प्रावृषीव नदीपूरो यस् समाधिर् उपस्थितः । बलाद् एव तम् आयातं भूयश् चलति नो मनः
जसा पावसाळ्यात नदीला पूर येतो, तसाच जेव्हा समाधी प्राप्त होते, तेव्हा मन जणू काही जोराने तिथे पोहोचते आणि पुन्हा मागे वळत नाही.
सर्वार्थशीतलत्वेन बलाद् ध्यानं यद् आगतम् । ज्ञानाद् विषयवैरस्यं स समाधिर् हि नेतरः
सर्व गोष्टींना शीतल करणारे आणि ज्ञानामुळे विषयांपासून उदासीनता आलेले जे ध्यान आहे, तेच खरे समाधी आहे; दुसरे काहीही नाही.
दृढं विषयवैरस्यम् एव ध्यानम् उदाहृतम् । तद् एव परिपाकेन वज्रसारं भवत्य् अलम्
विषयांपासून ठामपणे उदासीन राहणे, ह्यालाच ध्यान म्हणतात; आणि जेव्हा ते पूर्णपणे पक्के होते, तेव्हा ते अगदी मजबूत आणि पुरेसे ठरते.
यद् एतद् भोगवैतृष्ण्यं ध्यानम् अङ्कुरितं हि तत् । तद् एव पीठबन्धेन भवति स्कन्धबन्धुरम्
भोगांपासून आसक्ती नसणे हेच ध्यानाचे अंकुर आहे; आणि जेव्हा ते नीट स्थिर होते, तेव्हा ते देह आणि मनाला खरी आधारभूत शक्ती मिळवून देते.
सम्यग्ज्ञानं समुच्छूनं यदैवोज्झितवासनम् । ध्यानं भवति निर्वाणम् आनन्दात् परम् आगतम्
जेव्हा खरी समजूत पूर्णपणे प्राप्त होते आणि इच्छा पूर्णपणे सुटतात, तेव्हा ध्यान म्हणजेच मुक्ती होते, आणि ती सर्वात श्रेष्ठ आनंदातून येते.
अस्ति चेद् भोगवैतृष्ण्यं किम् अन्यद् ध्यानदुर्धिया । नास्ति चेद् भोगवैतृष्ण्यं किम् अन्यद् ध्यानदुर्धिया
जर भोगांबद्दल आसक्ती नाही, तर ध्यानाला दुसरे काय अडथळा ठरू शकते? आणि जर भोगांबद्दल आसक्ती आहे, तर ध्यानाला दुसरे काय अडथळा ठरू शकते?
दृश्यस्वदनमुक्तस्य सम्यग्ज्ञानवतो मुनेः । निर्विकल्पं समाधानम् अविरामं प्रवर्तते
ज्याने दृश्य गोष्टींचा आस्वाद सोडला आहे आणि ज्याच्याकडे खरी समजूत आहे, अशा ऋषीला भेदरहित आणि अखंड समाधी आपोआप प्राप्त होते.
यस्मै न स्वदते दृश्यं स सम्बुद्ध इति स्मृतः । न स्वदन्ते यदा भोगास् सम्यग्बोधस् तदोदितः
ज्याला दृश्य गोष्टींचा मोह राहत नाही, तोच जागृत झाला असे समजतात. जेव्हा भोग आकर्षित करत नाहीत, तेव्हाच खरी जागृती प्रकट होते.
यस्य स्वभावविश्रान्तिẖ कथं तस्यास्ति भोगिता । अस्वभावो हि भोगित्वं तत्क्षये तत् कथं कुतः
ज्याला स्वतःच्या स्वभावात पूर्ण विश्रांती मिळाली आहे, त्याला भोग कसे वाटू शकतात? कारण भोग हा माणसाचा खरा स्वभाव नाही; तो संपला की, भोग कुठून आणि कसे येणार?
श्रुतिपाठजपान्तेषु समाधिनिरतो भवेत् । समाधिविरतश् शान्तश् श्रुतिपाठजपाञ् श्रयेत्
श्रवण, पठन किंवा जप झाल्यावर मन एकाग्र करून समाधीत रमावे; आणि जेव्हा समाधी नसते, तेव्हा शांतपणे श्रवण, पठन किंवा जप यांचा आधार घ्यावा.
निर्वाणम् आसीत निरस्तखेदं समस्तशङ्कास्तमयाभिरामम् । सुषुप्तसोम्यं समशान्तचित्तं शरद्घनाभोगविशुद्धम् अन्तः
मोक्ष म्हणजे सर्व चिंता आणि थकवा नाहीसा झालेला, सर्व शंका निवळलेल्या, गाढ झोपेसारखा शांत, मन एकसारखे आणि निवांत, आणि अंतःकरण शरद ऋतूच्या मेघांसारखे निर्मळ असावे.
संसारभारसुश्रान्तस् सङ्कटेषु लुठत्तनुः । यो ऽभिवाञ्छति विश्रान्तिं तस्य क्रमम् इमं शृणु
ज्याला संसाराचा भार सहन करताना दमछाक झाली आहे, ज्याचे शरीर संकटांत सापडले आहे आणि ज्याला खरी विश्रांती हवी आहे—त्याने हा उपाय ऐकावा.
पूर्वं विवेककणिका यदास्य हृदि जायते । संसारनिर्वेदमयी कारणाद् वाप्य् अकारणात्
जेव्हा त्याच्या मनात विवेकाचा एक छोटा अंकुर उगवतो — तो संसाराची विरक्ती येऊन असो किंवा काहीही कारण नसताना —
तदाश्रयति सच्छायान् साधून् उन्नतिशालिनः । अध्वश्रमहरांस् तापतप्तो मार्गतरून् इव
तेव्हा तो सत्पुरुषांचा, उन्नत मनाच्या साधूंचा सहवास शोधतो, जे जणू प्रवाशांना उन्हाने थकलेल्या वेळी सावली देणाऱ्या झाडांसारखे असतात.
दूरे परिहरत्य् अज्ञान् यज्ञयूपान् इवाध्वगः । स्नानदानतपोयज्ञान् करोति विबुधानुगः
मग तो अज्ञान्यांना दूर टाकतो, जसे प्रवासी वाटेवरचे यज्ञाचे खांब टाळतो; आणि ज्ञानी लोकांच्या मागे जाऊन स्नान, दान, तप, यज्ञ यासारखी कृत्ये करतो.
पेशलं चानुरूपं च व्यवहारम् अकृत्रिमम् । लोक्यम् आह्लादनं धत्ते चन्द्रबिम्बम् इवामृतम्
तो आपला स्वभाव मृदू, योग्य आणि खरा ठेवतो, जो पाहणाऱ्यांना आनंद देतो, जणू चंद्राच्या शीतल अमृतासारखा.
परप्रज्ञानुगो भावḫ परार्थपरिपूरकः । पवित्रकर्मरसिकẖ को ऽपि सोम्यḫ प्रवर्तते
त्याचा स्वभाव दुसऱ्यांच्या ज्ञानानुसार चालतो आणि तो नेहमी दुसऱ्यांच्या हितासाठी कार्य करतो. तो पवित्र कर्मात आनंद मानतो, आणि असा कोणी शांत, सौम्य माणूस आपले जीवन जगतो.
नवनीतस्थलीवाच्छा स्निग्धा मृद्वी मनोहरा । जनं सुखयति स्वाद्वी तदीया नवसङ्गतिः
त्याची नव्याने झालेली संगत तुपासारखी शुद्ध, मृदू आणि मनमोहक असते; ती गोड आणि सुखद असून लोकांना आनंद देते.
शीतलानि पवित्राणि चरितानि विवेकिनः । इन्दोर् इवांशुजालानि जनं शीतलयन्त्य् अलम्
विवेकी माणसाची कृत्ये थंड आणि पवित्र असतात; जशी चंद्राच्या किरणांनी शीतलता मिळते, तशी ती लोकांना मनःशांती देतात.
न तथोद्यानषण्डेषु पुष्पप्रकरहारिषु । विश्रम्यते वीतभयं यथा साधुसमागमे
फुलांनी भरलेल्या बागेत किंवा उद्यानात जशी भीती न बाळगता विश्रांती मिळत नाही, तशी खरी विश्रांती साधूजनांच्या संगतीतच मिळते.
मन्दाकिनीपयांसीव सङ्गतानि विवेकिनाम् । प्रक्षालयन्ति पापानि प्रयच्छन्ति विशुद्धताम्
जसा मंदाकिनी नदीच्या पाण्याने सगळ्या अशुद्धता धुतल्या जातात, तसंच विवेकी माणसांची कृत्यं पापं दूर करून मनाला शुद्धता देतात.
विवेकिषु विरक्तेषु संसारोत्तरणार्थिषु । जनश् शीतलताम् एति हिमहारगृहेष्व् इव
विवेकी, विरक्त आणि संसाराच्या समुद्रातून पार जाण्याची इच्छा असलेल्या लोकांच्या संगतीत, माणसाला जणू काही हिमाच्छादित घरात असावं तशी शांती आणि गारवा मिळतो.
ननु नागरतोदारा या विवेकिनि विद्यते । सुरगन्धर्वकन्यासु सा नवासु न विद्यते
खरंच, विवेकी स्त्रीमध्ये जी मोठेपणाची भावना असते, ती देव आणि गंधर्वांच्या तरुण कन्यांमध्येही आढळत नाही.
प्रज्ञा प्रसादम् आयाति क्रमाद् उचितकर्मणः । अन्तẖ करोति शास्त्रार्थम् अर्थं मकुरभूर् इव
योग्य कृत्यांमुळे हळूहळू बुद्धीला शांतता मिळते आणि ती मनाच्या आत शास्त्रार्थाचा अर्थ आरशात वस्तू उमटावी तसा उमजते.
सत्प्रज्ञोन्नतिम् आयाति शास्त्रार्थरसशालिनी । विवेकिनी विलासेन कदलीव महावने
शास्त्रार्थाचा गोडवा लाभलेली खरी प्रज्ञा विवेकी माणसात फुलते, जशी मोठ्या जंगलात केळीची झाडे देखण्या पद्धतीने वाढतात.
अन्तर् एवाशु वहति सर्वार्थान् प्रतिबिम्बितान् । आदर्शवद् अशेषेण प्रज्ञा नैर्मल्यशालिनी
निर्मळ प्रज्ञा आपल्या आत सर्व गोष्टी पूर्णपणे, आरशासारख्या स्पष्टपणे, पटकन सामावून घेते.
साधुसङ्गमशुद्धात्मा शास्त्रार्थपरिमार्जितः । प्राज्ञो भात्य् उद्धृतं वह्नेर् अग्निशौचम् इवांशुकम्
सज्जनांच्या संगतीने मन शुद्ध झालेले आणि शास्त्रार्थाने परिष्कृत झालेले ज्ञानी जणू अग्नीमधून काढलेले वस्त्र जसे अग्नीइतकेच शुद्ध असते, तसा तेजस्वी दिसतो.
कचत्काञ्चनकान्तेन विमलालोककारिणा । भुवनं भास्करेणेव भाति साधुस् स्वचेतसा
जसा तेजस्वी आणि स्वच्छ प्रकाश देणारा सूर्य आपल्या सोन्यासारख्या कांतीने साऱ्या जगाला उजळतो, तसाच सज्जनाचा निर्मळ मनही प्रकाशमान होते.
तथानुगच्छति प्राज्ञश् शास्त्रसाधुसमागमौ । यथात्यन्तानुषङ्गेण ताव् एवाशु भवत्य् अयम्
जसा शहाणा माणूस शास्त्रांचा आणि सज्जनांचा सहवास घेतो, तसाच तो त्यांच्याशी सतत राहिल्याने लवकरच त्यांच्यासारखा होतो.
क्रमात् सज्जनताम् एत्य शास्त्रार्थभरभावितः । भाति भोगान् अधẖ कुर्वन् पञ्जराद् इव निर्गतः
हळूहळू सज्जनपणाकडे जाऊन, शास्त्रार्थाने भरलेला तो सुखांना तुच्छ मानतो आणि पिंजऱ्यातून बाहेर पडलेल्या पक्ष्यासारखा तेजस्वी दिसतो.