अर्थोपार्जनरक्षाणां जानन्न् अपि कदर्थनाम् । यẖ करोति स्पृहां मूढो नृपशुस् तं न संस्पृशेत्
संपत्ती मिळवणं आणि ती सांभाळणं यात किती त्रास होतो हे माहित असूनही जो मूर्ख माणूस अजूनही तिची इच्छा धरतो, त्याच्यासारख्या माणसासारख्या जनावराशी सुज्ञ माणसाने कधीच संग करू नये.
मनसो बाह्यम् आरम्भम् आन्तरं च लुनाति यः । समं वैतृष्ण्यदात्रेण तस्य क्षेत्रं प्रकाशते
जो मनाचे बाहेरचे आणि आतले सगळे उद्योग थांबवतो, त्याच्या मनात तृष्णा नसल्यामुळे त्याचं जीवन सारखं उजळून निघतं.
जगत्त्वम् अज्ञसम्बुद्धं ज्ञो विदन्न् असद् एव यत् । सतीव तत्र स्फुरति तद् अनभ्यासजृम्भितम्
हा जगाचा भास अज्ञानी आणि जागृत अशा दोघांनाही खरा वाटतो, पण ज्याला हे जग खरं नाही हे समजतं, त्याला ते फक्त सवयीने निर्माण झालेलं एक आभास वाटतं.
संसारनिर्वेदवशाद् उपेत्य सत्सङ्गमं शास्त्रम् उपेत्य तेन । शास्त्रार्थभावेन निरस्य भोगान् वैतृष्ण्यदार्ढ्यात् परमार्थम् एति
संसाराची खंत मनात येऊन, सत्पुरुषांचा आणि शास्त्रांचा सहवास मिळाला, आणि शास्त्रार्थ समजून भोगांची इच्छा दृढ वैराग्यामुळे सोडली, की माणूस श्रेष्ठ सत्याला पोहोचतो.
रूढे संसारनिर्वेदे स्थिते साधुसमागमे । शास्त्रार्थे भाविते बुद्ध्या भोगवैतृष्ण्य आगते
जेव्हा संसाराची विरक्ती मनात ठामपणे बसते, सज्जनांची संगत मिळते, शास्त्राचा अर्थ समजून मन लावून विचार केला जातो आणि भोगांपासून मनाचा विराग निर्माण होतो—
जाते विषयवैरस्ये सज्जनत्वे तथोदिते । प्रकाशे सम्मुखीभूते हृदये कलितोदये
जेव्हा विषयांपासून मनाचा तिटकारा निर्माण होतो, सज्जनता अशाच रीतीने सांगितली जाते, ज्ञानाचा प्रकाश समोर येतो आणि हृदयात समजूतदारपणाचा उगम होतो—
धनानि नाभिवाञ्छ्यन्ते तमांसीव विवेकिना । त्यज्यन्ते विद्यमानानि संशुष्कामेध्यपर्णवत्
शहाण्या माणसाला धनाची इच्छा राहत नाही, जशी त्याला अंधाराचीही नसते; ज्या धनाचा उपभोग मिळतो, ते सुकलेल्या, अपवित्र पानांसारखे सहज टाकून दिले जाते.
नीरागपान्थदृष्ट्यैव दृश्यन्ते दारबन्धवः । यथाशक्ति यथाकालम् उपचर्यन्त एव च
पत्नी आणि नातेवाईक यांच्याकडे एक तटस्थ प्रवासी जसा पाहतो तशी नजर ठेवली जाते; आपल्या कुवतीनुसार आणि वेळप्रसंगी त्यांची काळजी घेतली जाते.
इन्द्रियेष्व् अपि संलग्ना इन्द्रियार्थाḫ पुनḫ पुनः । न भोगा अनुभूयन्ते नूनं शान्तमनस्तया
इंद्रियांच्या संपर्कात वारंवार इंद्रियांचे विषय आले तरी, ज्याचे मन शांत आहे त्याला खरे सुख कधीच मिळत नाही.
एकान्तेषु दिगन्तेषु सरस्सु विपिनेषु च । उष्यन्ते पुण्यदेशेषु निजेष्व् एव गृहेषु वा
एकांतात, क्षितिजावर, सरोवराजवळ, जंगलात, पवित्र स्थळी किंवा आपल्या स्वतःच्या घरी राहिले तरी—
सुहृत्केलिविलासेषु सभोद्यानाशनादिषु । शास्त्रतर्कविवादेषु न तथास्थीयते स्थिरम्
मित्रांसोबतच्या गप्पांमध्ये, खेळामध्ये, सभा, बाग, जेवण अशा आनंदात किंवा शास्त्रविवादात—तिथे मनाला तितकी घट्ट ओढ लागत नाही.
उपशान्तेन दान्तेन स्वात्मारामेण मौनिना । ज्ञतैवान्विष्यते ज्ञेन विज्ञानैकान्तवादिना
जो शांत, संयमी, स्वतःमध्ये रमणारा, मौन राहणारा आणि ज्ञानी आहे, असा जाणीवपूर्वक ज्ञान शोधणारा आणि खरी समज एकच आहे असे मानणारा, तोच हे खरे जाणतो.
एवम् अभ्यासवशतḫ परे विश्रम्यते पदे । निम्ने ऽम्भसेव शान्तेन स्वयम् एव विवेकिना
अभ्यासाच्या जोरावर मनुष्य परम अवस्थेत स्थिर होतो; जसं पाणी खोल जागी आपोआप शांतपणे स्थिरावतं, तसं विवेकी माणूसही सहज शांत होतो.
सबाह्याभ्यन्तरं शान्ता ज्ञतैवार्थतयोदिता । न सम्भवति भिन्नो ऽर्थ इत्य् एव परमं पदम्
जी गोष्ट आतून आणि बाहेरून पूर्ण शांत आहे, जिथे वेगळं काहीच उरत नाही, आणि जी केवळ जाणिवेने ओळखली जाते, तीच खरी परम अवस्था आहे.
नार्थोपलब्धिर् नो शून्यम् अस्ति बोधात्मतां विना । इत्य् अन्तरनुभूतिस्थम् आहुस् तत् परमं पदम्
जाणीवेशिवाय ना काही मिळतं, ना काही रिकामं राहतं; म्हणून जी अवस्था आतून अनुभवल्या जाते, तिलाच परम अवस्था म्हणतात.
अबोधबोधबोधेन द्वैतैक्योपशमे सति । निर्वाणम् आसितं शान्तम् आहुस् स्वं परमं पदम्
अज्ञान आणि ज्ञान यांच्या समजुतीने द्वैत आणि अद्वैत दोन्ही शांत झाल्यावर, जी शांत निर्वाण अवस्था मिळते, तीच आपली खरी परम अवस्था आहे.
स्वसंविन्मात्रविश्रामवताम् अमनसां सताम् । न स्वदन्ते हि विषयाḫ पयांसि दृषदाम् इव
ज्यांच्या मनाचा विसावा फक्त स्वतःच्या जाणीवेत आहे, अशा सत्पुरुषांना विषयांमध्ये काहीच गोडी वाटत नाही, जसं दगडांना दूध आवडत नाही.
निरोधपदम् आपन्नो निर्मना मौनमन्थरः । स्वभावे स्थित एवास्ते चित्रे कृत इवात्मवान्
जो मनाचा संपूर्ण संयम मिळवतो, मनरहित आणि शांत असतो, तो आपल्या स्वभावातच स्थिर राहतो, जणू काही तो अद्भुत अशा रूपात घडवला गेला आहे आणि स्वतःचाच अनुभव घेतो.
सर्वार्थम् अर्थरहितं महद् एव पराणुवत् । अशून्यम् एव शून्यात्म हृदयं वेद्यवेदिनः
ज्याला जाणण्याचा आणि कळण्याचा अनुभव आहे, त्याचं हृदय जरी रिकामं वाटलं तरी ते खऱ्या अर्थानं शून्य नसतं; ते अत्यंत विशाल असतं, सर्व अर्थांशिवाय असूनही सर्वकाही सामावून घेतं, अगदी परमात्म्यासारखं.
अहन्त्वंजगदीहादि दिक्कालकलनादि च । ज्ञस्य ज्ञानादि शून्यादि स्थितम् एव न विद्यते
ज्याला खरी जाणीव आहे, त्याच्यासाठी 'मीपणा', जगाची इच्छा, दिशा, काळ, ज्ञान किंवा शून्यता — ही सगळी कल्पना जरी दिसत असली तरी प्रत्यक्षात अस्तित्वात नसतात.
ज्ञेनामलपदस्थेन दीपेनेव न चेत्यते । तमो हार्दं यथा बाह्यं रागद्वेषभयादिवत्
ज्याच्या मनात ज्ञान निर्मळ अवस्थेत स्थिर आहे, त्याला अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार जाणवत नाही; जसा बाहेरचा दिवा घरातील अंधार दाखवत नाही, तसंच राग, द्वेष किंवा भीती यांसारख्या गोष्टीही त्याच्यावर परिणाम करत नाहीत.
रजोरहितसर्वाशं सत्त्वात् परम् उपागतम् । असम्भवत्तमोरूपं प्रणमेत् तज्ज्ञभास्करम्
जो सर्व इच्छा आणि मळापासून मुक्त आहे, सत्त्वगुणापलीकडे पोहोचला आहे, आणि ज्याच्याजवळ अज्ञानाचा अंधार येऊच शकत नाही, अशा त्या ज्ञानरूप सूर्याला आपण आदराने वंदन करावं.
भेदप्रविलये जाते चित्ते चादृश्यतां गते । या स्थितिḫ प्राप्तबोधस्य न वाग्गोचरम् एति सा
जेव्हा सर्व भेद विरघळतात आणि मन देखील अदृश्य होतं, तेव्हा जागृत झालेल्या व्यक्तीची जी अवस्था असते, ती शब्दांत सांगता येत नाही.
ददात्य् एतन्मयबुद्धेर् निर्वाणं परमेश्वरः । अहर्निशं परमया चिरं भक्त्या प्रसादितः
परमेश्वर, जो या अवस्थेत मन पूर्णपणे एकरूप झालं आहे, त्याला दिवस-रात्र आणि दीर्घ काळ अत्यंत भक्तीने प्रसन्न केल्यावर, त्याला निर्वाण देतो.
ईश्वरẖ को मुनिश्रेष्ठ कथं भक्त्या प्रसाद्यते । एतन् मे तत्त्वतो ब्रूहि सर्वतत्त्वविदां वर
मुनिश्रेष्ठा, ईश्वर कोण आहे आणि भक्तीने तो कसा प्रसन्न होतो, हे मला खरीखुरी सांग. सर्व तत्त्वांचा जाणणारा श्रेष्ठ तूच आहेस.
ईश्वरो न महाबुद्धे दूरे न च सुदुर्लभः । महाबोधमयैकात्मा स्वात्मैव परमेश्वरः
महाबुद्धी असलेल्या, ईश्वर दूर नाही किंवा फार कठीणही नाही. परमेश्वर म्हणजेच महान ज्ञानाचा मूळ सार, आणि तोच आपला स्वतःचा आत्मा आहे.
तस्मिन् सर्वं ततस् सर्वं स सर्वं सर्वतश् च सः । सो ऽन्तस् सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः
सर्व काही त्याच्यात आहे, सर्व त्याच्यापासून आहे, तोच सर्वत्र आहे आणि सर्व काही आहे. तो नेहमीच अंतर्यामी सर्वव्यापी आहे. त्या सर्वांचा आत्मा असलेल्या त्याला मी वंदन करतो.
तस्माद् इमाḫ प्रतीयन्ते सर्गप्रलयविक्रियाः । अकारणं कारणतो गतयḫ पवनाद् इव
म्हणूनच सृष्टी, प्रलय आणि बदल यांचे रूप समजून येते. कारण नसताना कारणाप्रमाणे त्यांचा प्रवास चालतो, जसा वाऱ्यामुळे हालचाल होते.
अनिशं पूजयन्त्य् एनं सर्वास् स्थावरजङ्गमाः । यथाभिमतदानेन सर्वतो भूतजातयः
सर्व स्थावर आणि जंगम जीव सतत त्याची पूजा करतात, प्रत्येकजण आपल्या मनाप्रमाणे काही ना काही अर्पण करतो, सगळ्या प्रकारचे जीव त्याला सर्व बाजूंनी नमस्कार करतात.
सुबहून्य् एष जन्मानि यथाभिमतयेच्छया । यदा सम्पूजितस् तेन प्रसादम् अधिगच्छति
तो आपल्या इच्छेनुसार आणि मनाप्रमाणे अनेक जन्म घेतो; जेव्हा कोणी त्याची मनापासून पूजा करतो, तेव्हा तो त्याला कृपा देतो.