भोगाभिगमदौर्भाग्यं दिनानुदिनम् उज्झता । तेन तत् कुलम् आभाति ताराचक्रम् इवेन्दुना
तो रोज सुखांच्या मोहाचा दारुणपणा सोडत जातो, त्यामुळे त्याचं कुटुंब त्याच्यामुळे चंद्रामुळे उजळलेल्या तारकासमूहासारखं तेजस्वी दिसतं.
अभोगकृपणा कापि नवैवास्य प्रवर्तते । मुखे कान्तिर् अपूर्वैव चन्द्रे राहौ मृते यथा
त्याच्या चेहऱ्यावर एक नवी आणि अद्भुत कांती येते, जणू ग्रहण संपल्यावर चंद्रावर जी अनोखी शोभा येते तशी.
तृणीकृतत्रिजगतां महताम् अभिधेयताम् । स याति कल्पविटपी नभसीव दिवौकसाम्
जो मनुष्य तीनही जगाला तृणासारखं समजतो, तो मोठ्या लोकांच्या दर्जाला पोहोचतो, जसं कल्पवृक्ष देवांसाठी आकाशात उभा असतो.
भोगानां द्वेषणेनान्तर् लज्जमानो मनस्व्य् अपि । भोगानाम् अन्यसम्पत्त्या परमं परितुष्यति
मजबूत मनाचा असला तरी, जेव्हा तो भोगांची निंदा करतो तेव्हा त्याला आतून लाज वाटते, आणि दुसऱ्यांना मिळणाऱ्या सुखातच तो खरा समाधान मानतो.
स्वा एवोपहसत्य् अन्तस् तरणी तरलक्रियाः । खेदस्मेरमुखो जातीर् जातिस्मर इवाधमाः
तो आपलीच क्षणिक कृत्यं मनातल्या मनात हसतो, त्याच्या चेहऱ्यावर थकव्याचं हसू असतं, जणू पूर्वजन्म आठवणारा एखादा जण नीच लोकांकडे पाहतो.
अथ तं द्रष्टुम् आयान्ति सौहार्देनैव साधवः । भूमाव् इवोदितं चन्द्रं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
मग सज्जन लोक केवळ मैत्रीने त्याला पाहायला येतात, जणू पृथ्वीवर उगवलेला चंद्र पाहताना त्यांची डोळ्यांत आश्चर्य दाटलेलं असतं.
नित्यानादृतभोगो ऽसौ तम् अप्य् उचितया धिया । प्राप्तम् अप्य् उचितारम्भं भोगं न बहु मन्यते
तो नेहमीच सुखांचा अनुभव घेतो, पण त्याला त्यांच्याशी आसक्ती नसते. योग्य वेळी सुख मिळालं तरी तो त्याला काही मोठं समजत नाही.
पूर्वं संसृतिवैरस्यम् अन्तर् एवोदितात्मनः । जायते जीर्णजाड्यस्य पाकाद् इव शरत्तरोः
पूर्वी त्याच्या मनात या संसारातील गोष्टींविषयी विरसपणा निर्माण होतो, जणू काही शरद ऋतूमध्ये झाडावरची जुनी, गळणारी पानं आपोआप गळून पडतात.
ततस् सज्जनसम्पर्कम् उदर्कश्रेयसे स्वयम् । करोति स्वस्थतागृध्नुर् भिषगाश्रयणं यथा
नंतर, पुढील कल्याणासाठी तो आपोआप चांगल्या माणसांचा सहवास शोधतो, जसं आरोग्य हवं असणारा माणूस वैद्याचा आधार घेतो.
तेनोदारमतिर् भूत्वा शास्त्रार्थेषु निमज्जति । महान् महाप्रसन्नेषु सरस्स्व् इव महागजः
या सहवासामुळे त्याचं मन मोठं होतं आणि तो शास्त्रांच्या अर्थात पूर्णपणे रंगून जातो, जसं मोठा हत्ती मोठ्या, स्वच्छ तळ्यात आनंदाने डुंबतो.
सज्जनो हि समुत्तार्य विपद्भ्यो निकटस्थितम् । नियोजयति सम्पत्सु स्वालोकेष्व् इव भास्करः
सज्जन माणूस एखाद्याला संकटातून बाहेर काढतो आणि त्याला सुखात स्थिर करतो, जसा सूर्य आपल्या किरणांनी लोकांना प्रकाश देतो.
परस्वादानविरतिḫ पूर्वम् एव प्रवर्तते । विवेकिनो निजार्थेषु सन्तोषश् चोपजायते
दुसऱ्याचं घेणं सोडणं हे आधीच सुरू होतं, आणि ज्याला समज आहे त्याला आपल्या गोष्टींत समाधान वाटू लागतं.
परस्वादानविरतस् सन्तोषामृतनिर्भरः । विवेकी क्रमशस् स्वार्थान् अप्य् उपेक्षितुम् इच्छति
जो दुसऱ्याचं घेणं टाळतो आणि समाधानाच्या अमृताने भरलेला असतो, असा समजूतदार माणूस हळूहळू आपल्या फायद्यांकडेही दुर्लक्ष करू लागतो.
ददाति कणपिण्याकशाकान्य् अपि हि याचते । तेनैवाभ्यासयोगेन स्वमांसानि ददात्य् असौ
तो कुणी मागितलं तर धान्य, पिठ किंवा भाजीपाला सुद्धा देतो, आणि अशा देण्याच्या सवयीने तो शेवटी स्वतःचं मांसही देण्यास तयार होतो.
नूनं विरलचिन्तानां विवेकम् अनुधावताम् । मौर्ख्यं लघुत्वम् आयाति धावताम् इव गोष्पदम्
ज्यांच्या मनात विचार फारच विरळा असतात आणि जे विवेकाच्या मागे धावतात, त्यांच्यात मूर्खपणा आणि हलकंमनपणा येतो, जसं पाणी धावत गेलं की गवतात पायाचा खड्डा भरतो.
परार्थादानविरतिं पूर्वम् अभ्यस्य यत्नतः । आहर्तव्या विवेकेन ततस् स्वार्थेष्व् अरक्तता
सुरुवातीला, दुसऱ्यांसाठी काही करायचं थांबवायचं हे मन लावून सरावावं; नंतर विवेकाच्या मदतीने स्वतःच्या गोष्टींमध्येही आसक्ती कमी करावी.
ततो भोगनिरासेन सह स्वार्थनिराकृतिः । परमायै स्वविश्रान्त्यै क्रियते कृतिभिẖ क्रमात्
यानंतर, भोगांचा त्याग आणि स्वतःच्या स्वार्थाचा नकार केल्यावर, ज्ञानी लोक हळूहळू आपल्या अंतरात्म्यातील सर्वोच्च शांततेत पोहोचतात.
न तादृशं जगत्य् अस्ति दुẖखं नरककोटिषु । यादृशं यावदायुष्कम् अर्थोपार्जनशासनम्
जगात किंवा कितीही नरकांतही, संपत्ती मिळवण्यासाठी आयुष्यभर चालणाऱ्या धडपडीसारखं दु:ख दुसरं कुठेच नाही.
आसने शयने याने गमने रमणे ऽर्जने । आढ्याश् चिन्तापरा एव न तु मूढा विदन्ति ताम्
बसताना, झोपताना, प्रवास करताना, कुठेही जाताना, आनंद घेताना किंवा काही मिळवत असताना, श्रीमंत माणसं कायम काळजीतच गुंतलेली असतात; हे मूर्ख लोकांनाच कळत नाही.
नन्व् अर्था विततानर्थास् सम्पदस् सन्ततापदः । भोगा भवमहारोगा विपरीतेन भाविताः
खरं तर संपत्ती ही अखंड दुःखांची मुळं आहे, श्रीमंतीत सतत वेदना असते, आणि भोग म्हणजेच जन्ममरणाच्या रोगाचं मूळ — हे ज्यांना खरी समज आहे, त्यांना कळतं.
तावन् नायाति वैवश्यं चिन्ताविषविजृम्भणैः । यावद् अर्थमहानर्थो न कदर्थार्थम् अर्थ्यते
ज्यावेळी लहानसहान फायद्यासाठी मोठ्या संपत्तीचा हव्यास धरला जातो, तेव्हाच काळजीच्या विषामुळे माणूस खचतो; त्याआधी नाही.
अनुत्तमसुखं यस्मै चिराय परिरोचते । जरत्तृणशिखादृष्ट्या सो ऽर्थं पश्यतु शाम्यतु
जो माणूस खऱ्या आणि शाश्वत आनंदात रमतो, त्याने संपत्तीला वाळलेल्या गवतासारखीच दृष्टी ठेवावी आणि शांत राहावं.
भूरिभावविकाराणां जरामरणकर्मणाम् । दैन्यदौरात्म्यदाहानाम् अर्थस् सार्थपतिस् स्मृतः
अनेक प्रकारच्या अवस्थांमध्ये होणारे बदल, वार्धक्य व मृत्यूची कर्मे, दैन्य व दुर्दैवाची जाळणं — या सर्वांचा हेतू म्हणजे साऱ्थपती असं म्हटलं जातं.
अस्मिञ् जगति जन्तूनां जरामरणशालिनाम् । अजरामरतां कर्तुं सन्तोषो ऽस्ति रसायनम्
या जगात ज्या जीवांना वार्धक्य व मृत्यू येतात, त्यांना जर अजरा-अमर व्हायचं असेल तर समाधान हेच अमृत आहे.
वसन्तो नन्दनोद्यानम् इन्दुर् अप्सरसस् स्मरः । इत्य् एकतस् समुदितं सन्तोषामृतम् एकतः
एका बाजूला वसंत, नंदनवन, चंद्र, अप्सरा आणि प्रेम एकत्र जमले आहेत; दुसऱ्या बाजूला समाधानाचं अमृत आहे.
सरसḫ प्रावृषेवान्तस् सन्तोषेणैति पूर्णताम् । गम्भीरां शीतलां हृद्यां प्रसन्नां रसशालिनीम्
जसं पावसाळ्यात सरोवर भरून जातं, तसं मनात समाधान आलं की ते खोल, शीतल, आनंददायक आणि रसपूर्ण असं पूर्णत्व मिळवतं.
साधुर् ओजस्विताम् एत्य सन्तोषेण विराजते । सुपुष्पितवराकारो वसन्तेनेव पादपः
सज्जन माणूस समाधानामुळे बळकट होतो आणि वसंतात फुलांनी बहरलेल्या झाडासारखा तेजस्वी दिसतो.
पादपातपरामर्शपिष्टकीटवद् ईहते । दीनप्रकृतिर् अर्थार्थी दुẖखाद् दुẖखान्तरं व्रजन्
ज्याची वृत्ती नेहमीच दुःखी असते आणि जो नेहमी काही मिळवण्याच्या प्रयत्नात असतो, तो पायाखाली चिरडलेल्या किड्यासारखा एक दुःख संपत नाही तोच दुसऱ्या दुःखात अडकतो.
कल्लोलविकलाẖ क्षुब्धसमुद्रपतिता इव । नाप्नुवन्ति स्थितिं स्वस्थां विकृताकृतयो ऽर्थिनः
ज्यांच्या मनात इच्छा आणि अपेक्षांनी अस्वस्थता निर्माण केली आहे, त्यांना उधळलेल्या लाटांसारखे स्थैर्य मिळत नाही आणि त्यांचे मन कधीच शांत राहत नाही.
सम्पदḫ प्रमदाश् चैव तरङ्गोत्सङ्गभङ्गुराः । कस् तास्व् अहिफणच्छत्त्रच्छायासु रमते बुधः
संपत्ती आणि स्त्रिया या लाटांसारख्या क्षणभंगुर असतात; सापाच्या फण्याच्या सावलीत कोण शहाणा माणूस आनंद मानतो?