्गुहायां स वरदस् तिष्ठतीन्दुर् इवाम्बरे
स्वतः प्रेरित असा, विवेक नावाचा एक दूत हृदयाच्या गुहेत राहतो, तो वर देणारा आहे, जसा आकाशातला चंद्र शीतलता देतो.
स एष वासनात्मानं जन्तुं बोधयति क्रमात् । संसारसागरात् तस्मात् तारयत्य् अविवेकिनम्
हा विवेक हळूहळू वासनांनी व्यापलेल्या जीवाला जागृत करतो आणि ज्याच्यात विवेक नाही, त्याला संसाराच्या समुद्रातून तारतो.
बोधात्मैषो ऽन्तरात्मैव परमḫ परमेश्वरः । अस्यैव वाचको राम प्रणवो वेदसम्मतः
हेच अंतरात्मा, ज्याचं स्वरूप ज्ञान आहे, तोच परमेश्वर आहे; राम, वेदांनी मान्य केलेला प्रणव म्हणजेच 'ॐ' हे त्याचं शब्दरूप आहे.
जपहोमतपोदानपाठयज्ञक्रियाक्रमैः । एष प्रसाद्यते नित्यं नरनागसुरासुरैः
जप, होम, तप, दान, वाचन आणि यज्ञ या कृतींनी माणसं, नाग, देव आणि दैत्य हे नेहमी या आत्म्याला प्रसन्न करतात.
द्यौर् मूर्धा पृथिवी पादौ तारका रोमराजयः । भूतान्य् अस्थीनि हृदयं व्योमास्य परमेष्ठिनः
आकाश हे त्याचे डोके आहे, पृथ्वी त्याचे पाय आहेत, तारे म्हणजे त्याचे केस आहेत; पंचमहाभूतं म्हणजे त्याच्या हाडांसारखी आहेत, हृदय म्हणजे त्याचे अंतर आहे आणि तोंड हे परब्रह्माचे आहे.
सर्वत्रैष चिदात्मत्वाद् वाति जिघ्रति पश्यति । तेनैष सर्वतोलक्ष्यकरकर्णाक्षिपादभृत्
सर्वत्र चेतनेचे स्वरूप असल्यामुळे ते श्वास घेते, वास घेते आणि पाहते; म्हणूनच सर्व हात, पाय, डोळे, कान आणि रूपे याचे वाहक आहे.
विवेकदूतम् उद्बोध्य हत्वा चित्तपिशाचकम् । आत्मना पदवीं स्फारां जीवẖ काम् अपि नीयते
विवेकाचा दूत जागा करून आणि मनरूपी भूत नष्ट करून, जीव स्वतःच्या आत्म्याने जिथे हवे तिथे त्या विशाल मार्गावर नेला जातो.
त्यक्त्वा सर्वविकल्पौघान् विधूयानर्थसङ्कटम् । पौरुषेणात्मनैवात्मा स्वयम् एव प्रसाद्यताम्
सर्व प्रकारचे संदेह सोडून आणि दुःखाची घडी झटकून, स्वतःच्या प्रयत्नाने आत्म्याने स्वतःच स्वतःला संतुष्ट करावे.