निर्वाणम् आसीत निरस्तखेदं समस्तशङ्कास्तमयाभिरामम् । सुषुप्तसोम्यं समशान्तचित्तं शरद्घनाभोगविशुद्धम् अन्तः
मोक्ष म्हणजे सर्व चिंता आणि थकवा नाहीसा झालेला, सर्व शंका निवळलेल्या, गाढ झोपेसारखा शांत, मन एकसारखे आणि निवांत, आणि अंतःकरण शरद ऋतूच्या मेघांसारखे निर्मळ असावे.
संसारभारसुश्रान्तस् सङ्कटेषु लुठत्तनुः । यो ऽभिवाञ्छति विश्रान्तिं तस्य क्रमम् इमं शृणु
ज्याला संसाराचा भार सहन करताना दमछाक झाली आहे, ज्याचे शरीर संकटांत सापडले आहे आणि ज्याला खरी विश्रांती हवी आहे—त्याने हा उपाय ऐकावा.
पूर्वं विवेककणिका यदास्य हृदि जायते । संसारनिर्वेदमयी कारणाद् वाप्य् अकारणात्
जेव्हा त्याच्या मनात विवेकाचा एक छोटा अंकुर उगवतो — तो संसाराची विरक्ती येऊन असो किंवा काहीही कारण नसताना —
तदाश्रयति सच्छायान् साधून् उन्नतिशालिनः । अध्वश्रमहरांस् तापतप्तो मार्गतरून् इव
तेव्हा तो सत्पुरुषांचा, उन्नत मनाच्या साधूंचा सहवास शोधतो, जे जणू प्रवाशांना उन्हाने थकलेल्या वेळी सावली देणाऱ्या झाडांसारखे असतात.
दूरे परिहरत्य् अज्ञान् यज्ञयूपान् इवाध्वगः । स्नानदानतपोयज्ञान् करोति विबुधानुगः
मग तो अज्ञान्यांना दूर टाकतो, जसे प्रवासी वाटेवरचे यज्ञाचे खांब टाळतो; आणि ज्ञानी लोकांच्या मागे जाऊन स्नान, दान, तप, यज्ञ यासारखी कृत्ये करतो.
पेशलं चानुरूपं च व्यवहारम् अकृत्रिमम् । लोक्यम् आह्लादनं धत्ते चन्द्रबिम्बम् इवामृतम्
तो आपला स्वभाव मृदू, योग्य आणि खरा ठेवतो, जो पाहणाऱ्यांना आनंद देतो, जणू चंद्राच्या शीतल अमृतासारखा.
परप्रज्ञानुगो भावḫ परार्थपरिपूरकः । पवित्रकर्मरसिकẖ को ऽपि सोम्यḫ प्रवर्तते
त्याचा स्वभाव दुसऱ्यांच्या ज्ञानानुसार चालतो आणि तो नेहमी दुसऱ्यांच्या हितासाठी कार्य करतो. तो पवित्र कर्मात आनंद मानतो, आणि असा कोणी शांत, सौम्य माणूस आपले जीवन जगतो.
नवनीतस्थलीवाच्छा स्निग्धा मृद्वी मनोहरा । जनं सुखयति स्वाद्वी तदीया नवसङ्गतिः
त्याची नव्याने झालेली संगत तुपासारखी शुद्ध, मृदू आणि मनमोहक असते; ती गोड आणि सुखद असून लोकांना आनंद देते.
शीतलानि पवित्राणि चरितानि विवेकिनः । इन्दोर् इवांशुजालानि जनं शीतलयन्त्य् अलम्
विवेकी माणसाची कृत्ये थंड आणि पवित्र असतात; जशी चंद्राच्या किरणांनी शीतलता मिळते, तशी ती लोकांना मनःशांती देतात.
न तथोद्यानषण्डेषु पुष्पप्रकरहारिषु । विश्रम्यते वीतभयं यथा साधुसमागमे
फुलांनी भरलेल्या बागेत किंवा उद्यानात जशी भीती न बाळगता विश्रांती मिळत नाही, तशी खरी विश्रांती साधूजनांच्या संगतीतच मिळते.
मन्दाकिनीपयांसीव सङ्गतानि विवेकिनाम् । प्रक्षालयन्ति पापानि प्रयच्छन्ति विशुद्धताम्
जसा मंदाकिनी नदीच्या पाण्याने सगळ्या अशुद्धता धुतल्या जातात, तसंच विवेकी माणसांची कृत्यं पापं दूर करून मनाला शुद्धता देतात.
विवेकिषु विरक्तेषु संसारोत्तरणार्थिषु । जनश् शीतलताम् एति हिमहारगृहेष्व् इव
विवेकी, विरक्त आणि संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याची इच्छा असलेल्या लोकांच्या संगतीत, माणसाला जणू काही हिमाच्छादित घरात असावं तशी शांती आणि गारवा मिळतो.
ननु नागरतोदारा या विवेकिनि विद्यते । सुरगन्धर्वकन्यासु सा नवासु न विद्यते
खरंच, विवेकी स्त्रीमध्ये जी मोठेपणाची भावना असते, ती देव आणि गंधर्वांच्या तरुण कन्यांमध्येही आढळत नाही.
प्रज्ञा प्रसादम् आयाति क्रमाद् उचितकर्मणः । अन्तẖ करोति शास्त्रार्थम् अर्थं मकुरभूर् इव
योग्य कृत्यांमुळे हळूहळू बुद्धीला शांतता मिळते आणि ती मनाच्या आत शास्त्रार्थाचा अर्थ आरशात वस्तू उमटावी तसा उमजते.
सत्प्रज्ञोन्नतिम् आयाति शास्त्रार्थरसशालिनी । विवेकिनी विलासेन कदलीव महावने
शास्त्रार्थाचा गोडवा लाभलेली खरी प्रज्ञा विवेकी माणसात फुलते, जशी मोठ्या जंगलात केळीची झाडे देखण्या पद्धतीने वाढतात.
अन्तर् एवाशु वहति सर्वार्थान् प्रतिबिम्बितान् । आदर्शवद् अशेषेण प्रज्ञा नैर्मल्यशालिनी
निर्मळ प्रज्ञा आपल्या आत सर्व गोष्टी पूर्णपणे, आरशासारख्या स्पष्टपणे, पटकन सामावून घेते.
साधुसङ्गमशुद्धात्मा शास्त्रार्थपरिमार्जितः । प्राज्ञो भात्य् उद्धृतं वह्नेर् अग्निशौचम् इवांशुकम्
सज्जनांच्या संगतीने मन शुद्ध झालेले आणि शास्त्रार्थाने परिष्कृत झालेले ज्ञानी जणू अग्नीमधून काढलेले वस्त्र जसे अग्नीइतकेच शुद्ध असते, तसा तेजस्वी दिसतो.
कचत्काञ्चनकान्तेन विमलालोककारिणा । भुवनं भास्करेणेव भाति साधुस् स्वचेतसा
जसा तेजस्वी आणि स्वच्छ प्रकाश देणारा सूर्य आपल्या सोन्यासारख्या कांतीने साऱ्या जगाला उजळतो, तसाच सज्जनाचा निर्मळ मनही प्रकाशमान होते.
तथानुगच्छति प्राज्ञश् शास्त्रसाधुसमागमौ । यथात्यन्तानुषङ्गेण ताव् एवाशु भवत्य् अयम्
जसा शहाणा माणूस शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा सहवास घेतो, तसाच तो त्यांच्याशी सतत राहिल्याने लवकरच त्यांच्यासारखा होतो.
क्रमात् सज्जनताम् एत्य शास्त्रार्थभरभावितः । भाति भोगान् अधẖ कुर्वन् पञ्जराद् इव निर्गतः
हळूहळू सज्जनपणाकडे जाऊन, शास्त्रार्थाने भरलेला तो सुखांना तुच्छ मानतो आणि पिंजऱ्यातून बाहेर पडलेल्या पक्ष्यासारखा तेजस्वी दिसतो.
भोगाभिगमदौर्भाग्यं दिनानुदिनम् उज्झता । तेन तत् कुलम् आभाति ताराचक्रम् इवेन्दुना
तो रोज सुखांच्या मोहाचा दारुणपणा सोडत जातो, त्यामुळे त्याचं कुटुंब त्याच्यामुळे चंद्रामुळे उजळलेल्या तारकासमूहासारखं तेजस्वी दिसतं.
अभोगकृपणा कापि नवैवास्य प्रवर्तते । मुखे कान्तिर् अपूर्वैव चन्द्रे राहौ मृते यथा
त्याच्या चेहऱ्यावर एक नवी आणि अद्भुत कांती येते, जणू ग्रहण संपल्यावर चंद्रावर जी अनोखी शोभा येते तशी.
तृणीकृतत्रिजगतां महताम् अभिधेयताम् । स याति कल्पविटपी नभसीव दिवौकसाम्
जो मनुष्य तीनही जगाला तृणासारखं समजतो, तो मोठ्या लोकांच्या दर्जाला पोहोचतो, जसं कल्पवृक्ष देवांसाठी आकाशात उभा असतो.
भोगानां द्वेषणेनान्तर् लज्जमानो मनस्व्य् अपि । भोगानाम् अन्यसम्पत्त्या परमं परितुष्यति
मजबूत मनाचा असला तरी, जेव्हा तो भोगांची निंदा करतो तेव्हा त्याला आतून लाज वाटते, आणि दुसऱ्यांना मिळणाऱ्या सुखातच तो खरा समाधान मानतो.
स्वा एवोपहसत्य् अन्तस् तरणी तरलक्रियाः । खेदस्मेरमुखो जातीर् जातिस्मर इवाधमाः
तो आपलीच क्षणिक कृत्यं मनातल्या मनात हसतो, त्याच्या चेहऱ्यावर थकव्याचं हसू असतं, जणू पूर्वजन्म आठवणारा एखादा जण नीच लोकांकडे पाहतो.
अथ तं द्रष्टुम् आयान्ति सौहार्देनैव साधवः । भूमाव् इवोदितं चन्द्रं विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
मग सज्जन लोक केवळ मैत्रीने त्याला पाहायला येतात, जणू पृथ्वीवर उगवलेला चंद्र पाहताना त्यांची डोळ्यांत आश्चर्य दाटलेलं असतं.
नित्यानादृतभोगो ऽसौ तम् अप्य् उचितया धिया । प्राप्तम् अप्य् उचितारम्भं भोगं न बहु मन्यते
तो नेहमीच सुखांचा अनुभव घेतो, पण त्याला त्यांच्याशी आसक्ती नसते. योग्य वेळी सुख मिळालं तरी तो त्याला काही मोठं समजत नाही.
पूर्वं संसृतिवैरस्यम् अन्तर् एवोदितात्मनः । जायते जीर्णजाड्यस्य पाकाद् इव शरत्तरोः
पूर्वी त्याच्या मनात या संसारातील गोष्टींविषयी विरसपणा निर्माण होतो, जणू काही शरद ऋतूमध्ये झाडावरची जुनी, गळणारी पानं आपोआप गळून पडतात.
ततस् सज्जनसम्पर्कम् उदर्कश्रेयसे स्वयम् । करोति स्वस्थतागृध्नुर् भिषगाश्रयणं यथा
नंतर, पुढील कल्याणासाठी तो आपोआप चांगल्या माणसांचा सहवास शोधतो, जसं आरोग्य हवं असणारा माणूस वैद्याचा आधार घेतो.
तेनोदारमतिर् भूत्वा शास्त्रार्थेषु निमज्जति । महान् महाप्रसन्नेषु सरस्स्व् इव महागजः
या सहवासामुळे त्याचं मन मोठं होतं आणि तो शास्त्रांच्या अर्थात पूर्णपणे रंगून जातो, जसं मोठा हत्ती मोठ्या, स्वच्छ तळ्यात आनंदाने डुंबतो.